Hak Cipta pada Nur Faizah Dilindungi Undang-Undang Disclaimer: Buku siswa ini disusun untuk memenuhi kebutuhan pembelajaran Bahasa Jawa sebagai muatan lokal wajib Provinsi Jawa Timur Masukan dari pembaca sangat diharapkan untuk perbaikan buku ini. Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Penulis Nur Faizah, S.Pd.I. Penerbit Babat, Lamongan, Jawa Timur Cetakan Pertama, 2026 Isi buku ini menggunakan huruf Mulish, 12/18 pt. Vernon Adams, Cyreal, Jacques Le Baily. Aksara Jawa: Javanese Text 22 pt. vi, 152 hlm.: 21 x 29,7 cm.

Prakata Puji syukur ke hadirat Allah Swt. atas rahmat dan karunia-Nya sehingga Buku Siswa Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII ini dapat diselesaikan. Selawat dan salam semoga senantiasa tercurah kepada Nabi Muhammad saw. Buku ini disusun sebagai pegangan belajar Bahasa Jawa, muatan lokal wajib Provinsi Jawa Timur, dengan bahan dan contoh yang dekat dengan kehidupan kalian di tlatah Mataraman dan Jawa Timur. Buku ini memuat enam bab: tiga bab untuk semester gasal (Teks Dheskripsi, Pacelathon dan Unggah- Ungguh Basa, serta Tembang Kreasi dan Macapat) dan tiga bab untuk semester genap (Teks Narasi Beraksara Jawa, Geguritan, serta Crita Rakyat, Wayang, dan Topèng Ḍhâlâng). Setiap bab diawali Tujuan Pembelajaran dan Peta Konsep, dilanjutkan Pitakon Pemantik, uraian materi dalam beberapa Kegiatan Pasinaon yang dilengkapi gambar, Bausastra, dan Gladhen, lalu ditutup dengan Ringkesan, Uji Kompetensi, dan Refleksi Dhiri. Pada akhir setiap semester tersedia Sumatif Akhir Semester. Semoga buku ini membantu kalian nguri-uri basa lan budaya Jawa, terampil berbahasa Jawa dengan unggah-ungguh yang santun, dan meneladani piwulang luhur di dalamnya. Kritik dan saran yang membangun sangat penulis harapkan demi perbaikan buku ini. Lamongan, 2026 Nur Faizah, S.Pd.I.

iv Daftar Isi Prakata ........................................................................................................................................ iii Daftar Isi ...................................................................................................................................... iv Petunjuk Penggunaan Buku ................................................................................................. vi Bab I Nguri-uri Kabudayan lan Kaendahan Alam Jawa Timur ................................. 1 Pasinaon 1: Maca lan Mirsa Teks Dheskripsi (Membaca & Memirsa) ................. 4 Pasinaon 2: Kawruh Basa — Paramasastra lan Basa Rinengga ........................ 7 Pasinaon 3: Nulis Teks Dheskripsi Gancaran (Menulis) ........................................ 10 Bab II Tata Krama ing Pacelathon Padinan .................................................................. 15 Pasinaon 1: Nyemak Tayangan Pacelathon (Menyimak) .................................... 18 Pasinaon 2: Kawruh Unggah-Ungguh Basa Jawa ................................................. 21 Pasinaon 3: Nulis lan Mraktekake Pacelathon (Berbicara & Mempresentasikan) ........................................................................................................... 23 Bab III Tembang Kreasi lan Tembang Macapat (Pucung lan Gambuh) .............. 29 Kegiatan Pasinaon 1: Nganalisis Paugeran lan Pitutur Tembang Kreasi sarta Macapat Pucung & Gambuh (Elemen: Menyimak & Membaca) ......................... 32 Kegiatan Pasinaon 2: Kawruh Basa Rinengga — Cangkriman (Batangan Tembang Pucung) lan Parikan ...................................................................................... 38 Kegiatan Pasinaon 3: Kawruh Titi Laras lan Praktik Nembangake Tembang Kreasi sarta Macapat Pucung lan Gambuh (Elemen: Berbicara / Nembang) 43 Sumatif Akhir Semester Gasal ........................................................................................... 54 Bab IV Teks Narasi (Profil Tokoh lan Pengalaman) Beraksara Jawa................... 57 Kegiatan Pasinaon 1: Mangerteni Gagasan lan Keteladanan Teks Narasi Profil Tokoh & Pengalaman (Elemen: Membaca & Memirsa) .............................. 60 Kegiatan Pasinaon 2: Kawruh Aksara Jawa — Legena, Pasangan, Sandhangan, lan Angka Jawa ....................................................................................... 65

v Kegiatan Pasinaon 3: Nulis Paragraf Narasi Pengalaman Pribadi Nganggo Huruf Latin lan Aksara Jawa (Elemen: Menulis / Nulis) ......................................... 76 Bab V Apresiasi lan Pangriptane Geguritan ................................................................. 83 Kegiatan Pasinaon 1: Mangerteni Isi lan Struktur Geguritan (Elemen: Membaca / Maca)............................................................................................................... 86 Kegiatan Pasinaon 2: Kawruh Basa Rinengga — Tembung Entar lan Purwakanthi ........................................................................................................................ 92 Kegiatan Pasinaon 3: Maca Endah (Deklamasi) Geguritan (Elemen: Berbicara / Micara) ................................................................................................................................. 97 Kegiatan Pasinaon 4: Nulis Geguritan Prasaja Adhedhasar Pengalaman (Elemen: Menulis / Nulis) ................................................................................................ 101 Bab VI Crita Rakyat, Wayang (Kidang Kencana), lan Topèng Ḍhâlâng ........... 111 Kegiatan Pasinaon 1: Ngevaluasi Alur, Penokohan, lan Pesan Moral Crita Wayang & Topèng Ḍhâlâng (Elemen: Menyimak & Membaca) ....................... 114 Kegiatan Pasinaon 2: Kawruh Kosakata Pedhalangan Dhasar (Kebahasaan & Budaya) ........................................................................................................................... 122 Kegiatan Pasinaon 3: Tata Krama lan Praktik Nyritakake Maneh Isi Crita kanthi Basa sing Santun (Elemen: Berbicara & Menulis) .................................... 126 Sumatif Akhir Semester Genap ....................................................................................... 137 Glosarium ................................................................................................................................ 143 Daftar Pustaka ...................................................................................................................... 145

vi Petunjuk Penggunaan Buku Tujuan Pembelajaran berisi kemampuan yang akan kalian capai setelah mempelajari satu bab. Peta Konsep menggambarkan hubungan antarkonsep materi yang akan kalian pelajari dalam satu bab. Bausastra berisi kosakata (tembung) penting beserta artinya untuk membantu kalian memahami bacaan. Gladhen berisi latihan dan tugas (mandiri, kelompok, atau praktik) untuk menguatkan pemahaman dan keterampilan kalian. Ringkesan berisi ringkasan (rangkuman) materi satu bab sebagai penguatan. Uji Kompetensi berisi soal-soal untuk mengukur pemahaman kalian terhadap materi satu bab. Refleksi Dhiri berisi pernyataan untuk menilai diri sendiri dan merenungkan kembali pengalaman belajar kalian.

Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Penulis: Nur Faizah, S.Pd.I. Bab I Nguri-uri Kabudayan lan Kaendahan Alam Jawa Timur Tujuan Pembelajaran Sawise sinau bab iki, kowe dikarepake bisa: 1. Siswa mampu mengidentifikasi informasi tersurat/tersirat dan struktur teks deskripsi objek budaya atau wisata lokal Jawa Timur. 2. Siswa mampu menerapkan kaidah kebahasaan (tembung lingga, tembung andhahan, tembung saroja, dan tembung camboran) dalam kalimat. 3. Siswa mampu menulis teks deskripsi gancaran (prosa) berdasarkan pengamatan faktual secara logis dan runtut.

2 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Jawa Timur iku salah sawijining provinsi ing Indonesia kang kawentar sugih kabudayan lan papan wisata alam kang endah. Saka pucuk kulon ing tlatah Pacitan lan Ngawi, nganti tekan pucuk wetan ing Banyuwangi lan Sumenep (Madura), kabeh nduweni ciri khas dhewe-dhewe. Ana Gunung Bromo kang misuwur ing mancanegara, kesenian Reog Ponorogo kang gagah prakosa, ludruk ing Surabaya, nganti Tari Gandrung ing Banyuwangi. Supaya wong liya bisa mangerteni lan melu ngrasakake kaendahan sarta keagungane budaya lan wisata ing Jawa Timur, kita bisa nulis lan nyritakake lumantar Teks Dheskripsi. 1. Papan wisata utawa kesenian tradhisional apa wae ing dhaerahmu sing paling koksenengi? 2. Yen kowe nyritakake papan utawa kesenian kuwi marang kancamu, babagan apa wae sing bakal kokandharake supaya kancamu bisa mbayangake kanthi cetha?

Bab I Nguri-uri Kabudayan lan Kaendahan Alam Jawa Timur | 3

4 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Pasinaon 1: Maca lan Mirsa Teks Dheskripsi (Membaca & Memirsa) A. Tuladha Teks lan Infografis Visual Gatekna gambar/visual lan wacan teks dheskripsi ing ngisor iki kanthi premati! Gambar 1.1 Infografis Kawah Ijen: geni biru, tlaga kawah ijo toska, penambang welirang, lan dununge KAENDAHAN KAWAH IJEN LAN GENI BIRU ING PUCUK WETAN TANAH JAWA Gunung Ijen utawa luwih kawentar kanthi sebutan Kawah Ijen mujudake salah sawijining papan wisata alam kang dumunung ing tapel wates Kabupaten Banyuwangi lan Kabupaten Bondowoso, Jawa Timur. Gunung iki dhuwure kurang luwih 2.386 meter saka lumahing segara (mdpl). Kawah Ijen misuwur banget tekan mancanegara amarga nduweni kaendahan alam kang langka lan ora ditemokake ing sembarang panggonan. Ing pucuking Gunung Ijen, ana tlaga kawah kang amba banget kanthi banyu sing wernane ijo toska semu biru. Yen disawang saka dhuwur nalika srengenge wiwit mlethek, banyu kawah kang tenang kuwi katon endah edipeni kaya kaca gedhe kang kinupengan tebing-tebing watu putih kapur. Hawa ing sakiwa tengene kawah krasa adem ayem, nanging kadhangkala mambu ganda welirang kang rada nyogok irung. Ing pinggir kawah, katon para penambang welirang kang padha gugur gunung lan adus kringet mikul

Bab I Nguri-uri Kabudayan lan Kaendahan Alam Jawa Timur | 5 bongkahan watu kuning saka dhasar kawah munggah menyang pucuk gunung. Daya tarik utama kang paling digoleki dening para wisatawan yaiku fenomena alam Blue Fire utawa Geni Biru. Geni biru iki dudu geni biyasa, nanging gas welirang kang metu saka sela-selaning watu kanthi suhu dhuwur lan ketemu karo hawa ing sakupenge, saengga murub werna biru mencorong. Fenomena iki mung bisa disawang kanthi cetha ing wayah wengi nganti sadurunge bang-bang wetan, udakara jam loro nganti jam papat esuk. Kawah Ijen pancen dadi raja brana wisata alam kang kudu dijaga kelestariane. Sapa wae kang wis tau munggah lan nyekseni dhewe kaendahane Kawah Ijen, mesthi bakal kangen lan kepengin bali maneh. Tembung Tegese Tapel wates perbatasan Edipeni serba indah / elok Lumahing segara permukaan laut Bang-bang wetan waktu fajar menyingsing Mancanegara luar negeri Raja brana harta kekayaan yang berharga Kinupengan dikelilingi B. Pangerten lan Struktur Teks Dheskripsi 1. Pangerten Teks Dheskripsi Teks dheskripsi yaiku teks gancaran (prosa) kang ditulis kanggo nggambarake sawijining objek, papan panggonan, kabudayan, utawa kahanan kanthi rinci lan cetha. Tujuane supaya wong sing maca utawa ngrungokake kaya-kaya bisa nyawang, ngrungokake, ngambu, lan ngrasakake dhewe objek sing dicritakake dening penulis (nggunakake pancaindra). 2. Ciri-ciri Teks Dheskripsi

6 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII • Nggambarake objek kanthi rinci lan faktual (apa anane). • Nglibatake pancaindra: pandeleng (mata), pangrungu (kuping), pangganda (irung), pangecap (ilat), lan pangrasa (kulit/ati). • Nduweni tujuan supaya pamaca melu ngrasakake lan mbayangake kahanan objek. 3. Struktur Teks Dheskripsi • Idhentifikasi (Gambaran Umum): Perangan wiwitan teks kang isine ngenalake objek sing arep didheskripsikake, kayata jeneng objek, lokasi/papane, sejarah cekak, utawa gambaran umum objek. (Ing wacan Kawah Ijen manggon ing Paragraf 1). • Klasifikasi / Dheskripsi Bagean: Perangan inti kang nggambarake rincian objek kanthi cetha adhedhasar bagean-bageane lan panyawange pancaindra (wujud fisik, werna, swasana, kahanan ing jero objek). (Ing wacan Kawah Ijen manggon ing Paragraf 2 lan Paragraf 3). • Panutup / Kesan (Simpulan): Perangan pungkasan kang isine pangrasa, kesan, utawa pangajab (harapan) penulis marang objek sing wis digambarake. (Ing wacan Kawah Ijen manggon ing Paragraf 4). C. Ngidhentifikasi Informasi Tersurat lan Tersirat Nalika maca teks dheskripsi lan mirsa gambar, kita bisa nemokake rong jinis informasi: 1. Informasi Tersurat: Informasi kang katulis kanthi cetha ing njero teks. Contone: Dhuwure Gunung Ijen kurang luwih 2.386 mdpl. 2. Informasi Tersirat: Informasi kang ora katulis langsung ing teks, nanging bisa dimangerteni saka maknane ukara utawa kesimpulan wacan. Contone: Wisatawan kudu munggah gunung ing wayah tengah wengi yen kepengin nyawang Blue Fire (amarga Blue Fire mung katon jam 02.00–04.00 esuk). Gladhen 1 (Latihan Membaca & Memirsa) Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki adhedhasar wacan 'Kaendahan Kawah Ijen lan Geni Biru ing Pucuk Wetan Tanah Jawa'!

Bab I Nguri-uri Kabudayan lan Kaendahan Alam Jawa Timur | 7 1. Sebutna 3 informasi tersurat kang ana ing paragraf kapisan! 2. Apa sebabe wisatawan kudu munggah menyang Kawah Ijen sadurunge jam papat esuk yen kepengin ndeleng Blue Fire? (Informasi tersirat) 3. Tulisna ukara ing njero teks kang nuduhake panyawange pancaindra: a. Pandeleng (mata) : ........................................................................ b. Pangrasa kulit (suhu) : ................................................................... c. Pangganda (irung) : ....................................................................... 4. Pethiken ukara kang dadi bagean Panutup/Kesan saka teks ing dhuwur! Pasinaon 2: Kawruh Basa — Paramasastra lan Basa Rinengga Supaya teks dheskripsi sing ditulis luwih endah, runtut, lan bener miturut unggah-ungguh sarta tata basa Jawa, kita kudu nyinaoni Paramasastra (Tembung Lingga lan Tembung Andhahan) sarta Basa Rinengga (Tembung Saroja lan Tembung Camboran). A. Paramasastra: Tembung Lingga lan Tembung Andhahan 1. Tembung Lingga (Kata Dasar) Tembung lingga yaiku tembung sing isih wutuh, asline, lan durung owah saka asale (durung oleh imbuhan, rangkepan, utawa kacampur tembung liya). Tuladha: tulis, pangan, sapu, gambar, gunung, laku, turu, ombe, dhuwur. 2. Tembung Andhahan (Kata Berimbuhan/Turunan) Tembung andhahan yaiku tembung sing wis owah saka asale (linggane) amarga oleh wuwuhan (imbuhan), dirangkep (pengulangan), utawa dicambor (digabung). Ing pasinaon iki, fokus utama yaiku tembung andhahan amarga oleh wuwuhan (afiks): a. Ater-ater (Awalan): Wuwuhan sing manggon ing sangarepe tembung lingga.

8 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII • Ater-ater Hanuswara (m-, n-, ng-, ny-): m + pangan →mangan | n + tulis → nulis | ng + gambar →nggambar | ny + sapu →nyapu • Ater-ater Tripurusa (dak-, ko-, di-): dak + tulis →daktulis | ko + pangan → kopangan | di + gambar →digambar • Ater-ater Liyane (a-, ma-, ka-, ke-, sa-, pa-, pi-, pra-, tar-, kuma-, kami-, kapi-): ka + waca →kawaca | sa + omah →saomah | pa + njaluk →panjaluk b. Seselan (Sisipan): Wuwuhan sing diselipake ing tengahing tembung lingga (-um-, -in-, -el-, -er-). • tindak + (-um-) → tumindak | tulis + (-in-) → tinulis | kupeng + (-in-) → kinupeng | kelip + (-er-) →krelip c. Panambang (Akhiran): Wuwuhan sing manggon ing saburine tembung lingga (-i, -ake, -e, -ane, -ne, -a, -na, -ana, -en). • tuku + (-ake) →tukokake | dhuwur + (-e) →dhuwure | jupuk + (-en) →jupuken | klambi + (-ne) →klambine d. Bebarengan (Konfiks / Gabungan Wuwuhan): Tembung lingga sing oleh ater-ater lan panambang bebarengan. • ka + endah + an →kaendahan | di + lestari + ake →dilestarekake B. Basa Rinengga: Tembung Saroja lan Tembung Camboran Basa Rinengga yaiku basa sing dipaesi utawa direngga supaya katon luwih endah, mentes, lan nges (bermakna mendalam). Ing teks dheskripsi budaya lan wisata, basa rinengga asring digunakake kanggo nggambarake kahanan. 1. Tembung Saroja Tembung saroja yaiku tembung loro sing padha utawa meh padha tegese banjur dienggo bebarengan kanggo mbangetake surasane (menyatakan makna sangat/menegaskan). • Endah edipeni : endah banget / elok banget (Kawah Ijen katon endah edipeni). • Adem ayem : tentrem banget (Swasana ing desa wisata krasa adem ayem). • Gagah prakosa : gagah lan kuwat banget (Solahe pambeksa Reog Ponorogo katon gagah prakosa). • Sabar drana : sabar banget.

