8-СЫНЫП БИОЛОГИЯСЫ Көрнекі оқу-әдістемелік құрал 👁 КӨЗ ҚҰРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ КӨЗ ГИГИЕНАСЫ Адам анатомиясы мен оның денсаулығын сақтау құпиялары Адам анатомиясы бөлімі Интерактивті оқу құралы Кітапша мұқабасы МұқабаКІТАПШАНЫҢ МАЗМҰНЫ (6 БӨЛІМ): • 1-бөлім: Сыртқы қабаттары • 4-бөлім: Көрудің бұзылуы • 2-бөлім: Ішкі құрылысы • 5-бөлім: Гигиена ережелері • 3-бөлім: Көру механизмі • 6-бөлім: Көзге жаттығулар
АДАМ АНАТОМИЯСЫ МЕН ГИГИЕНАСЫ КӨЗ ҚҰРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ КӨЗ ГИГИЕНАСЫ Оқушыларға, студенттерге және биология пәні әуесқойларына арналған көрнекі әдістемелік кітапша 1-бөлім. Кіріспе және көздің сыртқы қабаттары Көру мүшесінің биологиялық маңызы Адам сыртқы дүние мен қоршаған орта туралы ақпараттың 80–90%-ға жуығын көру мүшесі (көз) арқылы алады. Көз — адам денесіндегі ең күрделі, сезімтал әрі маңызды анализаторлардың бірі болып табылады. Көздің сыртқы қорғаныш қабаттары: 1. Склера (Ақ қабық) Көздің сыртқы өте берік, ақ түсті тығыз қабығы. Ол көз алмасының шар тәрізді пішінін сақтап тұрады және ішкі нәзік құрылымдарды сыртқы механикалық зақымданулардан қорғайды. 2. Қасаң қабық (Роговица) Склераның алдыңғы бетіндегі мөлдір, дөңес бөлігі. Ол көзге түсетін жарық сәулелерін алғашқы болып сындырып, көздің ішкі қуысына өткізу қызметін атқарады. 3. Конъюнктива Көздің алдыңғы бетін және қабақтың ішкі жағын жауып тұратын жұқа мөлдір шырышты қабық. Ол көзді шаң-тозаңнан, бөгде бөлшектерден және инфекциялардан қорғайды. «Көз құрылысы және көз гигиенасы» кітапшасы 1-бет
КӨЗ АНАТОМИЯСЫ 2-бөлім. Көздің ортаңғы және ішкі құрылысы Көз алмасының ішкі бөлігі жарық сәулелерін фокустауға және оны ішкі сезімтал қабатқа бағыттауға жауап беретін күрделі оптикалық жүйеден тұрады. 1. Нұрлы қабық (Радужка) Тамырлы қабықтың алдыңғы бөлігі. Онда көздің түсін (қоңыр, көк, жасыл) анықтайтын пигменттер орналасқан. Нұрлы қабық бұлшықеттері қарашықтың көлемін өзгертіп отырады. 2. Қарашық (Зрачок) Нұрлы қабықтың ортасындағы саңылау (тесік). Жарық мол болғанда қарашық автоматты түрде тарылып, ал қараңғыда көзге көбірек жарық өткізу үшін кеңейеді. 3. Көз бұршағы (Хрусталик) Нұрлы қабықтың артында орналасқан екі жағы дөңес мөлдір линза. Ол өзінің қисықтығын өзгерту (аккомодация) арқылы әртүрлі қашықтықтағы заттарды торлы қабыққа анық фокустайды. 4. Шыны тәрізді дене (Стекловидное тело) Көз қуысының басым бөлігін толтырып тұратын мөлдір желе тәрізді орта. Ол көздің ішкі қысымын, шар тәрізді пішінін сақтайды және жарық сәулесін бөгетсіз өткізеді. «Көз құрылысы және көз гигиенасы» кітапшасы 2-бет
ФИЗИОЛОГИЯ ЖӘНЕ КӨРУ МЕХАНИЗМІ 3-бөлім. Торлы қабық және көру механизмі Торлы қабық (сетчатка) — көздің ішкі жарық сезгіш қабаты. Мұнда жарық энергиясын жүйке импульсіне айналдыратын арнайы фоторецепторлар орналасқан. Таяқшалар (Палочки) Ымыртта және қараңғыда көруді қамтамасыз етеді. Ақ-қара түсті, заттардың сыртқы пішінін ажыратады. Түстерді сезбейді. Уытшалар (Колбочки) Жарықта анық көруге және түстерді (қызыл, жасыл, көк) ажыратуға жауап береді. Негізінен сары дақта шоғырланған. Торлы қабықтағы маңызды аймақтар: Сары дақ (Макула): Уытшалар ең көп орналасқан, заттарды ең анық, айқын көретін орталық аймақ. Соқыр дақ: Көру жүйкесінің көзден шығатын орны. Мұнда фоторецепторлар болмайтындықтан, жарықты сезбейді. ЖАРЫҚ СӘУЛЕСІНІҢ ӨТУ ЖОЛЫ Қасаң қабық Қарашық Көз бұршағы Шыны т. дене Торлы қабық Ми қыртысы «Көз құрылысы және көз гигиенасы» кітапшасы 3-бет
