المتون جامع CÂMİU'L-MÜTÛNfî hakki envâi's-sıfâti'l-ilâhiyye ve'l-akâidi'l-Mâturîdiyye ve elfâzi'l-küfri ve tashîhi'l- a'mâli'l-acîbiyye AHMED ZİYÂÜDDİN GÜMÜŞHÂNEVÎ(ö. 1311 / 1893) ASLI İLE KARŞILAŞTIRMALI açıklamalı sade TürkçeArapça aslı: Matbaa-i Âmire, İstanbul 1273 (1856-57)

Câmiu'l-Mütûn · Birinci Bölüm: İ'tikad · Giriş 2 الاعتقاد في الأول الباب BİRİNCİ BÖLÜM · İ'TİKAD Giriş: İmanın tarifi ve iki tarafı Câmiu'l-mütûn, İstanbul 1273, s.4 · Bedir tercümesi (1996), s.38-40 Yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; Arapça aslı ile cümle cümle karşılaştırılmıştır. Henüz bir hoca tarafından kontrol edilmemiştir. M E T İ N Yalnız müellifin sözü: Arapça aslı ve kelimesi kelimesine Türkçesi. A Ç I K L A M A Günümüz Türkçesiyle açıklama ve şemalar. Kitabın sözü değildir. A Ç I K L A M A · B U B Ö L Ü M D E Her mükellefin ilk önce neyi bilmesi gerektiği: Allah, peygamberler ve melekler hakkında vacip, muhal ve caiz olanlar. İmanın herkese farz olduğu; peygamberlere, kölelere ve kadınlara bile. İmanın tarifi: dil ile ikrar, gönül ile tasdik, kalp ile marifet. Biri tek başına yetmez. İmanın iki tarafı: Allah'ın fiili (tevfik, hidayet) ve kulun fiili (ikrar, tasdik). 1. Her Mükellefin Önce Bilmesi Gereken M E T İ N · A S I L S . 4 ﻲﻓ ﺐﺠﯾ ﺎﻣ فﺮﻌﯾ أن ً ﺎﻋﺮﺷ ﻒّﻠﻜﻣ ﻞﻛ ﻰﻠﻋ ً ﻻأو ﺐﺠﯾ ﮫﻧأ ﻢﻠﻋد. اﺎﻘﺘﻋﻻا ﻲﻓ ولﻷب اﺎﺒﻟا .ﺔﻜﺋﻼﻤﻟء واﺎﯿﺒﻧﻷا ﻲﻓ ﻚﻟﺬﻛز، وﻮﺠﯾ ﺎﻣو ﻞﯿﺤﺘﺴﯾ ﺎﻣو ﷲ ﻖﺣ Birinci bab, itikad hakkındadır. Bil ki her mükellefe dinen ilk önce vacip olan şudur: Allah hakkında vacip olanı, muhal olanı ve caiz olanı bilmek. Peygamberler ve melekler hakkında da böyledir.