Bab I Nguri-uri Kabudayan lan Kaendahan Alam Jawa Timur | 9 • Babak bundhas : tatu kabeh / lecet parah. • Padhang jingglang : padhang banget (Langite ing Pantai Klayar katon padhang jingglang). • Budi pekerti : tindak-tanduk / watak. • Jungkir walik : rekasa banget anggone nyambut gawe. 2. Tembung Camboran (Kata Majemuk) Tembung camboran yaiku tembung loro utawa luwih sing digandheng dadi siji lan nuwuhake teges anyar (makna baru). Kaperang dadi loro miturut wujude: a. Camboran Wutuh: Tembung loro sing digabung isih wutuh wujude (ora dicekak). • Adus kringet : nyambut gawe abot banget • Raja brana : bandha donya / barang aji • Gugur gunung : gotong royong nyambut gawe bebarengan • Bapa biyung : wong tuwa (bapak lan ibu) • Meja tulis : meja kanggo nulis • Semar mendem, Nagasari : arane panganan tradhisional b. Camboran Tugel (Wancahan): Tembung loro sing digabung kanthi nyuda/nyekak wandane (suku katane). • Bang-bang wetan (abang-abang ing sisih wetan) : wayah esuk sadurunge srengenge mlethek • Dubang (idu abang) : idu wong nginang sing wernane abang • Lunglit (balung kulit) : kuru banget • Thukmis (bathuk klimis) : wong lanang sing seneng nggodhani wong wadon • Pakdhe (bapak gedhe) / Budhe (ibu gedhe) Gladhen 2 (Latihan Paramasastra & Basa Rinengga) A. Udhalen tembung-tembung andhahan ing ngisor iki supaya cetha tembung lingga lan wuwuhane! 1. Kinupengan = Linggane: .................... | Seselan: ........ | Panambang:

10 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII ........ 2. Nggambarake = Linggane: .................... | Ater-ater: ...... | Panambang: ........ 3. Kaendahan = Linggane: .................... | Ater-ater: ...... | Panambang: ........ 4. Tinulis = Linggane: .................... | Seselan: ........ 5. Dilestarekake= Linggane: .................... | Ater-ater: ...... | Panambang: ........ B. Bedakna tembung ing ngisor iki kalebu Tembung Saroja, Camboran Wutuh, utawa Camboran Tugel, banjur gawenen ukarane! 1. Gagah prakosa | 2. Gugur gunung | 3. Padhang jingglang | 4. Paklik | 5. Meja tamu Pasinaon 3: Nulis Teks Dheskripsi Gancaran (Menulis) A. Langkah-langkah Nulis Teks Dheskripsi Faktual 1. Nemtokake Objek Budaya utawa Wisata Lokal: Pilihen siji objek budaya utawa papan wisata ing kabupaten/kuthomu ing Jawa Timur (Conto Budaya: Reog Ponorogo, Tari Remo, Ludruk, Karapan Sapi, Tari Gandrung, Jaranan Turonggo Yakso. Conto Wisata: Gunung Bromo, Pantai Balekambang, Telaga Sarangan, Jembatan Suramadu, Museum Angkut, Goa Gong). 2. Nglakoni Pengamatan (Observasi Faktual): Amati objek kasebut kanthi langsung utawa liwat foto/video dokumenter sing valid. Cathet fakta-fakta penting nggunakake pancaindra. 3. Nyusun Cengkorongan (Kerangka Karangan) Adhedhasar Struktur: Paragraf 1 (Idhentifikasi), Paragraf 2–3 (Dheskripsi Bagean), Paragraf 4 (Panutup/Kesan). 4. Ngembangake Cengkorongan Dadi Gancaran (Prosa): Rangkailah cengkorongan dadi paragraf sing wutuh. Gunakake tembung andhahan sing bener lan selipake tembung saroja utawa tembung camboran. 5. Nyunting (Editing): Wacanen maneh tulisanmu kanggo mriksa ejaan basa Jawa (pamilihing aksara a/o, d/dh, t/th) lan ketepatan tandha wacan.

Bab I Nguri-uri Kabudayan lan Kaendahan Alam Jawa Timur | 11 B. Gladhen 3: Proyek Nulis Mandiri (Tugas Menulis) 1. Pilihen salah siji objek wisata utawa kabudayan lokal kang ana ing dhaerahmu (Kabupaten/Kutha ing Jawa Timur)! 2. Jangkepana tabel pengamatan lan cengkorongan ing ngisor iki! Struktur Teks Pokok Pikiran / Fakta Hasil Pengamatan Idhentifikasi (Jeneng objek, lokasi, status/kaunggulan umum) Dheskripsi Bagean (Wujud, werna, swara, kahanan ing lokasi, keunikan) Panutup / Kesan (Pangrasa nalika nyawang lan pangajab) 3. Kembangna tabel ing dhuwur dadi teks dheskripsi gancaran paling sithik 3 paragraf! 4. Sajrone teks sing koktulis, wenehana garis ngisor ing paling sithik 3 tembung andhahan, 2 tembung saroja, lan 2 tembung camboran! 1. Teks Dheskripsi yaiku wacan gancaran kang nggambarake objek budaya utawa wisata kanthi rinci nggunakake pancaindra, saengga pamaca kaya- kaya nyawang lan ngrasakake dhewe. 2. Struktur Teks Dheskripsi kaperang dadi telu: Idhentifikasi (gambaran umum), Dheskripsi Bagean (rincian fisik/kahanan), lan Panutup (kesan/pangajab). 3. Tembung Lingga yaiku tembung sing isih asli/wutuh, dene Tembung Andhahan yaiku tembung sing wis owah amarga oleh wuwuhan (ater-ater, seselan, panambang).

12 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII 4. Tembung Saroja yaiku tembung loro sing padha utawa meh padha tegese dienggo bebarengan kanggo mbangetake (tuladha: endah edipeni, gagah prakosa). 5. Tembung Camboran yaiku tembung loro sing digabung dadi siji lan nuwuhake teges anyar, kaperang dadi camboran wutuh (tuladha: gugur gunung) lan camboran tugel (tuladha: bang-bang wetan, lunglit). I. Pilihen wangsulan sing paling bener kanthi menehi tandha ping (X) ing aksara A, B, C, utawa D! Wacan kanggo soal nomer 1 lan 2: Pantai Klayar dumunung ing Kabupaten Pacitan, Jawa Timur. Ing pesisir iki ana watu karang gedhe kang wujude mirip karo Sphinx ing Mesir. Nalika ombak segara kidul sing gedhe nabrak sela-selaning watu karang, banyune nyembur munggah menyang dhuwur lan ngetokake swara kemrosak kaya siulan seruling, mula diarani Seruling Samudra. 1. Adhedhasar struktur teks dheskripsi, ukara kapindho lan katelu ing pethikan wacan dhuwur kalebu perangan .... A. Idhentifikasi B. Dheskripsi Bagean C. Panutup D. Kesan lan Pesan 2. Pancaindra sing digunakake penulis ing ukara 'banyune nyembur munggah menyang dhuwur lan ngetokake swara kemrosak kaya siulan seruling' yaiku .... A. Pandeleng lan pangrungu B. Pandeleng lan pangganda C. Pangrungu lan pangecap D. Pangganda lan pangrasa

Bab I Nguri-uri Kabudayan lan Kaendahan Alam Jawa Timur | 13 3. Gatekna ukara iki: 'Para pambeksa Reog Ponorogo katon gagah prakosa nalika nyunggi Dhadhak Merak.' Tembung 'gagah prakosa' kalebu tembung .... A. Tembung lingga B. Tembung saroja C. Tembung camboran wutuh D. Tembung camboran tugel 4. Ing ngisor iki sing kalebu tuladhane tembung camboran tugel yaiku .... A. Sabar drana, adem ayem B. Meja tulis, adus kringet C. Bang-bang wetan, lunglit D. Gunung Bromo, Kawah Ijen 5. Tembung 'kinupengan' yen diudhal manut lingga lan wuwuhane dadi .... A. in + kupeng + an B. kupeng + (-in-) + (-an) C. ki + nupeng + an D. kupeng + (-um-) + (-an) II. Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi trep! 1. Jlentrehna bedane struktur Idhentifikasi lan Dheskripsi Bagean ing teks dheskripsi! 2. Apa bedane Tembung Saroja karo Tembung Camboran? Wenehana tuladhane siji-siji! 3. Gawea ukara dheskripsi babagan papan wisata ing Jawa Timur kanthi nggunakake tembung: a. Endah edipeni b. Gugur gunung Sawise nyinaoni Wulangan 1 iki, wenehana tandha centhang (v) ing kothak sing cocog karo kahananmu! [ ] Aku wis bisa mbedakake struktur Idhentifikasi, Dheskripsi Bagean,

14 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII lan Panutup ing teks dheskripsi. [ ] Aku wis bisa nemokake informasi tersurat lan tersirat saka wacan lan gambar wisata Jawa Timur. [ ] Aku wis paham bedane tembung lingga lan tembung andhahan (ater-ater, seselan, panambang). [ ] Aku wis bisa nggunakake tembung saroja lan tembung camboran ing ukara. [ ] Aku wis bisa nulis teks dheskripsi gancaran babagan budaya utawa wisata lokal kanthi runtut.

Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Penulis: Nur Faizah, S.Pd.I. Bab II Tata Krama ing Pacelathon Padinan Tujuan Pembelajaran Sawise sinau bab iki, kowe dikarepake bisa: 1. Siswa mampu menganalisis isi, pesan, dan konteks mitra tutur dari tayangan audiovisual atau rekaman pacelathon (dialog). 2. Siswa mampu memahami dan membedakan kaidah unggah-ungguh basa (Ngoko Lugu, Ngoko Alus, Krama Lugu, & Krama Alus dasar). 3. Siswa mampu menyusun dan mempraktikkan dialog keseharian dengan keluarga, guru, dan teman secara santun sesuai konteks mitra tutur.

16 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Ing masyarakat Jawa, utamane ing tlatah Jawa Timur, micara utawa guneman karo wong liya ora mung waton metu swara utawa sing penting dimangerteni maksude. Ana tatanan sopan santun kang diarani Unggah-ungguh Basa. Carane awake dhewe matur marang Bapak/Ibu ing omah lan marang Bapak/Ibu Guru ing sekolahan mesthi beda karo carane ngobrol karo kanca sakelas. Paribasan Jawa ngendikakake 'Ajining dhiri dumunung ana ing lathi', sing tegese rega dhirine utawa kurmate manungsa iku ditemtokake saka carane dheweke njaga omongan lan sopan santune marang wong liya. Lumantar Pacelathon (dhialog), kita bakal nyinaoni kepriye carane nyemak lan micara kanthi trep, santun, lan pracaya dhiri. 1. Kepriye caramu matur nalika nyuwun pamit arep budhal sekolah marang Bapak lan Ibumu ing omah? 2. Apa bedane basa sing kokgunakake nalika ngobrol karo kanca sebangkumu lan nalika matur marang Bapak/Ibu Guru?

Bab II Tata Krama ing Pacelathon Padinan | 17

18 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Pasinaon 1: Nyemak Tayangan Pacelathon (Menyimak) A. Pandhuan Nyemak Audiovisual lan Transkrip Pacelathon Semaken tayangan video/rekaman pacelathon kang diputar dening Bapak/Ibu Guru (utawa wacanen kanthi swara lantang lan ekspresif transkrip pacelathon ing ngisor iki): Gambar 2.1 Adegan pacelathon ing ruang tamu omah lan ing teras kelas TEKS TRANSKRIP TAYANGAN PACELATHON: 'RENCANA LOMBA RESIK DESA LAN SEKOLAH' Adegan 1: Ing Ruang Tamu Omah (Wayah Sore) (Ibu lagi maos kalawarti ing kursi tamu, dene Bapak nembe kondur saking kantor. Bima nyedhak kanthi polatan sumeh lan awak rada mbungkuk kurmat). Bima : Sugeng sonten, Pak, Bu. Kepareng matur sekedhik. Ibu : Sore, Le. Kene lungguh dhisik. Arep matur apa sajak wigati banget? Bapak : (Nyelehake tas banjur mesem) Ana apa, Bim? Apa ana kegiyatan ing sekolahan? Bima : Inggih leres, Pak, Bu. Benjing dinten Setu sekolahan badhe ngawontenaken kerja bakti lan lomba karesikan kelas. Kula kadhawuhan Pak

Bab II Tata Krama ing Pacelathon Padinan | 19 Hadi mbekta piranti reresik saking griya. Menapa kepareng menawi kula ngampil arit kaliyan sapu korek kagunganipun Bapak? Bapak : Ooo, ya kena banget, Le. Malah becik kuwi kanggo nglatih gotong royong. Nanging ngati-ati ya yen nggawa arit, dibuntel koran dhisik pucuke supaya ora mbebayani ing dalan. Ibu : Bener ngendikane Bapakmu kuwi, Bim. Mengko bengi aja lali disiapake dhisik ing cedhak lawang, supaya sesuk esuk nalika Bapak tindak kantor ora kesusu nggoleki. Bima : Inggih, Pak, Bu. Matur nuwun sanget. Kula badhe nyiapaken pirantinipun sapunika. Adegan 2: Ing Teras Kelas (Esuke, sadurunge bel mlebu) (Bima ketemu Raka, kanca sebangkune, sing lagi nyekel sulak lan timba). Raka : Bim! Kowe sida nggawa sapu korek karo arit ta? Sukete ing taman ngarep kelas kae wis dhuwur banget lho. Bima : Beres, Ka! Iki wis dakgawa kabeh, malah arite wis dakbuntel koran kaya dhawuhe Bapakku. Eh, ngomong-ngomong ketua kelas wis teka durung? Raka : Durung ketok e. Lha kae Pak Hadi lagi rawuh! Ayo ndang ditata dhisik alate ing pojok kelas! (Pak Hadi liwat ing ngarep teras kelas). Bima & Raka : (Mandheg mlaku, manthuk kurmat) Sugeng enjing, Pak Hadi. Pak Hadi : Sugeng enjing, cah bagus. Wah, wis padha siap piranti kerja baktine iki. Mengko bubar apel esuk langsung dikerjakake bareng-bareng ya! Bima : Inggih, Pak. Sendika dhawuh. Tembung Tegese Kalawarti majalah Kadhawuhan diperintah / ditugasi Polatan sumeh raut wajah ramah/tersenyum Piranti peralatan

20 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Wigati penting B. Nganalisis Isi, Pesen, lan Konteks Mitra Tutur 1. Pangerten Pacelathon Pacelathon asale saka tembung lingga celathu (omongan/guneman) kang oleh wuwuhan pa-an, tegese omong-omongan utawa dhialog kang ditindakake dening wong loro utawa luwih kanthi tujuan tartamtu. 2. Unsur Konteks Mitra Tutur ing Pacelathon • Sapa sing guneman (Penutur) lan Sapa sing diajak guneman (Mitra Tutur): Umure, drajate/ kalungguhane, lan raket orane sesambungan (hubungan). • Swasana lan Papan (Situasi): Formal (resmi) utawa santai (ora resmi). • Isi lan Pesen Moral: Babagan apa sing dirembug lan piwulang becik apa sing bisa kapethik. • Solah Bawa (Nonverbal): Intonasi swara, polatan (ekspresi pasuryan), lan patrap awak (gestur kurmat, kayata mbungkukake awak nalika matur utawa liwat ing ngarepe wong tuwa). Gladhen 1 (Latihan Menyimak) Adhedhasar tayangan/teks pacelathon 'Rencana Lomba Resik Desa lan Sekolah', jangkepana tabel analisis ing ngisor iki! 1. Bima marang Bapak & Ibu → Anak marang wong tuwa → (Isi: Nyuwun idin ngampil arit) 2. Bapak marang Bima →Wong tuwa marang anak →(Isi: Menehi idin lan petuah) 3. Ibu marang Bima → Ibu marang anak (ngurmati Bapak) → (Isi: Ngelingake nyiapake arit) 4. Raka marang Bima →Kanca sakelas (akrab) →(Isi: Rembugan piranti kerja bakti) 5. Bima marang Pak Hadi →Murid marang Guru →(Isi: Uluk salam lan

Bab II Tata Krama ing Pacelathon Padinan | 21 matur kurmat) Pasinaon 2: Kawruh Unggah-Ungguh Basa Jawa Ing pasinaon basa Jawa saiki, unggah-ungguh basa diklompokake dadi rong tataran utama yaiku Basa Ngoko lan Basa Krama, kang banjur kaperang dadi papat: Ngoko Lugu, Ngoko Alus, Krama Lugu, lan Krama Alus (Inggil). A. Papat Tataran Unggah-Ungguh Basa 1. Basa Ngoko Lugu: Kabeh tembunge nggunakake tembung ngoko (tanpa kecampuran krama). Panganggone kanggo kanca akrab, wong tuwa marang anak, utawa ngunandika. • Tuladha: 'Ka, kowe mengko sore sida melu latihan bal-balan ing lapangan ora?' 2. Basa Ngoko Alus: Tembung dhasare ngoko nanging kacampuran Krama Inggil kanggo ngurmati mitra tutur utawa sing dicritakake. Tembung kowe dadi panjenengan/sliramu. • Tuladha: 'Mas, panjenengan mengko sida tindak menyang Surabaya apa ora?' 3. Basa Krama Lugu (Madya): Kabeh tembunge nggunakake krama, wuwuhane uga krama (tanpa krama inggil). Tembung kowe dadi sampeyan. Kanggo wong sing durung akrab sapantaran. • Tuladha: 'Yu, pelem menika sampeyan sade regi pinten setunggal kilo?' 4. Basa Krama Alus (Krama Inggil): Tembung krama kabeh, ditambah Krama Inggil kanggo mitra tutur lan Krama Andhap (matur, nyuwun, ndherek) kanggo awake dhewe. Kanggo anak marang wong tuwa, murid marang guru. • Tuladha: 'Pak Guru, kula badhe nyuwun pirsa, tugasipun dipunkempalaken dinten menapa?' B. Tabel Kosakata Dhasar Unggah-Ungguh Basa Padinan Apalna lan gatekna owah-owahan tembung dhasar ing ngisor iki (Peling: Tembung Krama Inggil ora kena digunakake kanggo awake dhewe!):

22 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Bahasa Indonesia Ngoko Krama Lugu Krama Inggil Krama Andhap Saya Aku Kula - Kula / Dalem Kamu Kowe Sampeyan Panjenengan - Makan Mangan Nedha Dhahar Nedha Minum Ngombe Ngunjuk Ngunjuk Nginum Tidur Turu Tilem Sare Tilem Pergi Lunga Kesah Tindak Kesah / Bidhal Pulang Mulih Mantuk / Wangsul Kondur Mantuk / Wangsul Datang Teka Dugi / Rawuh Rawuh Dugi / Sowan Melihat Ndeleng Ningali Mirsa Ningali Berkata Ngomong Sanjang Ngendika Matur Membawa Nggawa Mbekta Ngasta Mbekta C. Kasus Kliru Kaprah (Kesalahan Umum) Ing guneman padinan, asring ana siswa sing kleru nggunakake tembung Krama Inggil kanggo awake dhewe amarga dianggep luwih sopan, kamangka miturut paramasastra Jawa kuwi ora trep: 1. ❌Kliru: 'Pak Guru, kula badhe kondur rumiyin.' | ✔️ Bener: 'Pak Guru, kula badhe wangsul / mantuk rumiyin.' (Kondur mung kanggo wong tuwa/guru). 2. ❌ Kliru: 'Bu, kula sampun dhahar lan sampun sare.' | ✔️ Bener: 'Bu, kula sampun nedha lan sampun tilem.' 3. ❌ Kliru: 'Bu, buku menika badhe kula paringaken dhateng Pak Kepala Sekolah.' | ✔️ Bener: 'Bu, buku menika badhe kula nyaosi / ngaturaken...' Gladhen 2 (Latihan Unggah-Ungguh Basa) A. Owahana ukara Ngoko Lugu ing ngisor iki dadi Ngoko Alus, Krama Lugu, lan Krama Alus!