ОФТАЛЬМОЛОГИЯ НЕГІЗДЕРІ 4-бөлім. Көрудің бұзылуы және патологиялар Адамның көру қабілеті әртүрлі ішкі және сыртқы факторларға, гигиенаны сақтамауға немесе туа біткен ауытқуларға байланысты төмендеуі мүмкін. Ауытқу түрі Себебі мен сипаттамасы Түзету жолы Жақыннан көрегіштік (Миопия) Заттың кескіні торлы қабықтың алдына түседі. Алыстағы заттар бұлыңғыр көрінеді. Шашыратқыш (дөңес- ойыс) линзалар Алыстан көрегіштік (Гиперметропия) Заттың кескіні торлы қабықтың артына түседі. Жақындағы заттарды оқу қиындайды. Жинағыш (екі жағы дөңес) линзалар Астигматизм Қасаң қабықтың немесе көз бұршағының пішінінің тегіс болмауынан кескін бұрмаланады. Цилиндрлік арнайы линзалар Жиі кездесетін көз аурулары: Конъюнктивит: Көздің шырышты қабығының бактериялар немесе вирустар салдарынан қабынуы. Негізгі себебі — гигиена сақтамау, кір қолмен көзді ұстау. Дальтонизм: Түстерді (көбінесе қызыл мен жасылды) ажырата алмау. Бұл туа біткен тұқым қуалайтын генетикалық ерекшелік. Катаракта: Көз бұршағының мөлдірлігін жоғалтып, бұлыңғырлануы. Негізінен егде жаста кездеседі. «Көз құрылысы және көз гигиенасы» кітапшасы 4-бет
КӨРУДІ САҚТАУ 5-бөлім. Көз гигиенасының негізгі ережелері Көру қабілетін ұзақ жылдар бойы сақтау үшін күнделікті өмірде қарапайым, бірақ өте маңызды гигиеналық талаптарды орындау қажет: 1. Дұрыс жарықтандыру Оқу және жазу кезінде жарық сол жақтан түсуі тиіс (солқайлар үшін оң жақтан). Жарық тым артық немесе тым көлеңке болмауы керек. Қараңғы бөлмеде телефон немесе теледидар қарауға қатаң тыйым салынады. 2. Арақашықтық пен қалыпты сақтау Кітап пен көздің арақашықтығы кемінде 30–35 см болуы тиіс. Жатып немесе теңселіп бара жатқан көлікте оқу көздің бұлшықеттеріне артық салмақ түсіріп, көруді тез нашарлатады. 3. «20-20-20» Ережесі (Экран алдында жұмыс) Компьютерде немесе смартфонда жұмыс істегенде әр 20 минут сайын 20 секунд бойы кемінде 6 метр (20 фут) алыстықтағы қандай да бір затқа қарап, көз бұлшықеттерін демалту қажет. 4. Жеке бас гигиенасы Көзді ешқашан кір қолмен ұстауға немесе уқалауға болмайды. Жеке сүлгіні пайдалану және күн ашық күндері ультракүлгін (UV) сәулелерден қорғайтын сапалы көзілдірік кию ұсынылады. «Көз құрылысы және көз гигиенасы» кітапшасы 5-бет
КҮТІМ ЖӘНЕ АЛДЫН АЛУ 6-бөлім. Көзге арналған жаттығулар мен тамақтану Көздің шаршауын басу және көру өткірлігін қолдау үшін күнделікті жаттығулар жасап, пайдалы микроэлементтерге бай тағамдарды тұтыну маңызды. Көзге арналған 5 минуттық жаттығулар кешені: Жыпылықтау: 1 минут бойы көзді жиі жыпылықтату. Бұл көздің құрғауын алдын алады. Төрт бұрыш: Көз қарашығын жоғары-төмен, оңға-солға баяу жылжыту. Айналдыру: Көзді сағат тілімен және сағат тіліне қарсы дөңгелектей айналдыру. Алыс-жақын: Терезедегі нүктеге қарап, содан кейін алыстағы ғимаратқа ауысып қарау. Көзге ең пайдалы витаминдер мен тағамдар: А витамині (Ретинол): Сәбіз, асқабақ, сары май, бауыр. Ымыртта көруді жақсартады. Лютеин мен Зеаксантин: Шпинат, брокколи, жұмыртқа сарысы. Торлы қабықты қорғайды. ЕСКЕРТУ! Көру қабілетіңіз төмендегенін сезсеңіз немесе көзіңіз жиі ауырса, өз бетіңізше емделмей, міндетті түрде дәрігер-офтальмологқа жүгініңіз! «Көз құрылысы және көз гигиенасы» кітапшасы 6-бет