Câmiu'l-Mütûn · Birinci Bölüm: İ'tikad · Giriş 3 A Ç I K L A M A Mükellef, dinin emirlerinden sorumlu olan kişidir: akıllı ve ergenlik çağına girmiş insan. Müellif, dinde öğrenilecek ilk şeyin bir liste olduğunu söylüyor. Bu liste üç konu ve üç hükümden oluşuyor: Allah, peygamberler ve melekler hakkında neyin olmak zorunda, neyin olamaz, neyin olabilir olduğu. Kitabın geri kalanı bu dokuz kutuyu sırayla dolduruyor. Aşağıdaki tablodaki örnekler kitabın kendi sonraki sayfalarından alındı. Dikkat, "caiz" burada fıkıhtaki anlamında değil. Fıkıhta caiz "dinen izin verilen, helal" demektir. Burada ise bir aklî hükümdür; vacip ve muhal ile birlikte üçlü oluşturur. • Genel olarak: aklen olması da olmaması da mümkün olan (kelâmcıların diğer adıyla mümkin). • Allah hakkında caiz, Allah'ın zatı ya da sıfatları için söylenmez; onlar vaciptir. Allah'ın yapması da yapmaması da mümkün olan fiilleri içindir: yaratmak, sevap ya da azap vermek, peygamber göndermek gibi. Kitap da böyle tarif ediyor: "her mümkünü yapması, terk etmesi... caizdir" (TR s.62). • Peygamber ve melek hakkında caiz: onlarda bulunabilen ama bulunması gerekmeyen hâller (hastalanmak, evlenmek gibi). VACİP olmak zorunda, yokluğu düşünülemez MUHAL olamaz, varlığı düşünülemez CAİZ aklen olması da olmaması da mümkün; Allah için: yapması da yapmaması da mümkün fiiller Allah Ezelî, ebedî, zatıyla kaim sıfatlar (TR s.40) Vacip olanların zıddı (TR s.59) Mümkün olanı yapması ya da yapmaması, sevap ya da azap vermesi, peygamber göndermesi, âhirette cemalini göstermesi (TR s.62) Peygamberler Doğruluk (sıdk), güvenilirlik (emanet), zekâ (fetanet), günahsızlık (ismet), temizlik (nezafet), tebliğ, korunmuşluk (hıfz) (TR s.64) Bunların zıddı (TR s.65) Hastalanmak, yemek içmek, uyumak, evlenmek, ticaret, yolculuk gibi değerlerini düşürmeyen insanî hâller (TR s.65) Melekler Daima Allah'a itaat, erkek ya da dişi olmamak, yiyip içmemek (TR s.65) Bunların zıddı (TR s.66) Allah ile kulları arasında elçilik, mü'minler için dua ve istiğfar (TR s.66) Şema 1 · Girişin ilk cümlesinin açtığı dokuz kutu. Ayrıntısı TR s.40-66, asıl s.5-16. 2. İman Herkese Farzdır M E T İ N · A S I L S . 4 ان.ﻮﺴﻨﻟوا ﺪﯿﺒﻌﻟء واﺎﯿﺒﻧﻷا ﻰﺘﺣ ﺺﺨﺷ ﻞﻛ ﻰﻠﻋ ضﺮﻓ نﺎﻤﯾﻹﺎﻓ İman, herkese farzdır; peygamberlere, kölelere ve kadınlara bile.