Bab II Tata Krama ing Pacelathon Padinan | 23 1. Ngoko Lugu: 'Kowe mau esuk wis mangan sega pecel apa durung?' • Ngoko Alus : ................................................................................................. • Krama Lugu : ................................................................................................. • Krama Alus : ................................................................................................. 2. Ngoko Lugu: 'Bapak lunga menyang kantor numpak sepedha motor.' • Ngoko Alus : ................................................................................................. • Krama Lugu : ................................................................................................. • Krama Alus : ................................................................................................. B. Benerna ukara sing 'kliru kaprah' ing ngisor iki! 1. 'Bu Guru, kula nyuwun idin badhe tindak dhateng jedhing.' → ............................................ 2. 'Pak, kula wingi gerah padharan mila mboten mlebet sekolah.' → ............................................ Pasinaon 3: Nulis lan Mraktekake Pacelathon (Berbicara & Mempresentasikan) A. Kaidah Nulis Teks Pacelathon 1. Jeneng paraga ditulis ing sisih kiwa banjur diwenehi tandha titik loro (:). 2. Omongan langsung paraga diapit nganggo tandha pethik loro ("..."). 3. Katrangan solah bawa utawa latar swasana ditulis ing njero tandha kurung (...) lan dicithak miring. 4. Pilihan undha-usuk basa kudu konsisten karo karakter lan status paraga. B. Bab sing Kudu Digatekake Nalika Mraktekake Pacelathon (4 W) 1. Wicara (Kejelasan Lafal & Intonasi): Pocapan aksara Jawa kudu cetha (t/th, d/dh) lan intonasi pas. 2. Wirama (Tempo & Volume Swara): Cepet-alone guneman. Nalika matur wong tuwa/guru gunakake swara alus lan sareh.

24 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII 3. Wiraga (Solah Bawa / Gestur): Patrap awak santun, ngapurancang, manthuk, lan mbungkuk alus (nyuwun sewu). 4. Wirasa (Penghayatan & Polatan): Ekspresi pasuryan sumeh lan nyawiji karo isi pacelathon. Gladhen 3: Proyek Kelompok — Praktek Pacelathon 1. Gawea kelompok sing dumadi saka 3–4 siswa! 2. Pilihen salah siji tema: (A) Lingkungan Kulawarga, (B) Lingkungan Sekolah, utawa (C) Lingkungan Masyarakat. 3. Susunen naskah pacelathon paling sithik 12–16 gilir guneman kang ngemot gabungan Ngoko lan Krama Alus! 4. Apalna lan praktekna (role-play) ing ngarep kelas kanthi nggatekake unggah-ungguh basa lan solah bawa sing santun! 1. Pacelathon yaiku guneman utawa dhialog antarane wong loro utawa luwih kang kudu nggatekake konteks mitra tutur. 2. Unggah-ungguh Basa Jawa kaperang dadi 4 tataran: Ngoko Lugu, Ngoko Alus, Krama Lugu, lan Krama Alus. 3. Tembung Krama Inggil (dhahar, sare, tindak, kondur, maringi) mung digunakake kanggo ngurmati wong liya, ora kena dienggo kanggo awake dhewe. I. Pilihen wangsulan sing paling bener kanthi menehi tandha ping (X) ing aksara A, B, C, utawa D! Wacan pethikan pacelathon: Sinta : 'Bu, kalawau Pakdhe Tono telpon, ngendikanipun benjing sonten badhe ... mriki.'

Bab II Tata Krama ing Pacelathon Padinan | 25 Ibu : 'O iya, Nduk. Matur nuwun infone.' 1. Tembung kang trep kanggo njangkepi cecek-cecek ing ukarane Sinta yaiku .... A. teka B. dugi C. rawuh D. sowan 2. Nalika Riko lan Dani (kanca sebangku sing wis akrab banget) lagi rembugan babagan PR Matematika ing kantin, undha-usuk basa sing paling trep digunakake yaiku .... A. Ngoko Lugu B. Ngoko Alus C. Krama Lugu D. Krama Alus 3. Gatekna ukara iki: 'Mas Budi, panjenengan sida mundhut sepatu olahraga sing werna ireng kae apa ora?' Ukara ing dhuwur nggunakake tataran basa .... A. Ngoko Lugu B. Ngoko Alus C. Krama Lugu D. Krama Alus 4. Ing ngisor iki ukara sing paling bener miturut unggah-ungguh basa nalika murid nyuwun idin mulih dhisik marang gurune amarga lara yaiku .... A. 'Bu Guru, kula nyuwun pamit badhe kondur rumiyin amargi gerah.' B. 'Bu Guru, kula nyuwun pamit badhe mantuk rumiyin amargi sakit.' C. 'Bu Guru, aku njaluk pamit arep mulih dhisik amarga lara.' D. 'Bu Guru, kula badhe maringi pirsa menawi kula badhe kondur.'

26 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII 5. Nalika mlaku liwat ing sangarepe Bapak/Ibu Guru utawa wong sepuh sing lagi lenggah, patrap awak (solah bawa) lan ucapan sing santun yaiku .... A. Mlaku cepet karo nyawang ngarep supaya ora ngganggu. B. Mandheg sedhela banjur ngomong 'Awas, Pak/Bu!' kanthi seru. C. Mbungkukake awak sekedhik karo ngucap 'Nyuwun sewu, ndherek langkung.' D. Mlaku mundur karo ngapurancang nganti adoh. II. Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi trep! 1. Sebutna 3 perkara sing kudu digatekake nalika nemtokake undha-usuk basa marang mitra tutur! 2. Jlentrehna apa sebabe kita ora kena nggunakake tembung dhahar, sare, lan kondur kanggo awake dhewe! 3. Gawea teks pacelathon cekak (4–6 baris gilir guneman) antarane kowe lan Ibumu nalika kowe nyuwun dhuwit kanggo tuku buku tulis ing koperasi sekolah! Sawise nyinaoni Wulangan 2 iki, wenehana tandha centhang (v) ing kothak sing cocog karo kahananmu! [ ] Aku wis bisa nganalisis isi, pesen, lan konteks mitra tutur saka tayangan pacelathon. [ ] Aku wis paham bedane panganggone Ngoko Lugu, Ngoko Alus, Krama Lugu, lan Krama Alus. [ ] Aku wis ngerti yen tembung Krama Inggil (dhahar, sare, tindak, kondur) ora kena dienggo kanggo awake dhewe. [ ] Aku wis wani lan bisa mraktekake pacelathon nganggo basa Krama Alus marang wong tuwa lan guru kanthi santun.

Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Penulis: Nur Faizah, S.Pd.I. Bab III Tembang Kreasi lan Tembang Macapat (Pucung lan Gambuh) Tujuan Pembelajaran Sawise sinau bab iki, kowe dikarepake bisa: 1. Nganalisis paugeran (guru gatra, guru wilangan, guru lagu) lan pitutur luhur tembang kreasi sarta Macapat Pucung lan Gambuh. 2. Ngidentifikasi lan ngetrapake basa rinengga awujud Cangkriman (batangan tembang Pucung) lan Parikan. 3. Nembangake tembang kreasi sarta Macapat Pucung lan Gambuh miturut titi laras (slendro/pelog), cakepan, lan wirama.

30 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Halo, Cah! Ing tlatah Mataraman Jawa Timur—wiwit saka Madiun, Magetan, Ngawi, Ponorogo, Pacitan, Nganjuk, Kediri, Blitar, Tulungagung, nganti Trenggalek—masarakate isih asring ngrungokake lan nglagokake tembang Jawa. Nalika ana acara bersih desa, pentas karawitan ing pendhapa kabupaten, utawa siaran radio lokal wayah sore, awakmu mesthi tau krungu alunan tembang kreasi sing rancak kaya Prau Layar, Lumbung Desa, utawa Padhang Bulan, nganti alunan Tembang Macapat kaya Pucung lan Gambuh sing kebak pitutur luhur lan bedhekan (cangkriman). Tembang Jawa kuwi kalebu sastra aural lan tulis: diarani sastra tulis amarga cakepane (syair/lirike) ditulis kanthi paugeran lan basa sing endah, dene diarani sastra aural amarga kaendahane krasa banget nalika ditembangake lan dirungokake nganggo titi laras gamelan Jawa. Sakdurunge miwiti pasinaon ing Bab 3 iki, coba wangsulana pitakon panyengkuyung ing ngisor iki: 1. Tembang Jawa apa wae sing wis tau awakmu rungokake utawa awakmu tembangake nalika ing SD/MI biyen? 2. Apa bedane lagu Jawa modern (tembang kreasi) karo tembang macapat kaya Pucung lan Gambuh? 3. Geneya (kena apa) tembang Pucung kerep digunakake kanggo medharake bedhekan (cangkriman), dene tembang Gambuh kerep digunakake kanggo menehi pitutur (nasihat)?

Bab III Tembang Kreasi lan Tembang Macapat (Pucung lan Gambuh) | 31

32 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Kegiatan Pasinaon 1: Nganalisis Paugeran lan Pitutur Tembang Kreasi sarta Macapat Pucung & Gambuh (Elemen: Menyimak & Membaca) A. Bedane Tembang Kreasi lan Tembang Macapat Ing jagad seni swara lan sastra Jawa, tembang sing berkembang ing masarakat bisa diperang dadi Tembang Kreasi (Gagrag Anyar) lan Tembang Macapat (Tembang Alit / Tradhisional): 1. Tembang Kreasi (Lagu Jawa Gagrag Anyar / Dolanan): Yaiku tembang Jawa karangan anyar sing sifat lan wujude mardika (bebas), ora kaiket dening paugeran guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu. Wiramane biasane luwih rancak, gembira, lan gampang ditembangake dening bocah-bocah utawa masarakat umum. Contone: Lumbung Desa, Prau Layar, Padhang Bulan, Gundhul-Gundhul Pacul, Suwe Ora Jamu, lan lagu-lagu kreasi karya Ki Nartosabdo utawa RC Hardjosubroto. 2. Tembang Macapat (Puisi Tradhisional Jawa): Yaiku karya sastra Jawa klasik sing cara macane ditembangake lan kaiket dening paugeran (aturan) baku, yaiku guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu (dhong-dhing). Cacahe Tembang Macapat baku ana 11 (sewelas), yaiku: Maskumambang, Mijil, Sinom, Kinanthi, Asmaradana, Gambuh, Dhandhanggula, Durma, Pangkur, Megatruh, lan Pucung (sing nggambarake lakuning urip manungsa saka ing kandhutan nganti seda). Ing kelas VII semester gasal iki, awak dhewe fokus nyinaoni Tembang Pucung lan Tembang Gambuh. Tabel Perbandingan Tembang Kreasi lan Tembang Macapat Aspek Pambeda Tembang Kreasi (Gagrag Anyar / Dolanan) Tembang Macapat (Pucung & Gambuh) Paugeran Baris & Wanda Mardika (bebas), ora kaiket cacahe gatra, wanda, utawa swara pungkasan. Kaiket paugeran baku: guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu. Wirama & Lagu Rancak, dinamis, kerep diiringi gendhing kreasi utawa musik modern. Klasik, nganggo titi laras Slendro utawa Pelog (mataya utawa

Bab III Tembang Kreasi lan Tembang Macapat (Pucung lan Gambuh) | 33 Aspek Pambeda Tembang Kreasi (Gagrag Anyar / Dolanan) Tembang Macapat (Pucung & Gambuh) tanpa iringan/macapatan). Basa Sing Digunakake Basa Jawa prasaja (ngoko/krama) sing komunikatif lan gampang dipahami. Basa Jawa endah, kadhang kecampuran tembung Kawi (Jawa Kuna) lan basa rinengga. Isi Pokok (Pitutur) Ajakan gotong royong, dolanan bocah, rasa syukur, lan cinta lingkungan. Pitutur luhur budi pekerti, ngudi ilmu, sesrawungan, lan cangkriman (bedhekan). B. Paugeran Tembang Macapat (Guru Gatra, Guru Wilangan, Guru Lagu) Supaya awakmu bisa nganalisis lan ngarang Tembang Macapat kanthi bener, awakmu wajib nguwasani 3 (telu) paugeran pokok ing ngisor iki: 1. Guru Gatra: Yaiku cacahing gatra (baris/larik) saben sapada (satu bait) tembang. Contone: Tembang Pucung duwe 4 gatra, dene Tembang Gambuh duwe 5 gatra. 2. Guru Wilangan: Yaiku cacahing wanda (suku kata) saben sagatra (satu baris). Contone: gatra "Ngel-mu i-ku ka-la-ko-ne kan-thi la-ku" cacahe ana 12 wanda (guru wilangane = 12). 3. Guru Lagu (Dhong-dhing): Yaiku tibaning swara vokal (a, i, u, e, o) ing pungkasaning gatra. Contone: gatra "Ngelmu iku kalakone kanthi laku" dipungkasi tembung la-ku sing swara vokale u (guru lagune = u). Tabel Paugeran, Watak, lan Guna Tembang Pucung sarta Gambuh Jeneng Tembang Guru Gatra Paugeran (Guru Wilangan & Guru Lagu) Watak Tembang Guna / Fungsi Pitutur

34 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Jeneng Tembang Guru Gatra Paugeran (Guru Wilangan & Guru Lagu) Watak Tembang Guna / Fungsi Pitutur Tembang Pucung 4 gatra 12u, 6a, 8i, 12a Kendho, santai, bebas, sembrana parikena (guyon nanging ngenani sasaran). Kanggo medharake cangkriman (bedhekan), pitutur ngudi ilmu, lan crita santai. Tembang Gambuh 5 gatra 7u, 10u, 12i, 8u, 8o Sumanak (akrab), sumadulur, tatag, lan radya tegas tanpa ragu. Kanggo menehi pitutur luhur babagan sesrawungan, kulina tumindak becik, lan nyingkiri watak ala. C. Nyemak lan Maca Teks Model Tembang Kreasi, Pucung, lan Gambuh Semaken lan wacanen telung teks tembang ing ngisor iki kanthi premati, Cah! 1. Tembang Kreasi Jawa: "Lumbung Desa" (Tema Gotong Royong Masyarakat Mataraman) Lumbung Desa (Laras Pelog Pathet Lima / Nem) Lumbung desa pra tani padha makarya, (8 wanda, vokal a) Ayo dhi, njupuk pari nata lesung, (11 wanda, vokal u) Alon-alon watone kelakon, (9 wanda, vokal o) Gliyak-gliyak anggere tumindak, (10 wanda, vokal a)

Bab III Tembang Kreasi lan Tembang Macapat (Pucung lan Gambuh) | 35 Njupuk pari, lesung wis cumawis, (10 wanda, vokal i) Nutu pari rame-rame bareng kanca. (12 wanda, vokal a) Pitutur Luhur Tembang Kreasi "Lumbung Desa": Ngajak masarakat lan para siswa supaya seneng nyambut gawe bareng (gotong royong), rukun karo kanca, lan sregep tumindak kanthi sabar sarta ajeg (alon-alon watone kelakon, gliyak-gliyak anggere tumindak). 2. Tembang Macapat Pucung: "Ngudi Ilmu" (Serat Wedhatama — KGPAA Mangkunegara IV) Tembang Pucung — Pada 1 (Pitutur Ngudi Ilmu) Ngel-mu i-ku ka-la-ko-ne kan-thi la-ku, →12 wanda, swara u (12u) Le-ka-se la-wan kas, →6 wanda, swara a (6a) Te-ge-se kas nyan-to-sa-ni, →8 wanda, swara i (8i) Se-tya bu-dya pa-nge-ke-se dur ang-ka-ra. →12 wanda, swara a (12a) Tegese lan Pitutur Luhur: Ilmu sing sejati kuwi mung bisa kasil yen digoleki kanthi laku (usaha tenanan lan diamalake), diwiwiti kanthi niat sing kuwat (kas) kanggo gawe tentreming sesama, sarta tekad budi luhur kanggo ngalahake hawa nepsu lan sifat angkara murka. 3. Tembang Macapat Gambuh: "Nyingkiri Watak Ala" (Serat Wulangreh — Pakubuwana IV) Tembang Gambuh — Pada 1 (Pitutur Kulina Tumindak Becik) Se-kar gam-buh ping ca-tur, →7 wanda, swara u (7u) Kang ci-na-tur po-lah kang ka-lan-tur, →10 wanda, swara u (10u) Tan-pa tu-tur ka-tu-la-tu-la ka-ta-li, →12 wanda, swara i (12i) Ka-da-lu-war-sa ka-tu-tuh, →8 wanda, swara u (8u) Ka-pa-tuh pan da-di a-won. →8 wanda, swara o (8o) Tegese lan Pitutur Luhur: Tembang Gambuh urutan kaping papat iki nyritakake babagan polah tingkah sing kebablasen (kalantur). Wong sing ora gelem ngrungokake pitutur becik bakal nemu cilaka lan

36 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII sengsara (katula-tula katali). Yen tumindak ala wis kadhung dadi pakulinan (kadaluwarsa kapatuh), wekasane bakal dadi watak sing ala banget (awon). Mulane, wiwit cilik bocah sekolah kudu kulina disiplin lan ngrungokake pitutur wong tuwa sarta guru. Bausastra Cilik (Kamus Kosakata Tembang Pucung & Gambuh — Dialek Mataraman) Tembung ing Tembang Tegese ing Basa Mataraman Arti dalam Bahasa Indonesia Laku Tindak / usaha nyata lan pangalaman Perbuatan nyata / perjuangan / tirakat Lekase Wiwitane / carane miwiti Permulaannya / cara memulainya Kas Niat sing kuwat / kemauan tenanan Kemauan keras / niat sungguh-sungguh Nyantosani Gawe tentrem lan kuwat ing ati Menentramkan / memberi kesejahteraan Setya budya Budi pekerti sing setya lan luhur Budi pekerti yang teguh dan mulia Pangekese Sing ngalahake / sing nyirnakake Penghancur / penakluk Dur angkara Watak jahat / srakah / angkara murka Kejahatan / sifat tamak dan murka Sekar / Catur Tembang / papat (4) Tembang / empat (4) Cinatur Dicritakake / dirembug Diceritakan / dibicarakan Polah kang kalantur Tumindak sing kebablasen / ngluwihi wates Perilaku yang terlanjur buruk / kebablasan Katula-tula katali Rekasa banget lan Terlunta-lunta dan

Bab III Tembang Kreasi lan Tembang Macapat (Pucung lan Gambuh) | 37 kebak cilaka tertimpa kemalangan Kadaluwarsa kapatuh Kasep lan wis dadi pakulinan (kebiasaan) Terlambat dan sudah menjadi kebiasaan D. Gladhen Pasinaon 1 (Latihan Nganalisis Paugeran lan Pitutur Tembang) Garapen pitakon-pitakon ing ngisor iki ing buku tugasmu kanthi teliti, Cah! 1. Jlentrehna apa bedane Tembang Kreasi karo Tembang Macapat dideleng saka paugeran lan wiramane! 2. Cacahna wanda (suku kata) lan temtokna paugeran guru gatra, guru wilangan, sarta guru lagu saka pada Tembang Gambuh ing ngisor iki! Aja nganti kabanjur, Barang polah ingkang nora jujur, Yen kebanjur sayekti kojur tan becik, Becik ngupayaa iku, Pitutur ingkang sayektos. 3. Apa pitutur luhur (amanat) sing kakandhut ing pada Tembang Gambuh soal nomer 2 ing dhuwur? Kepriye carane ngetrapake pitutur kuwi nalika awakmu lagi ujian ing sekolah? 4. Ing Tembang Pucung "Ngelmu iku kalakone kanthi laku", geneya wong sing golek ilmu kuwi ora cukup mung ngapalake teori wae, nanging kudu dibarengi laku lan nyantosani?

