Maynila, 1896 I. Mga Salitang Hindi Kayang Ikadena Hindi lahat ng sugat ay nagmumula sa talim ng sandata. May mga sugat na dulot ng mga salitang hindi masabi, mga pangarap na ipinagkait, at mga bayang matagal nang naghihintay na matawag na malaya. Sa isang maliit na palimbagan sa Tondo, araw-araw na nasasaksihan ni Amalia ang takot ng mga Pilipinong kailangang magbulong upang hindi marinig ng mga dayuhan. Anak siya ng isang matandang tagalimbag na si Mang Selo. Lumaki siyang napapaligiran ng tinta, papel, at mga salitang madalas ipagbawal ng mga may kapangyarihan. Para sa kaniya, ang bawat titik ay may buhay. Ngunit sa ilalim ng pamahalaang kolonyal, may mga katotohanang mas mabuting hindi na lamang isulat. Isang gabi, habang inaayos niya ang mga titik sa palimbagan, dumating si Andres, isang binatang kilala sa paghahatid ng mga lihim na mensahe para sa Katipunan. Hindi siya sundalo, hindi rin anak ng mayamang pamilya. Isa lamang siyang dating manggagawa na naniniwalang hindi habang- buhay na dapat yumuyuko ang mga Pilipino.

Amalia, kung bibigyan ka ng pagkakataong mamuhay nang payapa, pipiliin mo ba iyon kahit kapalit ang katahimikan ng ating bayan?" tanong niya. "Kung ang kapayapaan ay nangangahulugang kailangan kong magkunwaring hindi ko nakikita ang paghihirap ng kapwa ko, hindi iyon kapayapaan, Andres." Napangiti ang binata. Doon nagsimula ang kanilang pag-iibigan. Hindi sa mga bulaklak o matatamis na pangako, kundi sa mga gabing magkasama nilang binubuo ang mga salitang maaaring magbigay-lakas sa libo-libong Pilipino. Ngunit hindi lamang pag-ibig ang namamagitan sa kanila. Pareho silang may lihim na panata. Si Andres ay kasapi ng Katipunan. Si Amalia naman ay tumutulong sa palimbagan at nagdadala ng mga mensahe sa mga kababaihang kasapi ng kilusan. Hindi niya kailangan ng baril upang maging bahagi ng himagsikan. Sapat na sa kaniya ang kaniyang mga kamay, isip, at lakas ng loob. "Kapag natapos ang laban na ito, ano ang una mong gagawin?" tanong ni Andres. "Maglalagay ako ng karatula sa palimbagang ito," sagot niya. "Ano ang nakasulat?" "Malaya tayong magsulat." Tumawa si Andres, ngunit hindi niya alam na balang araw, ang mga salitang iyon ang magiging pinakamabigat na pangako sa kanilang dalawa.

II. Ang Presyong Dapat Bayaran Pagsapit ng Agosto 1896, lalong naging mahigpit ang pagbabantay ng mga awtoridad na Espanyol. Kumalat ang balita tungkol sa isang lihim na samahang naglalayong makamit ang kalayaan ng Pilipinas. Maraming tahanan ang sinalakay at maraming Pilipino ang dinakip dahil lamang sa hinalang kasapi sila ng Katipunan. Isang umaga, dumating ang balitang nagsimula na ang hayagang pag-aaklas. Sa Pugad Lawin, pinunit ng mga Katipunero ang kanilang mga cedula bilang pagtutol sa kapangyarihang kolonyal. Alam ni Andres na hindi na siya maaaring manatili sa Maynila. Kailangan niyang sumama sa mga kasama sa paghahanda ng pakikibaka. Bago siya umalis, iniabot niya kay Amalia ang isang maliit na papel. "Kung hindi ako makabalik, itago mo ito." "Ano ito?" "Ang pangalan ng mga taong hindi natin dapat kalimutan." Tinitigan siya ni Amalia. "At paano naman ang pangalan mo?" "Isama mo ako kung kailangan. Pero huwag mong hayaang maging dahilan ang pagkawala ko upang tumigil ka." Hinawakan niya ang kamay ng dalaga. "Amalia, mahal kita. Ngunit higit sa lahat, nais kong mabuhay ka sa isang bayang hindi kailangang matakot magmahal." Hindi nakasagot si Amalia. Sa halip, niyakap niya ang binata na para bang iyon na ang huli nilang pagkikita.