Câmiu'l-Mütûn · Birinci Bölüm: İ'tikad · Giriş 4 A Ç I K L A M A "Bile" (Arapçası hattâ) kelimesi vurgu için: Bu üç grup, iman borcundan muaf sanılabilecek uç örnekler olarak sayılıyor. Peygamberler en yüksek mertebede oldukları için, köleler ve kadınlar da birçok hükümde yükümlülükleri hafifletildiği için. Kitap bu hafifletmeleri 3. babda ayrıca sayar (asıl s.117 kadınlar, s.119 köleler). Müellif üçünde de istisna olmadığını söylüyor: Mertebe, hürriyet ya da cinsiyet iman borcunu değiştirmez. 3. İman Nedir? M E T İ N · A S I L S . 4 اﺬﻛ، وًﺎﻧﺎﻤﯾن إﻮﻜﯾ ﻻ هﺪﺣار وﺮﻗﻹﺎﻓ ،ﺐﻠﻘﻟﺎﺑ ﺔﻓﺮﻌﻣن وﺎﻨﺠﻟﺎﺑ ﻖﯾﺪﺼﺗن وﺎﺴﻠﻟﺎﺑ ارﺮﻗإ ﻮھو .ﻖﯾﺪﺼﺘﻟون اﺪﺑ ﺔﻓﺮﻌﻤﻟا İman; dil ile ikrar, gönül ile tasdik ve kalp ile bilmektir (marifet). Tek başına ikrar iman olmaz. Tasdik olmadan bilmek de böyledir, iman olmaz. İKRAR dil ile söylemek TASDİK gönülden doğru kabul etmek MARİFET kalp ile bilmek, tanımak İMAN Şema 2 · Müellifin tarifinde imanın üç parçası. Üçü birlikte iman olur. M E T İ N · M Ü E L L İ F İ N K E N A R N OT U , A S I L S . 4 نﺎﻛ ﻮﻟ ﮫﻧﻷ ،ًﺎﻧﺎﻤﯾه إﺪﺣن وﻮﻜﯾ ﻻ ارﺮﻗﻹ: اﺔﯿﺻﻮﻟا ﻲﻓ ﮫﻨﻋ ﷲ ﻲﺿر ﻢﻈﻋﻷم اﺎﻣﻹل اﺎﻗ ﺖﻧﺎﻛ ﻮﻟ ﺎﮭﻧﻷ ،ًﺎﻧﺎﻤﯾن إﻮﻜﺗ ﻻ ﺎھﺪﺣو ﺔﻓﺮﻌﻤﻟا ﻚﻟﺬﻛ، وﻦﯿﻨﻣﺆﻣ ﻢﮭﻠﻛ نﻮﻘﻓﺎﻨﻤﻟن اﺎﻜﻟ ً ﺎﻧﺎﻤﯾإ إن ﺪﮭﺸﯾ ﷲ: ﴿وﻦﯿﻘﻓﺎﻨﻤﻟا ﻖﺣ ﻲﻓ ﻰﻟﺎﻌﺗ ﷲ لﺎﻗ .ﻦﯿﻨﻣﺆﻣ ﻢﮭﻠﻛ بﺎﺘﻜﻟا ﻞھن أﺎﻜﻟ ً ﺎﻧﺎﻤﯾإ

Câmiu'l-Mütûn · Birinci Bölüm: İ'tikad · Giriş 5 نﻮﻓﺮﻌﯾ ﺎﻤﻛ ﮫﻧﻮﻓﺮﻌﯾ بﺎﺘﻜﻟا ﻢھﺎﻨﯿﺗآ ﻦﯾﺬﻟب: ﴿اﺎﺘﻜﻟا ﻞھأ ﻖﺣ ﻲﻓ لﺎﻗن﴾، وﻮﺑذﺎﻜﻟ ﻦﯿﻘﻓﺎﻨﻤﻟا ن﴾.ﻮﻨﻣﺆﯾ ﻻ ﻢﮭﻓ ﻢﮭﺴﻔﻧوا أﺮﺴﺧ ﻦﯾﺬﻟا ﻢھءﺎﻨﺑأ İmam-ı Azam (Allah ondan razı olsun) Vasiyyet'te der ki: İkrar tek başına iman olmaz. Eğer iman olsaydı bütün münafıkların mü'min olması gerekirdi. Bilmek de tek başına iman olmaz. Eğer iman olsaydı bütün Ehl-i kitabın mü'min olması gerekirdi. Allah münafıklar hakkında: "Allah şahitlik eder ki münafıklar elbette yalancıdır" (Münâfikûn 1). Ehl-i kitap hakkında da: "Kendilerine kitap verdiklerimiz onu, oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Kendilerini ziyana sokanlar, işte onlar iman etmezler" (En'âm 20). Notun sonunda "minhu" (müelliften) kaydı var. Âyetler mushaf metniyle karşılaştırıldı. Yalnız İKRAR Dili söylüyor, gönlü kabul etmiyor = MÜNAFIK Delil: Münâfikûn 1 "münafıklar yalancıdır" Yalnız MARİFET Biliyor, ama kabul etmiyor = EHL-İ KİTAP Delil: En'âm 20 "oğullarını tanır gibi tanırlar, yine de iman etmezler" Şema 3 · Müellifin kenar notundaki iki eksik iman örneği. A Ç I K L A M A Tarif üç parçalı, kenar notu da neden üçünün birden gerektiğini iki örnekle gösteriyor: • Sadece dille söylemek yetmez. Münafık "inandım" der ama gönlünde kabul yoktur. Allah onun için "yalancı" diyor. • Sadece bilmek de yetmez. Âyete göre kitap ehli Peygamber'i öz çocuklarını tanır gibi tanıyordu, yani biliyordu. Ama kabul edip teslim olmadığı için mü'min sayılmadı. Kısacası iman, bilginin gönülde kabule ve dilde söze dönüşmesidir. Bilmek imanın şartıdır ama kendisi değildir.