38 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Kegiatan Pasinaon 2: Kawruh Basa Rinengga — Cangkriman (Batangan Tembang Pucung) lan Parikan Ing masyarakat Mataraman Jawa Timur, sastra lisan lan tembang kerep dipaesi nganggo Basa Rinengga supaya luwih narik kawigaten, ngasah kapinteran mikir, lan nyenengake nalika ditembangake. Ing Bab 3 iki, awak dhewe bakal nyinaoni rong jinis basa rinengga sing raket banget karo tembang, yaiku Cangkriman (klebu Batangan Tembang Pucung) lan Parikan. A. Cangkriman (Bedhekan / Teka-teki Jawa) lan Batangan Tembang Pucung Cangkriman yaiku unen-unen utawa tetembungan sing kudu dibedhek (ditebak) batangane (jawabane) amarga isine awujud teka-teki. Ing basa Mataraman, cangkriman uga lumrah diarani bedhekan, dene jawabane diarani batangan. Cangkriman diperang dadi 4 (patang) jinis: 1. Cangkriman Wancahan (Singkatan / Akronim Suku Kata): Yaiku cangkriman sing awujud wancahan (cekakan/singkatan) saka wanda-wanda tembung. • Burnaskopen = Bubur panas kokopen. | Pakboletus = Tapak kebo lelene satus. | Wiwawite, lesmbahe, karwaake = Uwi dawa wite, tales amba godhonge, cikar dawa tipake. | Kabaketan = Nangka tiba ing suketan. 2. Cangkriman Pepindhan / Irib-iriban (Perumpamaan Wujud/Sifat): Yaiku cangkriman sing ngemu teges irib-iriban utawa memper karo kahanan barang/kewan sing dibedhek. • Pitik walik saba kebon →Batangane: Nanas | Sega sakepel dirubung tinggi → Batangane: Salak | Emboke dielus-elus, anake diidak-idak → Batangane: Andha (tangga bambu) | Bocah cilik nggendhong omah → Batangane: Bekicot. 3. Cangkriman Blenderan (Plesetan / Jebakan Logika): Yaiku cangkriman sing isine plesetan tetembungan kanggo njebak pikiran sing mbedhek. • Wong dodol tempe ditaleni →Batangane: Sing ditaleni tempene, dudu wong sing dodol | Gajah numpak becak ketok apane? →Batangane: Ketok mbujuke (ketok ngapusi).

Bab III Tembang Kreasi lan Tembang Macapat (Pucung lan Gambuh) | 39 4. Cangkriman Tembang (Batangan Tembang Pucung): Yaiku cangkriman sing dirakit ing njero gatra-gatra Tembang Macapat Pucung (12u, 6a, 8i, 12a) (utawa kadhang tembang liyane). Amarga watake Pucung kuwi santai lan sembrana parikena, para leluhur Jawa seneng banget nganggit bedhekan nganggo Tembang Pucung sing diwiwiti ukara "Bapak Pucung...". Tabel Tuladha Cangkriman Tembang Pucung lan Batangane No. Cakepan Tembang Pucung (12u, 6a, 8i, 12a) Petunjuk (Titikan Barang/Kewan) Batangan (Jawabane) 1 Bapak Pucung renteng- renteng kaya kalung, (12u) Dawa kaya ula, (6a) Pencokanmu wesi miring, (8i) Sing disaba si Pucung mung turut kutha. (12a) Wujude gandheng dawa kaya kalung/ula, mlakune ing dhuwur wesi miring (rel), leren saka kutha menyang kutha. Sepur (Kereta Api) 2 Bapak Pucung dudu watu dudu gunung, (12u) Sangkamu ing Plembang, (6a) Ngon-ingone Sang Bupati, (8i) Yen lumampah si Pucung lembehan grana. (12a) Awake gedhe kaya gunung, asale saka Palembang/Sumatra, yen mlaku lembehan irung (tlale/belalai). Gajah 3 Bapak Pucung cangkemu marep mandhuwur, (12u) Sabamu ing sendhang, (6a) Pencokanmu lambung kering, (8i) Prapteng wisma si Pucung mutah guwaya. (12a) Cangkeme madhep munggah, digawa menyang sendhang (sumber banyu), digendhong ing bangkekan kiwa, tekan omah ngetokake banyu. Klenthing / Jun (Wadhah Banyu Lempung) 4 Bapak Pucung amung sirah lawan gembung, (12u) Padha dikunjara, (6a) Mung duwe sirah lan awak, dikurung ing njero kothak cilik, yen digesek metu murub Pentol Korek Api (Rek Jres)

40 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII No. Cakepan Tembang Pucung (12u, 6a, 8i, 12a) Petunjuk (Titikan Barang/Kewan) Batangan (Jawabane) Mati sajroning ngaurip, (8i) Mijil baka si Pucung dadi dahana. (12a) dadi geni (dahana). Gambar 3.1 Cangkriman Tembang Pucung "Bapak Pucung renteng-renteng kaya kalung" batangane sepur B. Parikan (Pantun ing Kasusastran Jawa) Parikan yaiku unen-unen ing basa Jawa sing dumadi saka rong bagian, yaiku purwaka (sampiran/bebuka) lan isi (maksud/pitutur), sarta migunakake paugeran purwakanthi guru swara (persamaan bunyi vokal ing pungkasaning pedhotan lan gatra). Ing Bahasa Indonesia, parikan kuwi padha karo pantun. Parikan kerep banget ditembangake ing sela-selane gendhing kreasi, campursari, tayub Mataraman, lan karawitan. Titikane (Ciri-ciri) Parikan: 1. Saben gatra (baris) biasane dibagi dadi 2 pedhotan (jeda), kanthi ukuran wanda (4–4) utawa (4–8). 2. Perangan kapisan diarani purwaka (sampiran) kanggo narik swara, dene perangan kapindho diarani isi (surasa) sing ngemu pitutur, guyonan, utawa sindiran alus.

Bab III Tembang Kreasi lan Tembang Macapat (Pucung lan Gambuh) | 41 3. Nggunakake purwakanthi guru swara: kanggo parikan 2 gatra pola swarane (a–a), dene kanggo parikan 4 gatra pola swarane (a–b–a–b). Tabel Jinis lan Tuladha Parikan Kontekstual Mataraman Jinis Parikan Paugeran Pedhotan Tuladha Parikan (Dialek Mataraman) Keterangan Purwaka, Isi, & Rima 1. Parikan Tunggal (2 Gatra / 4–4) Gatra 1: 4 + 4 wanda Gatra 2: 4 + 4 wanda Wajik klethik, gula Jawa, (4 + 4) Luwih becik, sing prasaja. (4 + 4) Gatra 1: Purwaka (sampiran) Gatra 2: Isi (pitutur urip prasaja) Rima swara: (-ik, - a) / (-ik, -a) 2. Parikan Tunggal (2 Gatra / 4–8) Gatra 1: 4 + 8 wanda Gatra 2: 4 + 8 wanda Kembang menur, ditandur ing pinggir sumur, (4 + 8) Yen wis makmur, aja lali marang sedulur. (4 + 8) Gatra 1: Purwaka (sampiran) Gatra 2: Isi (pitutur rukun sedulur) Rima swara: (-ur, - ur) / (-ur, -ur) 3. Parikan Tunggal Khas Mataraman Gatra 1: 4 + 4 wanda Gatra 2: 4 + 4 wanda Tuku brem, menyang Madiun, (4 + 5) Ati tentrem, sinau tekun. (4 + 4) Gatra 1: Purwaka (kuliner khas Madiun) Gatra 2: Isi (semangat ngangsu kawruh) Rima swara: (-em, -un) / (-em, -un) 4. Parikan Rangkep (4 Gatra / a-b-a-b) Gatra 1–2: Sampiran Gatra 3–4: Isi Pitutur Mlaku-mlaku menyang kutha Blitar, (a) Mampir tuku geti karo wajik. (b) Dadi murid kudu sregep lan pintar, (a) Bakti guru lan Gatra 1 & 2: Purwaka (kutha Blitar) Gatra 3 & 4: Isi (pitutur kanggo siswa) Rima swara a-b-a- b: (-ar, -ik, -ar, -ik)

42 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Jinis Parikan Paugeran Pedhotan Tuladha Parikan (Dialek Mataraman) Keterangan Purwaka, Isi, & Rima berbudi becik. (b) 5. Parikan Rangkep Budaya Mataraman Gatra 1–2: Sampiran Gatra 3–4: Isi Pitutur Nonton Reyog ing alun-alun Ponorogo, (a) Swara slompret rame ing wengi. (b) Aja seneng nyidrani janji marang kanca, (a) Supaya urip tansah diajeni. (b) Gatra 1 & 2: Purwaka (Reyog Ponorogo) Gatra 3 & 4: Isi (njaga janji marang kanca) Rima swara a-b-a- b: (-a, -i, -a, -i) C. Gladhen Pasinaon 2 (Latihan Cangkriman Tembang Pucung & Parikan) Pandhuan A (Mbedhek Cangkriman Tembang Pucung): Wacanen cakepan Tembang Pucung ing ngisor iki, tulis paugerane, lan temtokna apa batangane (jawabane)! No. Cangkriman Tembang Pucung Paugeran (Wilangan & Lagu) Batangane (Jawabane) 1 Bapak Pucung bleger sirah tanpa gembung, Yen mlaku lembehan, Mung buntut kang dadi sikil, Sabamu ing blumbang banyu Gatra 1 = .... Gatra 2 = .... Gatra 3 = .... Gatra 4 = .... ......................................... ....

Bab III Tembang Kreasi lan Tembang Macapat (Pucung lan Gambuh) | 43 bening pisa. 2 Bapak Pucung rupamu saengga gunung, Tan ana kang tresna, Saben uwong mesthi sengit, Kanggonan den elus-elus tinangisan. Gatra 1 = .... Gatra 2 = .... Gatra 3 = .... Gatra 4 = .... ......................................... .... Pandhuan B (Njangkepi lan Ngarang Parikan): Jangkepana isine parikan ing ngisor iki supaya runtut purwakanthi guru swarane! 1. Menyang Kediri tuku tahu takwa, ................................................................................................. (isi pitutur bekti marang wong tuwa) 2. Manuk emprit menclok ing wit pari, ................................................................................................. (isi pitutur sregep ngudi ilmu) 3. Gawea 1 (siji) Parikan Rangkep (4 gatra) kanthi tema "Guyub Rukun karo Kanca ing Sekolah"! Kegiatan Pasinaon 3: Kawruh Titi Laras lan Praktik Nembangake Tembang Kreasi sarta Macapat Pucung lan Gambuh (Elemen: Berbicara / Nembang) Sawise awakmu paham paugeran, pitutur luhur, cangkriman, lan parikan, saiki wayahe awakmu nyinaoni cara nembangake (melagukan) Tembang Kreasi sarta Tembang Macapat Pucung lan Gambuh kanthi bener miturut titi laras.

44 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII A. Kawruh Titi Laras (Laras Slendro & Laras Pelog) lan Istilah Nembang Ing seni karawitan lan tembang Jawa, Titi Laras yaiku angka-angka utawa lambang notasi sing nuduhake dhuwur-cendheke swara gamelan lan tembang (notasi Kepatihan). Laras gamelan Jawa diperang dadi 2 (loro), yaiku Laras Slendro lan Laras Pelog: Gambar 3.2 Angka titi laras Slendro lan Pelog ing wilahan saron Tabel Perbandingan Laras Slendro lan Laras Pelog sarta Cara Maca Angkane Jinis Laras Angka Titi Laras Cara Maca Angka Titi Laras (Solfeggio Jawa) Jeneng Swara Baku Pathet (Ukuran Swara) 1. Laras Slendro 1 2 3 5 6 (dot 1̇, 2̇, 3̇) 1 = ji (siji), 2 = ro (loro), 3 = lu (telu), 5 = ma (lima), 6 = nem (enem). (Cathetan: Laras Slendro 1 = Barang 2 = Gulu 3 = Dhadha 5 = Lima 6 = Nem • Pathet Nem • Pathet Sanga • Pathet Manyura

Bab III Tembang Kreasi lan Tembang Macapat (Pucung lan Gambuh) | 45 Jinis Laras Angka Titi Laras Cara Maca Angka Titi Laras (Solfeggio Jawa) Jeneng Swara Baku Pathet (Ukuran Swara) ora duwe angka 4 lan 7!) 2. Laras Pelog 1 2 3 4 5 6 7 1 = ji, 2 = ro, 3 = lu, 4 = pat (papat), 5 = ma, 6 = nem, 7 = pi (pitu). 1 = Bem 2 = Gulu 3 = Dhadha 4 = Pelog 5 = Lima 6 = Nem 7 = Barang • Pathet Lima • Pathet Nem • Pathet Barang Istilah-istilah Penting Nalika Praktik Nembang: • Cakepan: Syair, lirik, utawa tetembungan sing dianggo ing njero tembang. • Cengkok: Lak-luking swara utawa gaya lelagon kanggo ngolah tembang supaya luwih ngelaras. • Luk (Eluk) & Gregel: Obahing swara munggah-mudhun kanthi alus (embat/vibrasi Jawa) ing sawijining wanda. • Pedhotan (Andhegan): Papan mandheg sedhela kanggo njupuk napas ing tengahing gatra. Ing Macapat, pedhotan kudu njaga wutuhing tembung (ora oleh medhot ing tengah tembung!). • Tandha Titik ing Titi Laras: Titik ing dhuwur angka (conto: 1̇, 2̇) tegese swara dhuwur (oktaf dhuwur), dene titik ing ngisor angka (conto: 6̣, 5̣) tegese swara cendhek (oktaf ngisor). Garis ing dhuwur angka nuduhake wanda sing diulur nganggo luk. B. Lembar Titi Laras & Cakepan Kanggo Praktik Nembang Gatekna lan tindakna latihan nembang ing ngisor iki kanthi urut: (1) wacanen dhisik angka titi larase (ji, ro, lu, ma, nem...) nganti pas larase, (2) banjur tembangna cakepane (syair) kanthi pedhotan napas sing bener! 1. Titi Laras Tembang Macapat Pucung (Laras Pelog Pathet Nem)

46 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII TEMBANG PUCUNG — LARAS PELOG PATHET NEM A. Cakepan Cangkriman (Bapak Pucung) | B. Cakepan Pitutur (Ngelmu Iku) Gatra 1 (12u): 6 6 5 3 / 1 1 1 2 6 6 5 3 Cakepan A : Ba - pak Pu - cung / ren - teng - ren - teng ka - ya ka - lung, Cakepan B : Ngel - mu i - ku / ka - la - ko - ne kan - thi la - ku, Gatra 2 (6a): 1̇ 1̇ 6 5̃3 2 1 Cakepan A : Da - wa ka - ya u - la, Cakepan B : Le - ka - se la - wan kas, Gatra 3 (8i): 1 2 6 3 / 2 1 2 3 Cakepan A : Pen - cok - an - mu / we - si mi - ring, Cakepan B : Te - ge - se kas / nyan - to - sa - ni, Gatra 4 (12a): 5 5 4 2 / 4 5 3 2 1 6̣ 1̃2 6̣ Cakepan A : Sing di - sa - ba / si Pu - cung mung tu - rut ku - tha. Cakepan B : Se - tya bu - dya / pa - nge - ke - se dur ang - ka - ra. 2. Titi Laras Tembang Macapat Gambuh (Laras Pelog Pathet Nem) TEMBANG GAMBUH — LARAS PELOG PATHET NEM Gatra 1 (7u): 2 3 5 5 5 3̃5 6 Cakepan : Se - kar gam - buh ping ca - tur, Gatra 2 (10u): 6 5 3 2 / 2 3 5 5 3̃5 6 Cakepan : Kang ci - na - tur / po - lah kang ka - lan - tur, Gatra 3 (12i): 2̇ 2̇ 1̇ 6 / 6 6 5 3 2 3̃2 1 6̣ Cakepan : Tan - pa tu - tur / ka - tu - la - tu - la ka - ta - li, Gatra 4 (8u): 1 2 2 2 / 3 1 2 3 Cakepan : Ka - da - lu - war - / sa ka - tu - tuh,