Makalipas ang ilang araw, dumating ang balitang dinakip ang ilang kasapi ng Katipunan. Kabilang sa mga pangalan ang kay Andres. Nang malaman ito ni Amalia, dali-dali siyang nagtungo sa palimbagan. Naroon ang kaniyang ama, nakatitig sa mga papel na hindi na nila kayang ilimbag dahil sa panganib na dulot ng bawat salita. "Anak, sapat na. Kapag nagpatuloy ka, pati ikaw ay mawawala sa akin." "Kung titigil po tayo ngayon, Tay, sino ang maglalathala ng katotohanan?" "Mas mahalaga ang buhay mo kaysa sa mga papel na iyan!" "Hindi po papel lamang ang mga ito. Mga buhay po ang nakasulat dito. Mga taong namatay na hindi man lamang nakapagsabi kung bakit sila lumaban." Napayuko ang matanda. Alam niyang hindi na niya kayang pigilan ang anak. Samantala, may kumakalat na balita na bibitayin ang ilang bilanggo sa mga susunod na araw. Walang nakatitiyak kung kabilang si Andres sa mga ito. Isang gabi, nakatanggap si Amalia ng liham mula sa isang hindi kilalang tao. Kung nais mong mabuhay ang iyong minamahal, isuko mo ang mga pangalan ng mga kasapi ng Katipunan. Sa kabilang banda, kung pipiliin mo ang bayan, ihanda mo ang sarili mong mawalan ng lahat. Hindi siya umiyak. Hindi rin siya sumagot. Sa unang pagkakataon, naunawaan niyang hindi lamang buhay ang hinihingi ng kalayaan. Minsan, pati ang mga taong pinakamamahal mo ay kailangan mong ipaglaban sa paraang hindi mo inaasahan.

III. Ang Huling Limbag Dumating ang araw na pinangangambahan ni Amalia. Nakatali ang mga kamay ni Andres habang inilalakad kasama ng iba pang bilanggo. Sa kabila ng pagod at mga sugat, nanatiling tuwid ang kaniyang tindig. Mula sa malayo, nakita niya si Amalia sa gilid ng lansangan. "Amalia!" sigaw niya. Ngunit hindi lumapit ang dalaga. Sa halip, bahagya lamang siyang tumango, saka tumalikod. Nasaktan si Andres. Inakala niyang pinili na siya nitong kalimutan. Kinagabihan, muling bumalik si Amalia sa palimbagan. Binuksan niya ang lumang kabinet ng kaniyang ama at inilabas ang mga nakatagong titik. May isang pahinang matagal na niyang binubuo. Hindi iyon liham ng pamamaalam, kundi isang pahayag para sa buong bayan. Sa unang pagkakataon, hindi niya ginamit ang pangalan ng kaniyang ama o ang pangalan ng sinumang kilalang kasapi ng Katipunan. Ang bawat titik ay inilimbag niya sa sariling pangalan. ANG BAYANG WALANG TINIG AY HINDI BAYANG WALANG KARAPATANG MAGSALITA.

Inilimbag niya ang mga salitang iyon nang paulit-ulit. Ipinamahagi niya ang mga pahina sa mga pamilihan, simbahan, tahanan, at mga lugar na dinaraanan ng mga manggagawa. Hindi niya alam kung ilang tao ang makababasa. Ang mahalaga, may isang taong magsisimula. Kinabukasan, dumating ang mga kawal sa palimbagan. "Nasaan ang mga papel?!" sigaw ng isang opisyal. Tahimik lamang si Amalia. "Ikaw ba ang naglimbag nito?" "Opo." "Sino ang nag-utos sa iyo?" "Walang nag-utos sa akin." "Kung gayon, bakit mo ginawa?" Tumingin siya sa opisyal. "Dahil matagal na kayong nagsasalita para sa amin. Ngayon naman, kami ang magsasalita para sa aming sarili." Hinila siya ng mga kawal. Bago siya tuluyang makalabas, napansin niyang may isang pahinang naiwan sa ilalim ng palimbagan. Nakalimbag doon ang pangalang Andres. Ngumiti siya. Hindi niya alam kung mababasa pa iyon ng binata.