Câmiu'l-Mütûn · Birinci Bölüm: İ'tikad · Giriş 6 4. İmanın İki Tarafı M E T İ N · A S I L S . 4 ﮫﺟﻮﻟا اﺬھ ﻦﻤﻓ ب،ﻮﻠﻘﻟا ﻲﻓ ﺔﺒﺤﻤﻟء اﺎﻘﻟوإ ﺔﯾاﺪﮭﻟوا ﻖﯿﻓﻮﺘﻟا ﻮھ، وﷲ ﻞﻌﻓ ن:ﺎﻓﺮن طﺎﻤﯾﻺﻠﻓ .ّﻲﺒﺴﻛ قﻮﻠﺨﻣ ﮫﺟﻮﻟا اﺬھ ﻦﻤﻓ ،ﻖﯾﺪﺼﺘﻟار واﺮﻗﻹا ﻮھ، وﺪﺒﻌﻟا ﻞﻌﻓق؛ وﻮﻠﺨﻣ ﺮﯿﻏ İmanın iki tarafı vardır. Biri Allah'ın fiilidir: tevfik, hidayet ve kalplere sevginin bırakılması. Bu yönüyle iman mahluk değildir. Diğeri kulun fiilidir: ikrar ve tasdik. Bu yönüyle iman mahluktur ve kesbîdir. ALLAH'IN FİİLİ • Tevfik: işi hayra yöneltmek • Hidayet: doğru yolu göstermek • Kalbe imanın sevgisini bırakmak bu yönüyle MAHLUK DEĞİL KULUN FİİLİ • İkrar: dil ile söylemek • Tasdik: gönülden kabul etmek kul ister ve yönelir (kesb) bu yönüyle MAHLUK, KESBÎ İkisi birleşince iman olur: Allah'ın ikramı ve kulun kabulü Şema 4 · "Mahluk" yaratılmış, "kesbî" kulun kendi yönelişiyle kazandığı demektir. A Ç I K L A M A "İman yaratılmış mıdır, yaratılmamış mı?" sorusu eski kelâm tartışmalarından biridir. Müellif cevabı iki yöne ayırarak veriyor: • İmanı mümkün kılan Allah'ın işidir: insanı hayra yöneltmesi, yolu göstermesi, kalbe imanın sevgisini koyması. Bunlar Allah'ın fiili olduğu için bu yönüyle iman "mahluk değildir" denir. • İmanı söyleyen ve kabul eden ise kuldur. Bu, kulun fiilidir. Kulun fiili yaratılmıştır ama kul onu kendi isteği ve yönelişiyle kazanır (kesb). Kul ister ve yönelir, yaratan Allah'tır. Kitap bu meseleyi ileride, cüz'î irade bahsinde (asıl s.17-18) ayrıca açıyor. Pratik anlamı: Hidayet Allah'tan istenir; kabul ve söz de kulun sorumluluğundadır. Biri olmadan öteki eksik kalır.