Bab III Tembang Kreasi lan Tembang Macapat (Pucung lan Gambuh) | 47 Gatra 5 (8o): 3 5 6 5 / 3 2̃3 1̃6̣ 6̣ Cakepan : Ka - pa - tuh pan / da - di a - won. 3. Titi Laras Tembang Kreasi: "Prau Layar" (Laras Pelog Pathet Nem — Karya Ki Nartosabdo) TEMBANG KREASI "PRAU LAYAR" — LARAS PELOG PATHET NEM Baris 1: . 5 5 6 1̇ 1̇ . 1̇ | 7 6 5 4 5 . . . Yo kon - co ning njer - o gem - bi - ra, Baris 2: . 5 5 6 1̇ 1̇ . 1̇ | 7 6 5 4 5 . . . A - ler - ap - ler - ap ba - nyu - ne se - ga - ra, Baris 3: . 4 4 5 6 6 . 6 | 5 4 2 1 2 . . . A - ngin - e a - nggli - yak nu - ju pra - u la - yar, Baris 4: . 2 2 4 5 5 . 4 | 2 1 6̣ 5̣ 1 . . . Ing di - na Ming - gu ke -eh pa - ri - wi - sa - ta. Cathetan Wirama & Pitutur: Tembang Kreasi Prau Layar ditembangake kanthi wirama sing gembira, kompak, lan ngemu pesen supaya awak dhewe tansah njaga kerukunan karo kanca sarta ngugemi rasa syukur marang kaendahan alam. C. Gladhen Pasinaon 3 & Rubrik Praktik Nembang Tugas Praktik Nembang (Individu / Kelompok): 1. Latiha maca titi laras (ji, ro, lu...) lan cakepan Tembang Macapat Pucung sarta Gambuh bareng kanca sabangkumu! 2. Maju ing ngarep kelas kanggo nembangake: (a) 1 pada Tembang Pucung utawa Gambuh kanthi individu, lan (b) 1 Tembang Kreasi Jawa kanthi kelompok! 3. Sadurunge utawa sawise nembang, jlentrehna kanthi lisan apa pitutur luhur utawa batangan cangkriman saka tembang sing

48 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII awakmu lagokake! Tabel Rubrik Biji Praktik Nembangake Tembang Kreasi & Macapat (Pucung / Gambuh) N o. Aspek Sing Dibiji Kriteria Sangat Baik (Skor 4) Kriteria Baik (Skor 3) Kriteria Cukup (Skor 2) Kriteria Perlu Bimbingan (Skor 1) 1 Ketepata n Titi Laras (Laras & Pathet) Titi laras (tinggi- rendah nada) trep banget saka wiwitan nganti pungkasan tanpa fals/mleset. Titi laras wis trep, mung ana 1–2 wanda sing nadane rada kurang pas. Titi laras kerep mleset saka laras Pelog/Slendr o sing ditemtokake. Mung maca teks biasa tanpa lagu/titi laras blas. 2 Ketepata n Cakepan & Pedhotan Napas Pocapan cakepan (a/ɔ, t/th, d/dh) cetha banget lan pedhotan napas ora medhot tengah tembung. Pocapan cetha lan pedhotan pas, mung ana 1 tembung sing kurang fasih. Pedhotan napas kadhang medhot ing tengah tembung lan pocapan kurang cetha. Akeh cakepan sing kliru diwaca lan pedhotan kacau. 3 Teknik Vokal, Luk, & Wirama Swara mantep, luk/gregel luwes, lan tempo/wira ma selaras karo watak Swara cukup mantep lan wirama teratur, sanajan luk isih prasaja. Swara kurang seru, wirama kesusu utawa kelambaten. Swara lirih banget lan ora ngerti wirama tembang.

Bab III Tembang Kreasi lan Tembang Macapat (Pucung lan Gambuh) | 49 tembang. 4 Penghay atan (Wirasa) & Sikap (Subasita ) Sikap ngadeg/lung guh sopan, mantep, lan penghayata n cocog karo watak Pucung/Gam buh/Kreasi. Sikap sopan lan penghayata n cukup becik. Sikap rada gugup lan kerep nutupi rai nganggo teks. Sikap ora sopan utawa cengengesa n nalika nembang. 1. Tembang Kreasi yaiku tembang Jawa gagrag anyar/modern sing wujude mardika (bebas), ora kaiket guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu, sarta wiramane rancak (conto: Lumbung Desa, Prau Layar, Padhang Bulan). 2. Tembang Macapat yaiku tembang Jawa klasik sing kaiket 3 paugeran baku: Guru Gatra (cacahing larik saben sapada), Guru Wilangan (cacahing wanda saben sagatra), lan Guru Lagu / Dhong-dhing (tibaning swara vokal a, i, u, e, o ing pungkasaning gatra). 3. Paugeran Tembang Pucung yaiku 4 gatra: 12u, 6a, 8i, 12a (watake santai/kendho, cocog kanggo cangkriman lan pitutur ngudi ilmu). Dene Paugeran Tembang Gambuh yaiku 5 gatra: 7u, 10u, 12i, 8u, 8o (watake sumanak lan tegas, cocog kanggo pitutur luhur sesrawungan lan budi pekerti). 4. Cangkriman yaiku unen-unen sing kudu dibedhek batangane (jawabane), kaperang dadi 4: Cangkriman Wancahan (singkatan), Cangkriman Pepindhan (irib-iriban), Cangkriman Blenderan (plesetan), lan Cangkriman Tembang (batangan Tembang Pucung). 5. Parikan yaiku pantun basa Jawa sing dumadi saka purwaka (sampiran) lan isi (pitutur) kanthi paugeran purwakanthi guru swara (parikan tunggal 2 gatra lan parikan rangkep 4 gatra).

50 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII 6. Titi Laras ing tembang Jawa kaperang dadi Laras Slendro (1, 2, 3, 5, 6) lan Laras Pelog (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7). Nalika nembang kudu nggatekake ketepatan titi laras, cakepan, pedhotan napas, luk, lan subasita. I. Pilihan Ganda (Wenehana tandha ping [X] ing aksara A, B, C, utawa D sing paling bener!) 1. Cacahing wanda (suku kata) ing saben sagatra (satu baris) sajrone Tembang Macapat diarani .... A. Guru gatra B. Guru wilangan C. Guru lagu D. Guru sastra 2. Paugeran guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu saka Tembang Macapat Gambuh sing paling bener yaiku .... A. 4 gatra: 12u, 6a, 8i, 12a B. 5 gatra: 7u, 10u, 12i, 8u, 8o C. 6 gatra: 8u, 8i, 8a, 8i, 8a, 8i D. 7 gatra: 8a, 11i, 8u, 7a, 12u, 8a, 8i 3. Gatekna pada Tembang Macapat Pucung ing ngisor iki! Bapak Pucung renteng-renteng kaya kalung, Dawa kaya ula, Pencokanmu wesi miring, Sing disaba si Pucung mung turut kutha. Batangan (jawaban) saka cangkriman Tembang Pucung ing dhuwur lan paugeran gatra katelune yaiku .... A. Gajah — paugeran gatra katelu: 8a B. Sepur (kereta api) — paugeran gatra katelu: 8i C. Ula sanca — paugeran gatra katelu: 6a D. Kalung emas — paugeran gatra katelu: 12u

Bab III Tembang Kreasi lan Tembang Macapat (Pucung lan Gambuh) | 51 4. Gatekna pethikan Tembang Gambuh iki! Sekar gambuh ping catur, / Kang cinatur polah kang kalantur, / Tanpa tutur katula-tula katali, / Kadaluwarsa katutuh, / Kapatuh pan dadi awon. Pitutur luhur (amanat) sing kakandhut ing Tembang Gambuh kasebut yaiku .... A. Bocah enom kudu pinter nembang supaya misuwur ing kutha B. Aja nganti kulina tumindak ala sing kebablasen lan ora gelem ngrungokake pitutur, amarga bakal nyilakani awake dhewe C. Saben wong kudu duwe bandha sing akeh supaya ora diremehake kanca D. Yen wis kadhung salah ora perlu didandani maneh 5. Unen-unen cangkriman "Pitik walik saba kebon" (batangane: nanas) lan "Sega sakepel dirubung tinggi" (batangane: salak) kalebu jinising cangkriman .... A. Cangkriman wancahan B. Cangkriman pepindhan (irib-iriban) C. Cangkriman blenderan D. Cangkriman tembang 6. Gatekna sampiran parikan iki! Tuku jenang ing pasar Ponorogo, ..................................................................... Gatra isi sing paling trep kanggo njangkepi parikan tunggal ing dhuwur miturut paugeran purwakanthi guru swara yaiku .... A. Ayo kanca padha sregep sinau basa Jawa. B. Yen wis seneng aja lali marang wong tuwa. C. Dadi murid kudu bekti marang guru. D. Saben esuk aku budhal menyang sekolah.

52 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII 7. Ing seni karawitan lan titi laras Jawa, bedane Laras Slendro karo Laras Pelog sing paling bener yaiku .... A. Laras Slendro nggunakake angka 1, 2, 3, 5, 6 (tanpa 4 lan 7), dene Laras Pelog nggunakake angka lengkap 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 B. Laras Slendro mung kanggo tembang kreasi, dene Laras Pelog mung kanggo tembang macapat C. Laras Slendro diwaca do-re-mi, dene Laras Pelog diwaca ji-ro-lu D. Laras Slendro duwe 7 angka, dene Laras Pelog mung duwe 4 angka 8. Nalika Mbak Sari nembangake Tembang Macapat Pucung ing ngarep kelas, dheweke njupuk napas ing tengahing tembung "ka-la-ko-ne" dadi "ka-la ... ko-ne". Miturut paugeran nembang, kaluputan Mbak Sari ana ing aspek .... A. Titi laras B. Pedhotan (andhegan napas) C. Pathet D. Tipografi II. Uraian (Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi jelas lan bener!) 1. Jlentrehna 3 (telu) paugeran Tembang Macapat (guru gatra, guru wilangan, guru lagu) lan sebutna paugeran lengkape Tembang Pucung sarta Tembang Gambuh! 2. Sebutna 4 (papat) jinis Cangkriman ing basa Jawa lan wenehana tuladhane siji-siji lengkap karo batangane! 3. Gawea 1 (siji) Parikan Tunggal (2 gatra) lan 1 (siji) Parikan Rangkep (4 gatra) nganggo Dialek Mataraman sing isine pitutur "Sregep Sinau lan Ngajeni Guru"! Sawise nyinaoni Bab 3 babagan Tembang Kreasi lan Tembang Macapat (Pucung & Gambuh), wenehana tandha centhang (✓) ing kolom sing cocog karo kahananmu, Cah!

Bab III Tembang Kreasi lan Tembang Macapat (Pucung lan Gambuh) | 53 N o. Pratelan Kemampuan (Pernyataan Refleksi) Wis Paham Banget Cukup Paham Perlu Sinau Maneh 1 Aku bisa mbedakake Tembang Kreasi karo Tembang Macapat sarta nganalisis guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu Pucung & Gambuh. [ ] [ ] [ ] 2 Aku bisa njupuk pitutur luhur saka Tembang Kreasi, Tembang Pucung, lan Tembang Gambuh kanggo ditrapake saben dina. [ ] [ ] [ ] 3 Aku bisa mbedhek lan nggawe Cangkriman (klebu batangan Tembang Pucung) sarta Parikan 2 gatra lan 4 gatra. [ ] [ ] [ ] 4 Aku paham bedane titi laras Slendro (1, 2, 3, 5, 6) lan Pelog (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7). [ ] [ ] [ ] 5 Aku wani nembangake Tembang Kreasi sarta Macapat Pucung lan Gambuh miturut titi laras lan pedhotan sing bener. [ ] [ ] [ ]

54 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Sumatif Akhir Semester Gasal A. Pilihen wangsulan sing paling bener kanthi menehi tandha ping (X) ing aksara A, B, C, utawa D! 1. Wacanen pethikan teks dheskripsi ing ngisor iki! (1) Telaga Sarangan dumunung ing lereng Gunung Lawu, Kabupaten Magetan. (2) Banyune bening, hawane adem, lan ing sakupenge tlaga katon wit-witan pinus kang ijo royo-royo. (3) Swarane jaran tunggangan krincing-krincing, ambune sate kelinci kang dibakar nggugah rasa luwe. (4) Sapa wae kang tau mrana mesthi kepengin bali maneh. Ukara (4) ing pethikan teks dheskripsi kasebut kalebu perangan .... A. Idhentifikasi B. Dheskripsi bagean C. Panutup / kesan D. Orientasi 2. Pancaindra sing digunakake panulis ing ukara (3) pethikan teks nomer 1 yaiku .... A. Pandeleng lan pangecap B. Pangrungu lan pangganda C. Pangrasa lan pandeleng D. Pangecap lan pangrungu 3. Tembung ing ngisor iki sing kalebu tembung saroja yaiku .... A. Gugur gunung B. Adem ayem C. Bang-bang wetan D. Meja tulis

Bab III Tembang Kreasi lan Tembang Macapat (Pucung lan Gambuh) | 55 4. Murid matur marang gurune: "Pak, panjenengan sampun dhahar?" Ukara kasebut nggunakake tataran basa .... A. Ngoko lugu B. Ngoko alus C. Krama lugu D. Krama alus 5. Ukara ing ngisor iki sing trep unggah-ungguhe nalika murid pamit marang gurune yaiku .... A. "Bu Guru, kula badhe kondur rumiyin." B. "Bu Guru, kula badhe wangsul rumiyin." C. "Bu Guru, aku arep mulih dhisik." D. "Bu Guru, kula badhe tindak rumiyin." 6. Tembung krama inggil saka tembung teka kanggo ngurmati wong tuwa utawa guru yaiku .... A. dugi B. rawuh C. sowan D. wangsul 7. Patrap awak kang santun kayata ngapurancang lan mbungkuk alus nalika mraktekake pacelathon kalebu unsur .... A. Wicara B. Wirama C. Wiraga D. Wirasa 8. Paugeran tembang macapat Pucung sing bener yaiku .... A. 4 gatra: 12u, 6a, 8i, 12a B. 5 gatra: 7u, 10u, 12i, 8u, 8o C. 6 gatra: 8a, 8i, 8a, 8i, 7a, 8u D. 4 gatra: 8i, 8a, 8u, 8o

56 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII 9. Batangane cangkriman "Bocah cilik nggendhong omah" yaiku .... A. Kodhok B. Bekicot C. Semut D. Kupu 10. Angka titi laras sing digunakake ing laras Slendro yaiku .... A. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 B. 1, 2, 3, 5, 6 C. 1, 2, 4, 5, 7 D. 2, 3, 4, 6, 7 B. Isenana titik-titik ing ngisor iki kanthi wangsulan sing bener! 1. Perangan teks dheskripsi kang isine ngenalake objek sing arep digambarake diarani ........................... 2. Tembung tinulis asale saka tembung lingga tulis sing oleh seselan ........................... 3. Basa ngoko sing kacampuran tembung krama inggil kanggo ngurmati mitra tutur diarani ........................... 4. Cacahing wanda (suku kata) saben sagatra ing tembang macapat diarani ........................... 5. Parikan dumadi saka rong perangan, yaiku purwaka (sampiran) lan ........................... C. Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi trep! 1. Gawea teks dheskripsi cekak (paling sithik 4 ukara) babagan papan wisata utawa kesenian ing dhaerahmu kanthi struktur idhentifikasi, dheskripsi bagean, lan panutup! 2. Udhalen tembung dilestarekake lan kaendahan manut tembung lingga lan wuwuhane! 3. Owahana ukara ngoko "Bapak mulih saka sawah jam papat sore." dadi basa krama alus sing trep! 4. Jlentrehna pitutur luhur tembang Pucung "Ngelmu iku kalakone kanthi laku" lan kepriye carane ngetrapake ing sekolah! 5. Gawea siji parikan tunggal (2 gatra) kanthi tema "Tresna Basa Jawa"!

Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Penulis: Nur Faizah, S.Pd.I. Bab IV Teks Narasi (Profil Tokoh lan Pengalaman) Beraksara Jawa Tujuan Pembelajaran Sawise sinau bab iki, kowe dikarepake bisa: 1. Memahami gagasan pokok, struktur teks, lan nilai keteladanan (tuladha becik) saka teks narasi biografi tokoh lan pengalaman pribadi berhuruf Latin sarta Aksara Jawa. 2. Mengidentifikasi lan nggunakake paugeran Aksara Jawa Legena, Pasangan, Sandhangan (Swara, Panyigeg Wanda, Wyanjana), lan Angka Jawa kanthi bener. 3. Nulis paragraf narasi pengalaman pribadi nganggo huruf Latin lan ngalihaksarakake (transliterasi) dadi Aksara Jawa sing trep karo kaidah.

58 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Halo, Cah! Nalika awakmu mlaku-mlaku ing dalan-dalan gedhe kutha-kutha Jawa Timur—kaya ing tlatah Madiun, Kediri, Blitar, Tulungagung, Ponorogo, nganti Surabaya—coba delengen plang jeneng dalan ing pojok prapatan! Sakliyane ditulis nganggo huruf Latin, jeneng dalan kuwi uga ditulis nganggo Aksara Jawa. Ora mung kuwi, jeneng-jeneng dalan ing Jawa Timur akeh sing njupuk saka jenenge para pahlawan lan tokoh gedhe, kaya Bung Tomo (Sutomo), Gubernur Suryo, Mayjen Sungkono, utawa W.R. Supratman. Gambar 4.1 Plang jeneng dalan ing Jawa Timur ditulis nganggo huruf Latin lan Aksara Jawa Teks sing nyritakake riwayat uripe tokoh lan perjuangane saka lair nganti sukses diarani teks narasi profil tokoh (biografi), dene crita babagan lelakon sing tau awakmu alami dhewe diarani teks narasi pengalaman pribadi. Sakdurunge miwiti pasinaon ing Bab 4 iki, coba jawaben pitakon panyengkuyung ing ngisor iki: 1. Sapa tokoh pahlawan utawa tokoh masarakat asal Surabaya / Jawa Timur sing paling awakmu kagumi? Geneya (kena apa) awakmu ngagumi tokoh iku? 2. Apa bedane crita biografi tokoh karo crita pengalaman pribadimu dhewe?

Bab IV Teks Narasi (Profil Tokoh lan Pengalaman) Beraksara Jawa | 59 3. Apa awakmu isih eling wujud Aksara Jawa Ha-Na-Ca-Ra-Ka sing tau disinau nalika SD/MI biyen? Apa gunane sinau Pasangan, Sandhangan, lan Angka Jawa?