IV. Ang Hindi Nila Inasahan Makalipas ang ilang araw, dinala si Amalia sa isang piitan. Doon niya muling nakita si Andres. Maputla ang kaniyang mukha, ngunit buhay siya. "Akala ko iniwan mo na ako," mahina nitong sabi. "At akala ko naman hindi mo na ako makikita." "Narinig ko ang tungkol sa mga inilimbag mo. Ikaw pala ang may gawa ng lahat." "Akala mo ba habang buhay na lamang akong magdadala ng mga liham mo?" Napatawa si Andres sa kabila ng kaniyang kalagayan. "Kung magkakaroon tayo ng pagkakataong magsama pagkatapos nito, ano ang gagawin natin?" "Magbubukas tayo ng palimbagan." "At ano ang ililimbag natin?" "Mga kuwentong hindi na kailangang magtago." Sandaling natahimik ang dalawa. Sa unang pagkakataon, hindi nila pinag-usapan kung kailan matatapos ang himagsikan. Hindi nila ipinangakong tiyak silang mabubuhay. Ang tanging alam nila ay nagmamahalan sila at pareho nilang piniling huwag talikuran ang kanilang bayan. Maya-maya, tinawag ang pangalan ni Andres. Akala ni Amalia ay muli itong dadalhin sa harap ng mga kawal. Ngunit bago siya tuluyang makalabas, may isang bantay na lumapit at nag-abot ng isang nakatiklop na papel.

Binuksan iyon ni Amalia. Iisang pangungusap lamang ang nakasulat: Hindi na kayo ang nag-iisang nagsasalita. Nang tumingin siya sa labas ng piitan, nakita niya ang mga taong may hawak na kaparehong papel. May mga manggagawa, tindera, kabataan, at matatandang nagbabasa ng mga salitang minsang ipinagbawal. May mga nag-uusap. May mga nagtitipon. May mga hindi na yumuyuko. Doon niya napagtanto na ang mga pahinang inilimbag niya ay hindi na lamang mga papel. Naging tinig na ang mga ito ng mga taong matagal nang pinatahimik. Hinarap niya si Andres at mahigpit na hinawakan ang kaniyang kamay. "Alam mo ba kung ano ang pinakamagandang bahagi ng lahat ng ito?" "Ano?" "Na kahit ikulong nila tayo, hindi na nila maikukulong ang lahat ng nakabasa." Ngumiti si Andres. "Kung gayon, hindi pala tayo nabigo." Umiling si Amalia. "Hindi, Andres. Ngayon pa lamang tayo nagsisimula." At sa gitna ng ingay ng mga yabag ng kawal, narinig nila ang isang tinig mula sa labas: "Mabuhay ang Pilipinas! Mabuhay ang kalayaan!" Napatingin ang dalawa sa isa't isa. Hindi nila alam kung makalalabas pa sila sa piitan. Hindi nila alam kung magkakaroon pa sila ng pagkakataong magkatuluyan. Ngunit may isang bagay na tiyak na nilang nalalaman. Hindi na lamang sila ang nagmamahalan. Minahal na rin nila ang isang bayang natutong ipaglaban ang sarili nito. At sa huling pahina ng kanilang kuwento, hindi pangalan ng isang lalaki o babae ang nakalimbag. Kundi ang salitang matagal nang ipinagkait sa kanila: KALAYAAN.

SAMANTHA NICOLE L. GALVEZANG HULING LIMBAG

Flipso