Câmiu'l-Mütûn · Birinci Bölüm: İ'tikad · Giriş 7 ✦ Müellifin İkinci Kenar Notu M E T İ N · M Ü E L L İ F İ N K E N A R N OT U , A S I L S . 4 · N E S E F Î , B A H R U ' L - K E L Â M ' D A N Nesefî Bahru'l-kelâm'da şöyle der: Marifet: Allah'ı birliği ile tanımak, yani Allah'ın zatında ve sıfatlarında bir olduğunu bilmek. Allah'ın zatı ortaklardan, benzerlerden ve zıtlardan münezzehtir. İman: Allah'ın birliğini ve Hz. Muhammed'in peygamberliğini dil ile ikrar, kalp ile tasdik etmek. İslâm: Allah'ın birliğine iman ile birlikte ibadet vazifelerini de yerine getirmek. Din: Bu hasletler üzere ölünceye kadar sebat etmek. Türkçesi Bedir tercümesinin 5 numaralı dipnotu esas alındı. Asıl kenar notundaki marifet, iman ve din tarifleri resimden okunup karşılaştırıldı; uyumlu. İslâm tarifinin geçtiği yer baskıda zor okunuyor. MARİFET bilmek İMAN kabul ve söz İSLÂM ve ibadet DİN ölünceye dek sebat Her basamak bir öncekinin üzerine kurulur. Şema 5 · Kenar notundaki dört kavramın sırası. Tarifler kitabın, şema açıklama amaçlıdır. ✦ Kelimeler A Ç I K L A M A Bab: kitabın büyük bölümü. İtikad: inanç, kalpten bağlanılan inanç esasları. Mükellef: dinin emirlerinden sorumlu olan; akıllı ve ergen kişi. Vacip: olması zorunlu, yokluğu akla gelmez. Muhal: olması imkânsız. Caiz (kelâmda): aklen olması da olmaması da mümkün. Allah hakkında: yapması da yapmaması da mümkün olan fiiller. Fıkıhtaki "caiz = helal, izinli" anlamıyla karıştırılmamalı. Farz: kesin olarak emredilen. İkrar: dil ile açıkça söylemek. Tasdik: doğru olduğunu gönülden kabul etmek. Marifet: bilmek, tanımak. Tevfik: Allah'ın kulun işini hayra uygun kılması. Hidayet: doğru yolu göstermek, doğru yola iletmek. Mahluk: yaratılmış. Kesb, kesbî: kulun kendi isteği ve yönelişiyle kazandığı. Münafık: inanmadığı hâlde inanıyor görünen. Ehl-i kitap: kendilerine kitap verilmiş olan Yahudiler ve Hristiyanlar.

Câmiu'l-Mütûn · Birinci Bölüm: İ'tikad · Giriş 8 ✦ Bedir Tercümesi ile Aslı K A R Ş I L A Ş T I R M A Asıl (s.4) Bedir tercümesi (s.38- 40) Durum Tasdiksiz bilmek de iman olmaz ( ﻖﻳﺪﺼﺘﻟا ونﺪﺑ ﺔﻓﺮﻌﻤﻟا اﺬﻛو) "kalb ile tasdik olmadıkça da mârifetullaha ulaşılamaz" Anlam değişmiş. Asıl "bilmek tek başına iman değildir" diyor. Tercüme "tasdik olmadan Allah'ı bilemezsin" diyor. Mütercimin kendi 4. dipnotu ise doğru anlamı veriyor. İman üç parçalı: dil ile ikrar, gönül ile tasdik, kalp ile marifet "dil ile ikrâr, kalb ile tasdikten ibârettir" Eksik. Üçüncü parça (marifet) düşmüş. Herkese farz; peygamberlere, kölelere ve kadınlara bile "kadın, erkek veya peygamber olsun her insana" Küçük fark. "Köleler" düşmüş, aslında olmayan "erkek" eklenmiş, "bile" vurgusu kaybolmuş. Her mükellefe dinen vacip olan, bilmektir "şer'an Allah hakkında vâcib ... olan şeyler" Küçük fark. "Şer'an" kelimesi bilme borcunu niteliyor, "Allah hakkında vacip olanlar"ı değil. Kenar notunda âyet: "oğullarını tanır gibi tanırlar ... iman etmezler" (En'âm 20) Yalnız son kısmı verilmiş, numara "En'am 12" Eksik. Delilin asıl kısmı ("tanırlar") atılmış. Benzer biten 12. âyet yazılmış. 4 ve 5 numaralı notlar müellifin kendi kenar notları ("minhu") "ŞERH KISMI" başlığı altında Dikkat. Okuyan mütercimin sözü sanabilir. Bu dipnotlar Gümüşhânevî'nin kendisinin.

Flipso