60 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Kegiatan Pasinaon 1: Mangerteni Gagasan lan Keteladanan Teks Narasi Profil Tokoh & Pengalaman (Elemen: Membaca & Memirsa) A. Pangertene lan Struktur Teks Narasi (Profil Tokoh & Pengalaman) Teks Narasi yaiku teks sing nyritakake urutan kedadeyan (prastawa) kanthi runtut miturut urutan wektu (kronologis). Ing pasinaon iki, teks narasi sing disinau kalebu teks narasi nonfiksi (nyata, dudu karangan imajinasi), sing dibagi dadi loro: 1. Teks Profil Tokoh (Biografi): Teks sing nyritakake riwayat urip, perjuangan, karya, lan jasa-jasane sawijining tokoh sing ditulis dening wong liya supaya dadi tuladha becik (keteladanan) kanggo sing maca. 2. Teks Narasi Pengalaman Pribadi: Teks sing nyritakake kedadeyan nyata sing tau dialami dhewe dening panulis (seneng, lucu, nrenyuhake, utawa mbanggakake) lan ngemu hikmah pasinaon. Tabel Struktur Teks Narasi Profil Tokoh (Biografi) lan Pengalaman Pribadi Bagian Struktur Isi ing Teks Profil Tokoh (Biografi) Isi ing Teks Pengalaman Pribadi 1. Orientasi (Pambuka) Ngenalake identitas tokoh: jeneng lengkap, papan lan tanggal lair, asale kulawarga, lan latar belakang pendhidhikan. Ngenalake latar kedadeyan: sapa sing ngalami, kapan wektune, lan ing endi papan panggonane. 2. Urutan Prastawa (Isi / Peristiwa Penting) Nyritakake urutan perjuangan, rintangan sing diadhepi, karya- karya, lan jasa gedhe sing dilakoni dening tokoh kanggo masarakat/bangsa. Nyritakake urutan kedadeyan saka wiwitan nganti puncak pengalaman kanthi kronologis (runtut wektune). 3. Reorientasi (Panutup & Dudutan (kesimpulan) babagan keistimewaan Pangrasane panulis sawise ngalami prastawa iku lan

Bab IV Teks Narasi (Profil Tokoh lan Pengalaman) Beraksara Jawa | 61 Bagian Struktur Isi ing Teks Profil Tokoh (Biografi) Isi ing Teks Pengalaman Pribadi Keteladanan) tokoh lan nilai keteladanan (tuladha becik) sing patut ditiru dening pamaca. hikmah/pelajaran sing bisa dijupuk. B. Maca Teks Model 1: Profil Tokoh Pahlawan Surabaya (Huruf Latin & Aksara Jawa) Wacanen teks profil tokoh pahlawan kebanggaan Arek Suroboyo ing ngisor iki kanthi premati! Bung Tomo: Penyulut Semangat Juang Arek Suroboyo Paragraf 1 (Orientasi): Sutomo, utawa sing luwih kondhang kanthi asma Bung Tomo, yaiku salah siji Pahlawan Nasional Indonesia sing lair ing Kampung Blauran, Surabaya, tanggal 3 Oktober 1920. Ramane asma Kartawan Tjiptowidjojo, wong sing sregep nyambut gawe lan disiplin. Wiwit cilik, Bung Tomo wis ketok dadi bocah sing pinter, kendel (wani), sregep maca buku, lan seneng mbelani rakyat cilik. Nalika isih enom, dheweke aktif ing gerakan Kepanduan Bangsa Indonesia (KBI) lan dadi wartawan ing pirang-pirang koran Surabaya. Paragraf 2 (Urutan Prastawa / Perjuangan): Puncak perjuangane Bung Tomo dumadi nalika tentara Sekutu lan NICA teka maneh ing Surabaya ing sasi Oktober nganti 10 November 1945. Liwat siaran radio pemberontakan, Bung Tomo medharake pidhato sing menggelegar kanggo ngobong semangate Arek-arek Suroboyo supaya wani nglawan penjajah. Kanthi swara sing lantang lan takbir "Allahu Akbar! Merdeka atau Mati!", ewonan rakyat Surabaya maju perang njaga kamardikan bangsa tanpa wedi mati. Paragraf 3 (Reorientasi & Keteladanan): Sawise Indonesia mardika, Bung Tomo tetep urip prasaja (sederhana), jujur, lan peduli marang nasibe rakyat. Bung Tomo seda tanggal 7

62 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Oktober 1981 lan disarekake ing TPU Ngagel Rejo, Surabaya. Semangat cinta tanah air, kendel mbelani kabeneran, sregep ngangsu kawruh, lan urip prasaja saka Bung Tomo patut banget dadi tuladha kanggo para siswa jaman saiki. Pethikan Teks Aksara Jawa (Ringkesan Profil Bung Tomo) Gatekna tulisan Aksara Jawa lan alih aksara Latine ing ngisor iki: Teks Aksara Jawa: ꧋ꦧꦸꦔ꧀ꦠꦺꦴꦔ꧀ꦺꦴꦭꦲꦶꦂꦲꦶꦁ ꦱꦸꦫꦧꦪꦠꦁꦒ ꦭ꧀꧇꧓꧇ꦆꦔ꧀ꦠꦺꦴꦧꦂ꧇꧑꧙꧒꧐꧇꧉ ꧋ꦧꦸꦔ꧀ꦠꦺꦴꦔ꧀ꦺꦴꦲꦶꦶ ꦠꦸꦥꦃꦭꦮꦤ꧀ꦏꦁꦠꦼꦤ꧀ ꧀꧀ꦢꦼꦭꦭꦤ꧀ꦸꦗꦸꦂ ꧉ ꧋ꦠꦁꦒꦭ꧀꧇꧑꧐꧇ꦔ꧀ꦤ꧀ꦴꦥꦼꦺꦼꦂ꧇꧑꧙꧔꧕꧇ꦲꦶ ꦉꦠꦸ ꦫꦧꦪꦧꦂꦗꦸ ꦮꦁꦧꦉꦁ꧉ Alih Aksara Latin (Transliterasi): 1. Bung Tomo lair ing Surabaya tanggal 3 Oktober 1920. 2. Bung Tomo iku pahlawan kang kendel lan jujur. 3. Tanggal 10 November 1945 arek Surabaya berjuang bareng.

Bab IV Teks Narasi (Profil Tokoh lan Pengalaman) Beraksara Jawa | 63 Bausastra Cilik (Kosakata Teks Profil Tokoh) Tembung Jawa Ngoko (Mataraman) Basa Jawa Krama / Standar Arti dalam Bahasa Indonesia Kondhang / Misuwur Kondhang / kaloka Terkenal / tersohor Asma Asma (Krama Inggil) Nama (untuk orang yang dihormati) Kendel Wani / tatag Pemberani Medharake Medharaken Menyampaikan (pidato) Kamardikan Kamardikan Kemerdekaan Prasaja Prasaja Sederhana / bersahaja Seda Seda (Krama Inggil) Wafat / meninggal dunia Disarekake Dipunsarekaken Dimakamkan Tuladha Tuladha / patuladhan Teladan / contoh yang baik C. Nggoleki Gagasan Pokok lan Nilai Keteladanan Tokoh • Gagasan Pokok (Ide Pokok): Inti utawa underaning rembug sing dadi dhasar pangembangan saben paragraf. • Nilai Keteladanan (Tuladha Becik): Sikap, watak, lan tumindak positip saka tokoh sing bisa ditiru lan ditrapake dening siswa ing omah, sekolah, lan masarakat. Tabel Analisis Gagasan Pokok lan Keteladanan Teks "Bung Tomo" Paragraf Gagasan Pokok Nilai Keteladanan & Cara Niru ing Sekolah Paragraf 1 (Orientasi) Identitas lair, kulawarga, lan masa mudha Bung Sregep maca lan aktif organisasi: Sregep maca

64 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Paragraf Gagasan Pokok Nilai Keteladanan & Cara Niru ing Sekolah Tomo ing Surabaya. buku ing perpustakaan lan aktif melu kegiatan Pramuka/OSIS. Paragraf 2 (Prastawa) Perjuangan Bung Tomo ngobong semangat Arek Suroboyo nalika perang 10 November 1945. Wani lan cinta tanah air: Wani tampil micara ing ngarep kelas kanthi percaya dhiri lan melu upacara bendera kanthi khidmat. Paragraf 3 (Reorientasi) Sikap urip prasaja Bung Tomo sawise mardika nganti seda ing Surabaya. Jujur lan prasaja (sederhana): Ora sombong (ora gedhe endhase) lan seneng tetulung marang kanca tanpa pamrih. D. Gladhen Pasinaon 1 (Latihan Memahami Teks Profil Tokoh & Pengalaman) Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki adhedhasar teks "Bung Tomo: Penyulut Semangat Juang Arek Suroboyo"! 1. Kapan lan ing endi Bung Tomo dilairake? 2. Apa peran gedhe sing dilakoni dening Bung Tomo nalika prastawa 10 November 1945 ing Surabaya? 3. Sebutna 3 (telu) nilai keteladanan saka tokoh Bung Tomo sing paling cocog ditrapake dening pelajar SMP jaman saiki! 4. Wacanen ukara Aksara Jawa iki banjur tulisen alih aksara Latine: ꧋ꦱꦸꦔ꧀ꦠꦴꦔ꧀ꦺꦴꦭꦲꦶꦂ ꦠꦲꦶꦸ ꦤ꧀꧀꧇꧑꧙꧒꧐꧇꧉

Bab IV Teks Narasi (Profil Tokoh lan Pengalaman) Beraksara Jawa | 65 Kegiatan Pasinaon 2: Kawruh Aksara Jawa — Legena, Pasangan, Sandhangan, lan Angka Jawa Supaya awakmu bisa maca lan nulis teks narasi nganggo Aksara Jawa kanthi lancar, awakmu kudu nguwasani 4 komponen pokok Aksara Jawa: (1) Aksara Nglegena, (2) Pasangan Aksara Jawa, (3) Sandhangan (Swara, Panyigeg Wanda, Wyanjana), lan (4) Angka Jawa. Gambar 4.2 Ayo sregep sinau maca lan nulis Aksara Jawa! A. Aksara Jawa Nglegena (Dentawyanjana / Carakan 20) Aksara Nglegena (tegese aksara sing isih wuda utawa durung oleh sandhangan/pasangan) cacahe ana 20 aksara. Saben aksara nglegena nduweni swara vokal dhasar a (sing ing basa Jawa diwaca [ɔ] jejeg nalika terbuka): Baris Aksara 1 Aksara 2 Aksara 3 Aksara 4 Aksara 5 Baris 1 ꦲꦶ (ha) ꦤ꧀ (na) ꦕ (ca) ꦫ (ra) ꦠ (ka) Baris 2 ꦢ (da) ꦠ (ta) ꦱ (sa) ꦮ (wa) ꦭ (la)

66 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Baris Aksara 1 Aksara 2 Aksara 3 Aksara 4 Aksara 5 Baris 3 ꦥ (pa) ꦝ (dha) ꦗ (ja) ꦪ (ya) ꦚ (nya) Baris 4 ꦺ (ma) ꦒ (ga) ꦧ (ba) ꦛ (tha) ꦠ (nga) B. Pasangan Aksara Jawa (20 Pasangan) Pasangan Aksara Jawa gunane kanggo mateni (nyigeg) swara vokal aksara nglegena sing ana ing ngarepe (ing tengah tembung utawa tengah ukara). Cacahe pasangan uga ana 20: • Posisi Pasangan ing Sisih Tengen (Jejer): Pasangan ꦲꦶ (ha), ꦱ (sa), lan ꦥ (pa) ditulis jejer ing sisih tengene aksara sing dipateni. • Posisi Pasangan ing Ngisor Aksara: Saliyane ha, sa, pa, pasangan liyane ditulis ing ngisore aksara sing dipateni. Tabel 20 Pasangan Aksara Jawa lan Tuladhane No . Aksara Wujud Pasangan Posisi Tuladha Tembung (Latin →Aksara Jawa) 1 ꦲꦶ (ha) ꧀꧀ꦲꦶ Tengen mangan apem = ꦺꦠꦤ꧀ꦲꦥꦼꦺ꧀ 2 ꦤ꧀ (na) ꧀꧀ꦤ꧀ Ngisor anak = ꦲꦶ ꦤ꧀ꦠ꧀ ; bakul nanas = ꦧꦠꦸꦭꦤꦤ꧀ꦱ꧀

Bab IV Teks Narasi (Profil Tokoh lan Pengalaman) Beraksara Jawa | 67 No . Aksara Wujud Pasangan Posisi Tuladha Tembung (Latin →Aksara Jawa) 3 ꦕ (ca) ꧀꧀ꦕ Ngisor kanca = ꦠꦚꦕ (cathetan: n ketemu c/j dadi nya ꦚ) 4 ꦫ (ra) ꧀꧀ꦫ Ngisor jurnal →kabar rame = ꦠꦧꦂꦫꦔ꧀ꦺ (r mati nganggo layar ꧀ꦂ) 5 ꦠ (ka) ꧀꧀ꦠ Ngisor teka kene →watak kendel = ꦮꦠꦠꦏꦼꦤ꧀ꦢꦼꦭ꧀ 6 ꦢ (da) ꧀꧀ꦢ Ngisor kendel = ꦠꦼꦤ꧀ꦢꦼꦭ꧀ 7 ꦠ (ta) ꧀꧀ꦠ Ngisor bantal = ꦧꦤ꧀ꦺꦭ꧀ 8 ꦱ (sa) ꧀꧀ꦱ Tengen bapak sare = ꦧꦥꦠꦱꦔ꧀ꦫ 9 ꦮ (wa) ꧀꧀ꦮ Ngisor liwat wetan = ꦭꦶꦮꦔ꧀ꦠꦺꦠꦤ꧀꧀ 10 ꦭ (la) ꧀꧀ꦭ Ngisor asli = ꦲꦶ ꦱꦭꦶ

68 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII No . Aksara Wujud Pasangan Posisi Tuladha Tembung (Latin →Aksara Jawa) 11 ꦥ (pa) ꧀꧀ꦥ Tengen sampun = ꦱꦺꦸ ꦤ꧀꧀ 12 ꦝ (dha) ꧀꧀ꦝ Ngisor pendhapa = ꦥꦼꦤ꧀ ꦝꦥ (n ketemu dh/th nganggo na biasa) 13 ꦗ (ja) ꧀꧀ꦗ Ngisor banjir = ꦧꦚꦶꦂ 14 ꦪ (ya) ꧀꧀ꦪ Ngisor blumbang →watak yakin = ꦮꦠꦠꦪꦠꦶꦤ꧀꧀ 15 ꦚ (nya) ꧀꧀ꦚ Ngisor golek nyamuk = ꦔ꧀ꦒꦴꦔ꧀ꦭꦠꦚ ꦺꦸ ꦠ꧀ 16 ꦺ (ma) ꧀꧀ꦺ Ngisor tumbas mangga = ꦠꦸꦺꦼꦱꦩꦁꦒ 17 ꦒ (ga) ꧀꧀ꦒ Ngisor munggah gunung = ꦺꦸꦁꦒꦃꦒꦸꦤ꧀ꦸꦁ 18 ꦧ (ba) ꧀꧀ꦧ Ngisor kembang = ꦠꦼꦺꦼꦁ

Bab IV Teks Narasi (Profil Tokoh lan Pengalaman) Beraksara Jawa | 69 No . Aksara Wujud Pasangan Posisi Tuladha Tembung (Latin →Aksara Jawa) 19 ꦛ (tha) ꧀꧀ꦛ Ngisor kanthi = ꦠꦤ꧀ ꦛꦶ 20 ꦠ (nga) ꧀꧀ꦠ Ngisor lawang ngarep = ꦭꦮꦁꦠꦉꦥ꧀ C. Sandhangan Aksara Jawa (Swara, Panyigeg Wanda, lan Wyanjana) Sandhangan yaiku tandha pangowah swara sing dipasang ing aksara nglegena utawa pasangan. Sandhangan dibagi dadi 3 golongan: 1. Sandhangan Swara (Pengubah Vokal: i, u, é/è, ê, o) Jeneng Sandhan gan Wuju d Swara Vokal Posisi Penulisan Tuladha Tembung Wulu ꧀ꦶ i Ing dhuwur aksara siji = ꦱꦶꦗꦶ Suku ꧀ꦸ u Ing ngisor aksara (gandheng) tuku buku = ꦠꦸꦠꦸꦧꦸꦠꦸ Taling ꦔ꧀꧀ é / è Ing ngarep (kiwa) aksara lele = ꦔ꧀ꦭꦔ꧀ꦭ ; pelem (è) Pepet ꧀ꦼ ê Ing dhuwur aksara sega = ꦱꦼꦒ ; telu =

70 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Jeneng Sandhan gan Wuju d Swara Vokal Posisi Penulisan Tuladha Tembung ꦠꦼꦭꦸ Taling Tarung ꦔ꧀꧀꧀ꦴ o Ngapit aksara (kiwa & tengen) soto = ꦔ꧀ꦱꦴꦔ꧀ꦠꦴ ; loro = ꦔ꧀ꦭꦴꦔ꧀ꦫꦴ PAUGERAN KHUSUS (WAJIB DIELING-ELING, CAH!): 1. Aksara ꦫ (ra) ora oleh diwenehi sandhangan pepet (꧀ꦼ). Yen nulis swara rê (kaya tembung rega, resik, marem), wajib nggunakake aksara khusus Pa Cerek (ꦉ). Conto: resik = ꦉꦱꦶꦠ꧀. 2. Aksara ꦭ (la) ora oleh diwenehi sandhangan pepet (꧀ꦼ). Yen nulis swara lê (kaya tembung lemah, lemu, anget), wajib nggunakake aksara khusus Nga Lelet (ꦊ). Conto: lemah = ꦊꦺꦃ. 2. Sandhangan Panyigeg Wanda (Konsonan Mati -h, -r, -ng, lan Pangkon) Kanggo mateni aksara ꦲꦶ (-h), ꦫ (-r), lan ꦠ (-ng) ing akhire suku kata (wanda), ora oleh nganggo pasangan, nanging wajib nganggo Sandhangan Panyigeg Wanda:

Bab IV Teks Narasi (Profil Tokoh lan Pengalaman) Beraksara Jawa | 71 Jeneng Sandhangan Wujud Fungsi Paten Posisi Tuladha Tembung Wignyan ꧀ꦃ Paten -h Ing tengen aksara gajah = ꦒꦗꦃ ; sekolah = ꦱꦼꦔ꧀ꦠꦴꦭꦃ Layar ꧀ꦂ Paten -r Ing dhuwur aksara pasar = ꦥꦱꦂ ; kabar = ꦠꦧꦂ Cecak ꧀ꦁ Paten -ng Ing dhuwur aksara kucing = ꦠꦸꦕꦁ ; lanang = ꦭꦤ꧀ꦁ Pangkon ꧀꧀ Mateni konsonan liyane ing pungkasan ukara Ing tengen aksara pungkasan mangan kupat = ꦺꦠꦤ꧀ ꦏꦸꦥ ꦠ꧀ 3. Sandhangan Wyanjana (Seselan Konsonan -ra-, -rê-, -ya-) Digunakake nalika ana rong konsonan kumpul ing sak wanda (gugus konsonan):

72 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Jeneng Sandhangan Wujud Fungsi Seselan Tuladha Tembung Cakra ꧀ Seselan -ra- (bisa ditambah wulu/suku/taling) praja = ꦥꦿꦗ; krasa = ꦠꦱ; priya = ꦥꦿꦶꦪ Cakra Keret ꧀ Seselan -rê- (cakra + pepet) sregep = ꦱꦒꦼꦥ꧀ ; kreteg = ꦠꦠꦼꦒ꧀ ; trengginas = ꦠ ꦁꦒꦶꦤ꧀ꦱ꧀ Pengkal ꧀ Seselan -ya- setya = ꦱꦼꦠ ; kyai = ꦠ ꦲꦶꦶ ; widya = ꦮꦶꦢ D. Angka Jawa (꧐ – ꧙) lan Aturan Pada Pangkat (꧇ ... ꧇) Ing teks narasi profil tokoh utawa pengalaman pribadi, awak dhewe kerep nulis tanggal, taun, umur, utawa cacahing barang. Mulane awakmu kudu apal Angka Jawa! Paugeran Panulisan Angka Jawa: Saben nulis Angka Jawa ing tengah ukara Aksara Jawa, wajib diapit nganggo tandha Pada Pangkat (꧇ ... ꧇) ing kiwa lan tengene angka.

Bab IV Teks Narasi (Profil Tokoh lan Pengalaman) Beraksara Jawa | 73 Geneya (kena apa)? Amarga wujude Angka Jawa iku akeh sing kembar persis karo Aksara Nglegena! Tabel Lengkap Angka Jawa (0–9) lan Jembatane Ngapalake Angka Arab Angka Jawa Kembar / Mirip Karo Aksara Nglegena Apa? Tuladha Panulisan (Diapit Pada Pangkat ꧇...꧇) 1 ꧑ Persis aksara ꦒ (ga) Angka 1 = ꧇꧑꧇ 2 ꧒ Persis aksara ꦊ (nga lelet) Angka 2 = ꧇꧒꧇ 3 ꧓ Mirip ꦠ (nga) diwenehi pengkal Angka 3 = ꧇꧓꧇ 4 ꧔ Mirip pasangan ꦪ (ya) miring Angka 4 = ꧇꧔꧇ 5 ꧕ Mirip kurung tutup sing ana buntutane Angka 5 = ꧇꧕꧇ 6 ꧖ Mirip aksara E / E terbalik Angka 6 = ꧇꧖꧇ 7 ꧗ Persis aksara ꦭ (la) Angka 7 = ꧇꧗꧇ 8 ꧘ Persis aksara ꦥ (pa) murda / pa pincang Angka 8 = ꧇꧘꧇

74 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Angka Arab Angka Jawa Kembar / Mirip Karo Aksara Nglegena Apa? Tuladha Panulisan (Diapit Pada Pangkat ꧇...꧇) 9 ꧙ Persis aksara ꦪ (ya) Angka 9 = ꧇꧙꧇ 0 ꧐ Bunder cilik (nol) Angka 10 = ꧇꧑꧐꧇ ; Taun 1945 = ꧇꧑꧙꧔꧕꧇ E. Gladhen Pasinaon 2 (Latihan Aksara Jawa, Pasangan, Sandhangan, & Angka) Pandhuan A: Owahana tembung lan ukara Latin ing ngisor iki dadi Aksara Jawa sing bener! 1. Sregep sinau = ............................................................................. 2. Bocah Mataraman = ........................................................................... 3. Lemah subur = ............................................................................. 4. Tanggal 17 Agustus 1945 = ............................................................. 5. Tuku buku cacah 12 = ..................................................................... Pandhuan B: Wacanen tulisan Aksara Jawa ing tabel ngisor iki banjur tulisen alih aksara Latine! N o. Teks Aksara Jawa Alih Aksara Latin Sandhangan / Pasangan Sing Digunakake 1 ꧋ꦉꦱꦶꦠ꧀ ... ...

Bab IV Teks Narasi (Profil Tokoh lan Pengalaman) Beraksara Jawa | 75 ꦭꦤ꧀ꦱ ꦒꦼꦥ꧀꧉ 2 ꧋ꦠꦠꦼꦒ꧀ ꦱꦸꦫꦺꦢꦸ ꦢꦮꦧꦠꦼ ꦠ꧀꧉ ... ... 3 ꧋ꦲꦶꦸ ꦺꦸꦂꦠꦸ ꦱꦲꦶꦶ ꦠꦶ꧇ ꧑꧓꧇ꦠꦲꦶꦸ ꦤ꧀꧀꧉ ... ... 4 ꧋ꦧꦥꦠ꧀ ꦠꦶꦤ꧀ꦢ ... ...

76 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII ꦠꦥꦱꦂ ꦠꦸꦫꦶ꧉ 5 ꧋ꦱꦼꦠ ꦺꦫꦁ ꦗꦚꦶꦶ ꦱꦸꦕꦶ꧉ ... ... Kegiatan Pasinaon 3: Nulis Paragraf Narasi Pengalaman Pribadi Nganggo Huruf Latin lan Aksara Jawa (Elemen: Menulis / Nulis) Sawise nyinaoni struktur teks narasi lan paugeran Aksara Jawa, saiki wayahe awakmu praktik nulis paragraf narasi pengalaman pribadi nganggo huruf Latin, banjur dialihaksarakake dadi Aksara Jawa! A. Urut-urutane Nulis Paragraf Narasi Pengalaman Beraksara Jawa Lakonana 4 langkah praktis ing ngisor iki supaya tulisanmu rapi lan bener paugerane: 1. Milih Pengalaman Pribadi Sing Berkesan: Pilihen siji pengalaman nyata sing tau awakmu alami (conto: mlaku-mlaku ing Tugu Pahlawan, juara lomba ing sekolah, kerja bakti ing kampung, utawa plesiran bareng kulawarga). 2. Nulis Paragraf Narasi Nganggo Huruf Latin (3–5 Ukara Padhet):

Bab IV Teks Narasi (Profil Tokoh lan Pengalaman) Beraksara Jawa | 77 Susunen dadi paragraf narasi sing ngemu unsur Orientasi (kapan, sapa, ing endi), Urutan Prastawa, lan Reorientasi (rasane ati). Lebokna angka (tanggal, jam, taun, utawa jumlah) supaya awakmu bisa ngetrapake Angka Jawa! 3. Milah Ukara miturut Wanda (Suku Kata): Sadurunge ditulis Aksara Jawa, pilahen saben tembung miturut wandane, lan tandhani endi sing butuh pasangan, sandhangan swara, sandhangan panyigeg, sandhangan wyanjana, utawa Pa Cerek / Nga Lelet. 4. Nulis Aksara Jawa Kanthi Paugeran Tanda Baca: • Wiwiti paragraf nganggo Pada Adeg-adeg (꧋). • Kanggo koma (,) gunakna Pada Lingsa (꧈), lan kanggo titik (.) gunakna Pada Lungsi (꧉). (Cathetan: Yen ing pungkasan ukara wis ana Pangkon ꧀꧀, cukup tambah siji Pada Lingsa ꧈ supaya dadi fungsi titik!). • Apiten kabeh angka nganggo Pada Pangkat (꧇ ... ꧇). • Tulisen Aksara Jawa kanthi lanjut tanpa spasi antar-tembung (scriptio continua). B. Tabel Simulasi: Nulis Narasi Pengalaman Pribadi (Latin → Aksara Jawa) Gatekna simulasi nulis paragraf narasi pengalaman pribadi lan proses ngalihaksarakake dadi Aksara Jawa ing ngisor iki: Urutan Ukara Teks Narasi Pengalaman (Huruf Latin) Alih Aksara Jawa & Keterangan Paugeran

78 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Urutan Ukara Teks Narasi Pengalaman (Huruf Latin) Alih Aksara Jawa & Keterangan Paugeran Ukara 1 (Orientasi) Tanggal 10 November 2025 aku mlaku-mlaku ing Tugu Pahlawan. ꧋ꦠꦁꦒꦭ꧀꧇꧑꧐꧇ꦔ꧀ꦤ꧀ꦴꦥꦼꦺ꧀ ꦧꦂ꧇꧒꧐꧒꧕꧇ꦲꦶ ꦠꦸꦺꦭꦠꦸ ꦺꦭꦠꦸꦲꦶꦁ ꦠꦸꦒꦸꦥꦃꦭꦮ ꦤ꧀꧀꧈ (Nggunakake cecak ꧀ꦁ, pasangan ꦒ, ꦭ, angka Jawa ꧇꧑꧐꧇ lan ꧇꧒꧐꧒꧕꧇, wignyan ꧀ꦃ, lan pangkon ꧀꧀) Ukara 2 (Prastawa 1) Aku budhal jam 8 esuk bareng kanca cacah 4. ꧋ꦲꦶ ꦠꦸꦧꦸꦝꦭꦶꦺ꧀꧇꧘꧇ ꦔ꧀ꦲꦶ ꦱꦸꦠꦼꦉꦁꦠꦚꦕ ꦕꦕꦃ꧇꧔꧇꧉ (Nggunakake pasangan ꦗ, ꦧ, Pa Cerek ꦉ ing tembung bareng, pasangan ꦕ ing

Bab IV Teks Narasi (Profil Tokoh lan Pengalaman) Beraksara Jawa | 79 Urutan Ukara Teks Narasi Pengalaman (Huruf Latin) Alih Aksara Jawa & Keterangan Paugeran kanca, lan angka ꧇꧘꧇ sarta ꧇꧔꧇) Ukara 3 (Prastawa 2) Ing museum aku nyawang foto perjuangan Bung Tomo. ꧋ꦲꦶꦁ ꦺꦸꦔ꧀ꦱꦪꦸꦺꦲꦠꦸꦚ ꦮꦁꦔ꧀ꦥꦺꦴꦔ꧀ꦠꦴꦥꦂꦗꦸ ꦮꦠꦤ꧀꧀ ꦧꦸꦔ꧀ꦠꦺꦴꦔ꧀ꦺꦴ꧉ (Nggunakake cecak ꧀ꦁ, layar ꧀ꦂing perjuwangan, lan pasangan ꦠ ing Bung Tomo) Ukara 4 (Reorientasi ) Atiku seneng lan tambah sregep sinau. ꧋ꦲꦶ ꦠꦶꦠꦸꦱꦼꦤ꧀ꦁꦭꦤ꧀ꦺꦺ꧀ ꦧꦃꦱꦒꦼꦥꦱꦶꦤ꧀ꦲꦶꦸ ꧉ (Nggunakake pepet ꧀ꦼ, pasangan ꦠ, ꦧ, cakra keret ꧀ing sregep, lan pasangan ꦱ)

80 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII C. Gladhen Pasinaon 3 (Proyek Nulis Paragraf Narasi Pengalaman Beraksara Jawa) Tugas Proyek Menulis: 1. Tulisen 1 (siji) paragraf narasi pengalaman pribadimu (minimal 4– 5 ukara) nganggo huruf Latin dhisik! Pasthekna ing njero critamu ana unsur: • Orientasi (wektu/tanggal/jam lan panggonan) • Urutan Prastawa (apa sing awakmu lakoni) • Reorientasi (kepriye rasane atimu) • Minimal 2 Angka (tanggal, jam, taun, utawa jumlah) lan Sandhangan sing jangkep! 2. Owahana (alihaksarakna) paragraf narasi pengalamanmu mau dadi Aksara Jawa kanthi rapi lan bener! Tabel Rubrik Biji Nulis Paragraf Narasi Beraksara Jawa N o. Aspek Sing Dibiji Kriteria Sangat Baik (Skor 4) Kriteria Baik (Skor 3) Kriteria Cukup (Skor 2) Kriteria Perlu Bimbingan (Skor 1) 1 Struktur & Isi Teks Narasi (Latin) Paragraf ngemu orientasi, urutan prastawa, lan reorientasi kanthi runtut lan padhet. Struktur narasi lengkap lan cukup runtut, mung kurang rinci ing salah siji bagian. Urutan crita kurang runtut utawa kurang saka 3 ukara. Durung awujud paragraf narasi sing utuh. 2 Ketepatan Aksara Nglegena & Kabeh aksara nglegena Ana 1–2 kaluputan cilik ing Ana 3–5 kaluputan ing aksara Akeh aksara lan pasangan

Bab IV Teks Narasi (Profil Tokoh lan Pengalaman) Beraksara Jawa | 81 Pasangan lan pasangan (klebu posisi ngisor/teng en lan Pa Cerek/Nga Lelet) bener 100%. panulisan pasangan. nglegena utawa pasangan. sing kliru utawa nganggo pangkon ing tengah ukara. 3 Ketepatan Sandhanga n (Swara, Panyigeg, Wyanjana) Panganggo ne sandhanga n swara, panyigeg (wignyan, layar, cecak), lan wyanjana (cakra, keret, pengkal) trep kabeh. Ana 1–2 kaluputan ing panganggo ne sandhanga n. Ana 3–5 kaluputan (misale r/ng/h mati isih dipasangi). Durung paham cara masang sandhanga n kanthi bener. 4 Ketepatan Angka Jawa & Tandha Wacan Angka Jawa bener lan diapit Pada Pangkat (꧇...꧇), sarta adeg-adeg, lingsa, lungsi trep. Angka Jawa bener, nanging lali masang Pada Pangkat ing 1 panggonan. Angka Jawa ana sing kliru lan tandha wacan kurang trep. Ora nggunakak e Angka Jawa utawa tandha wacan blas.

82 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII 1. Teks Narasi Nonfiksi nyakup Teks Profil Tokoh (Biografi) lan Teks Pengalaman Pribadi, sing strukture dumadi saka: Orientasi (pambuka/pengenalan), Urutan Prastawa (peristiwa penting/perjuangan), lan Reorientasi (panutup, keteladanan, utawa hikmah). 2. Aksara Jawa Nglegena (Dentawyanjana) cacahe ana 20 aksara (Ha, Na, Ca, Ra, Ka, Da, Ta, Sa, Wa, La, Pa, Dha, Ja, Ya, Nya, Ma, Ga, Ba, Tha, Nga), lan saben aksara nduweni Pasangan kanggo mateni konsonan ing tengah tembung/ukara. 3. Sandhangan Aksara Jawa kaperang dadi 3: • Sandhangan Swara: Wulu (꧀ꦶ= i), Suku (꧀ꦸ= u), Taling (ꦔ꧀꧀= é/è), Pepet (꧀ꦼ= ê), Taling Tarung (ꦔ꧀꧀꧀ꦴ= o). Khusus swara rê wajib nganggo Pa Cerek (ꦉ) lan swara lê wajib nganggo Nga Lelet (ꦊ). • Sandhangan Panyigeg Wanda: Wignyan (꧀ꦃ= -h), Layar (꧀ꦂ= -r), Cecak (꧀ꦁ= - ng), lan Pangkon (꧀꧀). • Sandhangan Wyanjana: Cakra (꧀= -ra-), Cakra Keret (꧀= -rê-), lan Pengkal (꧀ = -ya-).

Bab IV Teks Narasi (Profil Tokoh lan Pengalaman) Beraksara Jawa | 83 4. Angka Jawa (꧑, ꧒, ꧓, ꧔, ꧕, ꧖, ꧗, ꧘, ꧙, ꧐) nalika ditulis ing tengah ukara Aksara Jawa wajib diapit nganggo tandha Pada Pangkat (꧇ ... ꧇). I. Pilihan Ganda (Wenehana tandha ping [X] ing aksara A, B, C, utawa D sing paling bener!) 1. Bagian struktur teks profil tokoh (biografi) sing isine nyritakake papan lan tanggal lair, asale kulawarga, sarta latar belakang pendhidhikane tokoh diarani .... A. Reorientasi B. Orientasi C. Urutan Prastawa D. Koda 2. Gatekna pethikan teks profil tokoh iki! "Sanajan wis dadi pejabat lan tokoh nasional sing kondhang, Bung Tomo tetep urip prasaja, jujur, lan tansah mbelani kepentingane rakyat cilik." Nilai keteladanan (tuladha becik) saka pethikan teks ing dhuwur sing bisa ditiru dening siswa ing sekolah yaiku .... A. Seneng pamer barang anyar marang kanca sakelas B. Ora sombong (ora gedhe endhase), jujur nalika ujian, lan seneng nulungi kanca C. Mung gelem kekancan karo bocah sing pinter lan sugih wae D. Nolak tugas kelompok amarga pingin garap dhewe

84 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII 3. Pasangan Aksara Jawa sing posisi panulisane jejer ing sisih tengene aksara sing dipateni (dudu ing ngisore) yaiku pasangan .... A. ꦲꦶ (ha), ꦱ (sa), lan ꦥ (pa) B. ꦤ꧀ (na), ꦕ (ca), lan ꦫ (ra) C. ꦠ (ka), ꦠ (ta), lan ꦭ (la) D. ꦺ (ma), ꦒ (ga), lan ꦧ (ba) 4. Yen arep nulis tembung "sregep resik" nganggo Aksara Jawa, paugeran sing paling bener yaiku .... A. Nggunakake aksara ꦱ diwenehi cakra + pepet, lan aksara ꦫ diwenehi pepet B. Nggunakake aksara ꦱ diwenehi cakra keret (꧀), lan swara re- ing resik nggunakake Pa Cerek (ꦉ) C. Nggunakake aksara ꦱ dipangkon, lan swara re- nggunakake Nga Lelet (ꦊ) D. Nggunakake sandhangan pengkal ( ꧀) lan layar ( ꧀ꦂ)

Bab IV Teks Narasi (Profil Tokoh lan Pengalaman) Beraksara Jawa | 85 5. Gatekna tulisan Aksara Jawa iki! ꧋ꦠꦠꦼꦒꦸ ꦫꦺꦢꦸ꧉ Alih aksara Latin sing bener saka tulisan Aksara Jawa ing dhuwur yaiku .... A. Kreteg Suramadu. B. Kraton Surabaya. C. Gerbang Suramadu. D. Pelabuhan Surabaya. 6. Kanggo nulis konsonan mati -r, -ng, lan -h ing akhire wanda (kaya ing tembung pasar, lanang, sekolah), sandhangan panyigeg wanda sing digunakake kanthi urut yaiku .... A. Cecak, Layar, Wignyan B. Layar ( ꧀ꦂ), Cecak ( ꧀ꦁ), Wignyan ( ꧀ꦃ) C. Wignyan, Pangkon, Cakra D. Layar, Pengkal, Taling Tarung 7. Wujude Angka Jawa 7 lan Angka Jawa 9 iku kembar persis karo wujud Aksara Jawa Nglegena .... A. Aksara ꦒ (ga) lan ꦊ (nga lelet) B. Aksara ꦭ (la) lan ꦪ (ya) C. Aksara ꦥ (pa) lan ꦠ (nga) D. Aksara ꦢ (da) lan ꦮ (wa)

86 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII 8. Gatekna ukara Aksara Jawa sing ngemu angka iki! ꧋ꦧꦸꦔ꧀ꦠꦺꦴꦔ꧀ꦺꦴꦭꦲꦶꦂ ꦠꦲꦶꦸ ꦤ꧀꧀꧇꧑꧙꧒꧐꧇ ꧉ Taun laire Bung Tomo sing katulis ing ukara Aksara Jawa kasebut yaiku .... A. 1902 B. 1920 C. 1945 D. 1981 II. Uraian (Jawaben pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi jelas lan bener!) 1. Jlentrehna 3 (telu) bagian struktur teks narasi profil tokoh (biografi) lan sebutna apa wae isine saben bagian! 2. Geneya (kena apa) aksara ꦫ (ra) lan ꦭ (la) ora oleh diwenehi sandhangan pepet ( ꧀ꦼ)? Aksara apa sing kudu digunakake minangka gantine? Wenehana contone! 3. Tulisen ukara pengalaman pribadi ing ngisor iki nganggo Aksara Jawa sing bener (lengkap karo sandhangan, pasangan, lan Angka Jawa)! "Tanggal 15 Mei 2026 aku lan kancaku tuku buku sejarah cacah 3 ing Surabaya." Sawise nyinaoni Bab 4 babagan Teks Narasi (Profil Tokoh & Pengalaman) Beraksara Jawa, wenehana tandha centhang (✓) ing kolom sing cocog karo kahananmu, Cah!

Bab IV Teks Narasi (Profil Tokoh lan Pengalaman) Beraksara Jawa | 87 N o. Pratelan Kemampuan (Pernyataan Refleksi) Wis Paham Banget Cukup Paham Perlu Sinau Maneh 1 Aku bisa mangerteni gagasan pokok lan nilai keteladanan saka teks narasi profil tokoh lan pengalaman pribadi. [ ] [ ] [ ] 2 Aku apal 20 Aksara Jawa Nglegena lan 20 Pasangan Aksara Jawa (klebu Pa Cerek lan Nga Lelet). [ ] [ ] [ ] 3 Aku bisa nggunakake Sandhangan Swara, Sandhangan Panyigeg Wanda, lan Sandhangan Wyanjana kanthi bener. [ ] [ ] [ ] 4 Aku apal Angka Jawa (꧐–꧙) lan cara nulis nganggo Pada Pangkat (꧇...꧇). [ ] [ ] [ ] 5 Aku bisa nulis paragraf narasi pengalaman pribadiku nganggo huruf Latin lan Aksara Jawa. [ ] [ ] [ ]

Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Penulis: Nur Faizah, S.Pd.I. Bab V Apresiasi lan Pangriptane Geguritan Tujuan Pembelajaran Sawise sinau bab iki, kowe dikarepake bisa: 1. Memahami isi serta menganalisis struktur fisik dan struktur batin teks geguritan sing diwaca utawa dideleng. 2. Mengidentifikasi dan menerapkan basa rinengga (tembung entar lan purwakanthi) ing njero teks geguritan. 3. Maca endah (deklamasi) geguritan kanthi nggatekake ketepatan wirama, wirasa, lan wiraga khas Jawa Timuran. 4. Nulis teks geguritan prasaja adhedhasar pengalaman pribadi saka basa padinan (dialek Mataraman) dadi basa sastra (basa rinengga).

84 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Halo, Cah! Ing jaman saiki, nalika awakmu lagi ngrasakake seneng, sedhih, kangen marang wong tuwa, utawa gumun nyawang endahe tlatah Mataraman lan Jawa Timur—kaya gagahing Gunung Wilis lan Gunung Kelud, sejuking Telaga Sarangan ing Magetan, sujarah Makam Bung Karno ing Blitar, nganti Tugu Pahlawan ing Surabaya—kepriye caramu ngetokake rasa sing ana ing njero ati? Salah siji cara sing paling apik lan mentes kanggo medharake rasa lan pikiran iku liwat geguritan. Sakdurunge miwiti pasinaon ing bab iki, coba jawaben pitakon panyengkuyung ing ngisor iki: 1. Apa awakmu tau maca utawa ngrungokake wong maca puisi nganggo basa Jawa? Kepriye rasane nalika ngrungokake tetembungane? 2. Apa bedane geguritan (puisi Jawa modern) karo tembang macapat sing wis tau awakmu sinau? 3. Geneya (kena apa) wong sing maca geguritan ing dhuwur panggung kudu nggatekake intonasi swara lan obahing awak?

Bab V Apresiasi lan Pangriptane Geguritan | 85

86 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Kegiatan Pasinaon 1: Mangerteni Isi lan Struktur Geguritan (Elemen: Membaca / Maca) A. Pangertene Geguritan Tembung geguritan iku asale saka tembung lingga gurit sing artine tatahan, tulisan, utawa kidung/tembang. Ing kasusastran Jawa modern (gagrag anyar), geguritan yaiku karya sastra awujud puisi basa Jawa sing mardika (bebas), ora kaiket karo aturan (paugeran) tartamtu kaya guru gatra (cacahing larik), guru wilangan (cacahing wanda/suku kata), lan guru lagu (tibaning swara vokal ing akhire larik) kaya ing tembang macapat. Sanajan wujude bebas (mardika), geguritan tetep ngutamakake kaendahan basa (basa rinengga), padheting makna, lan jerone rasa sing ana ing saben tembung lan gatrane. Ing tlatah Mataraman Jawa Timur (kaya Madiun, Kediri, Blitar, Tulungagung, Ponorogo, Ngawi, Magetan, Nganjuk, Trenggalek, lan Pacitan), geguritan kerep nggunakake tetembungan sing alus, mentes, ngemu pitutur luhur, lan nggambarake kahanan urip masarakat desa, pagunungan, pesisir kidul, nganti kutha. Titikane (Ciri-ciri) Geguritan Gagrag Anyar: 1. Wujude mardika (bebas), cacahe gatra (baris) ing saben pada (bait) ora ditemtokake. 2. Ora kaiket aturan guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu. 3. Nggunakake tetembungan pilihan (diksi) sing mentes, endah, lan duwe arti kiasan (basa rinengga). 4. Biasane diwiwiti nganggo irah-irahan (judul) lan nyebutake jeneng pangriptane (pengarange) ing dhuwur utawa ngisor teks. 5. Isine ngetokake rasa batin, pengalaman urip, kritik sosial, utawa pitutur becik (amanat) saka pangripta. B. Maca Teks Model Geguritan Wacanen teks geguritan ing ngisor iki kanthi tenanan, Cah! Dongane Emak ing Kampung Pesisir Kaanggit dening: Mas Satriya Kalimas

Bab V Apresiasi lan Pangriptane Geguritan | 87 Nalika langit Kenjeran wis kemul mendhung peteng, Angin laut sumilir nembus gedhek pring, Aku nglilir saka impen sing dawa. Ing pojok senthong, keprungu swara lirih, Swarane Emak sing ora tau mandheg anggone ndedonga. Tangane Emak sing wis kisut kebak rekasa, Bendina adus kringet ora tau sambat, Ngupaya upa kanggo nyambung urip kulawarga. Nanging eseme Emak tansah padhang kaya rembulan, Jembar segarane, ngapura kabeh luputku. "Dhuh Gusti Kang Maha Welas lan Maha Asih, Tuntunen lakune anak kula, Padhangna dalane, beningna atine, Supados dados bocah sing migunani marang liyan, Bekti marang wong tuwa, tresna marang praja." Luhku netes nelesi pipi, Rumangsa durung bisa males budi. Mung janji suci sing takukir ing njero dhadha: Aku arep sregep ngangsu kawruh, Nggayuh lintang, mujudake dongane Emak.

88 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Gambar 5.1 Ilustrasi geguritan "Dongane Emak ing Kampung Pesisir" Bausastra Cilik (Kamus Kosakata Dialek Mataraman – Jawa Standar – Indonesia) Tembung ing Geguritan (Mataraman) Basa Jawa Krama / Sastra Arti dalam Bahasa Indonesia Ing Wonten ing Di / pada Saka Saking Dari Senthong Kamar tilem / pasarean Kamar tidur / bilik dalam rumah Ora tau Boten nate Tidak pernah Kisut Kisut / keriput Keriput (kulit) Bendina (saben dina) Saben dinten Setiap hari Sambat Ngersula / sambat Mengeluh Ngupaya upa Pados tedha / nyambut damel Mencari nafkah / sesuap nasi Kanggo Kangge / kagem Untuk Bisa Saged Bisa / dapat

Bab V Apresiasi lan Pangriptane Geguritan | 89 Arep / bakal Badhe Akan / hendak Ngangsu kawruh Pados ngelmi / ngangsu kawruh Menuntut ilmu / belajar C. Struktur Fisik lan Struktur Batin Geguritan Supaya awakmu bisa paham isine geguritan nganti jero, awakmu kudu nyemak rong unsur pembangun geguritan, yaiku Struktur Fisik (Wujud Lair) lan Struktur Batin (Wujud Batin). 1. Struktur Fisik Geguritan (Unsur Lairiah) Struktur fisik yaiku unsur pembangun geguritan sing ketok mata lan bisa dideleng langsung saka wujude teks lan tetembungane: • Pamilihe Tembung (Diksi): Pangripta milih tembung-tembung sing mentes, puitis, lan pas kanggo ngetokake gagasan. Contone: milih frasa ngupaya upa tinimbang golek dhuwit, utawa kemul mendhung peteng tinimbang wayah bengi. • Imaji / Citraan (Gambaran Angen-angen): Tetembungan sing bisa nggugah panca indrane sing maca, dadine sing maca kaya-kaya melu nyawang, krungu, utawa ngrasakake dhewe: • Imaji Pandeleng (Visual): "Nalika langit Kenjeran wis kemul mendhung peteng", "Tangane Emak sing wis kisut". • Imaji Pangrungu (Auditif): "Ing pojok senthong, keprungu swara lirih". • Imaji Pangrasa / Panyakep (Taktil/Kulit): "Angin laut sumilir nembus gedhek pring", "Luhku netes nelesi pipi". • Lelewaning Basa (Majas / Gaya Bahasa): Panganggone basa kiasan kanggo nambah kaendahan, kaya pepindhan (perumpamaan: "eseme Emak tansah padhang kaya rembulan") lan personifikasi ("langit Kenjeran wis kemul mendhung peteng"). • Basa Rinengga (Purwakanthi lan Tembung Entar): Panganggone runtuting swara (purwakanthi) lan tembung kiasan (tembung entar) supaya geguritane luwih enak dirungokake lan nyentuh ati. • Tipografi (Blegere Geguritan): Wujud tatanan larik (gatra), bait (pada), lan aksara ing lembaran kertas. 2. Struktur Batin Geguritan (Unsur Batiniah)

90 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Struktur batin yaiku unsur sing ora ketok langsung ing tulisan, nanging kudu dirasakake lan digoleki maknane ing njerone geguritan: • Tema (Underaning Prakara): Gagasan pokok sing dadi dhasar pangripta nulis geguritan (conto: katresnan lan perjuangane Emak, semangat kepahlawanan bocah Suroboyo, kaendahan alam, budi pekerti). • Rasa-Pangrasa (Feeling / Sikap Pangripta): Rasa batin pangripta nalika ngadhepi masalah ing geguritan, kaya rasa trenyuh (terharu), sedhih, mongkog (bangga), prihatin, utawa seneng. • Nada / Wirama Batin (Tone): Sikape pangripta marang sing maca, kaya menehi pitutur (nuturi), ngajak-ajak, nyindir, utawa ngajak mikir jero. • Amanat (Pesen / Piwulang Luhur): Pesen moral sing pingin disampekake pangripta marang sing maca sawise maca geguritan iku. Tabel Tuladha Analisis Struktur Geguritan "Dongane Emak ing Kampung Pesisir" Unsur Analisis Asiling Analisis Bukti Gatra / Keterangan ing Teks Struktur Fisik: Diksi Nggunakake gabungan tembung lokal pesisir lan tembung sastra sing mentes senthong, kisut, bendina, ngupaya upa, praja, ngangsu kawruh Struktur Fisik: Imaji Visual, Auditif, lan Taktil Visual: Tangane Emak sing wis kisut Auditif: keprungu swara lirih Taktil: Angin laut sumilir Struktur Fisik: Basa Rinengga Ngemu tembung entar lan purwakanthi Tembung entar: adus kringet, jembar segarane, beningna atine, ngangsu kawruh Purwakanthi: Ngupaya upa kanggo nyambung urip kulawarga Struktur Batin: Tema Katresnan lan perjuangane Emak Emak nyambut gawe rekasa bendina lan

Bab V Apresiasi lan Pangriptane Geguritan | 91 Unsur Analisis Asiling Analisis Bukti Gatra / Keterangan ing Teks kanggo anake terus ndongakake anake nalika bengi sepi. Struktur Batin: Rasa (Feeling) Trenyuh, haru, lan kebak rasa sukur "Luhku netes nelesi pipi, Rumangsa durung bisa males budi." Struktur Batin: Nada (Tone) Ngajak sing maca eling lan ngajeni perjuangane wong tuwa Medharake janji suci ing pada pungkasan kanthi tulus. Struktur Batin: Amanat Bocah enom kudu bekti marang wong tuwa lan sregep sinau kanggo males jasane Emak "Aku arep sregep ngangsu kawruh, Nggayuh lintang, mujudake dongane Emak." D. Gladhen Pasinaon 1 (Latihan Memahami Isi & Struktur Geguritan) Wacanen geguritan Jawa Timuran ing ngisor iki, banjur garapen pitakon-pitakone ing buku tugasmu! Semangat Arek Suroboyo Kaanggit dening: Mbak Lestari Sawunggaling Srengenge mlethek ing pucuke Suramadu, Nyunari banyu Kali Mas sing mili tanpa kendhat. Tugu Pahlawan ngadeg jejeg nantang jaman, Ngelingake perjuangan para pejuang sing tatag. Para warga budhal nyambut gawe esuk uthuk-uthuk, Entheng tangane, guyub rukun mbangun kutha.

92 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Sanajan panas srengenge Suroboyo nyengat kulit, Tetep mesem sumringah, ora tau cilik atine. He bocah-bocah enom peneruse bangsa, Aja mung meneng lan kandel kupinge, Ayo padha sregep sinau lan jembarna kawruhe, Supaya kutha Pahlawan tetep jaya lan mulya! Pitakon Gladhen 1: 1. Apa tema pokok (underaning prakara) saka geguritan "Semangat Arek Suroboyo" ing dhuwur? 2. Sebutna 3 (telu) imaji pandeleng (citraan visual) sing ana ing pada kapisan lan kapindho! 3. Apa tegese gatra "Tugu Pahlawan ngadeg jejeg nantang jaman, Ngelingake perjuangan para pejuang sing tatag"? Jlentrehna nganggo basamu dhewe! 4. Kepriye rasa-pangrasa (feeling) lan nada (tone) pangripta ing pada katelu? 5. Tulisen amanat (pesen becik) sing bisa awakmu jupuk saka geguritan iku! Kegiatan Pasinaon 2: Kawruh Basa Rinengga — Tembung Entar lan Purwakanthi Supaya geguritan iku duwe irama sing enak dirungokake lan makna sing jero, para pangripta nggunakake Basa Rinengga. Basa rinengga yaiku basa sing dipaesi utawa direngga (dihias) supaya dadi luwih apik, endah, lan mentes. Ing Bab 5 iki, awak dhewe bakal nyinaoni rong jinis basa rinengga sing dadi nyawane geguritan, yaiku Tembung Entar lan Purwakanthi. A. Tembung Entar (Kata Kiasan / Makna Konotatif) Tembung entar yaiku tembung loro utawa luwih sing digabung dadi siji lan duwe arti anyar sing dudu arti sakbenere (arti kiasan / silihan / konotatif).

Bab V Apresiasi lan Pangriptane Geguritan | 93 Dadi, artine tembung entar ora bisa ditegesi miturut arti kamus saben tembunge siji-siji. Bedane Teges Salugune (Sebenarnya) lan Teges Entar (Kiasan) Ukara (Kalimat Dialek Mataraman) Jinising Teges Keterangan Makna Mas Budi adus kringet nyambut gawe ngangkut barang ing Pelabuhan Tanjung Perak. Tembung Entar (Kiasan) Tegese: Nyambut gawe rekasa / kerja abot banget nganti kringete dleweran. Saben esuk Dhik Raka adus banyu anget sakdurunge budhal sekolah. Teges Salugune (Lugon) Tegese: Ngresiki awak nganggo banyu (mandi beneran). Bocah iku pancen dawa tangane, mulane ora ana kanca sing percaya. Tembung Entar (Kiasan) Tegese: Seneng njupuk barange wong liya (clemer / seneng nyolong). Kethek ing Kebun Binatang Wonokromo iku dawa tangane kanggo gandhulan ing wit. Teges Salugune (Lugon) Tegese: Ukuran tangane pancen dawa (panjang beneran). Dhaptar Tembung Entar Sing Kerep Digunakake ing Geguritan No. Tembung Entar Tegese (Makna) Tuladha Larik Geguritan / Ukara Mataraman 1 Adus kringet Nyambut gawe rekasa / kerja abot banget Bapak adus kringet ing tengah segara kanggo nyekolahake anak. 2 Adus luh Nangis terus-terusan (sedhih banget) Nalika bencana teka, warga sak kampung kaya adus luh. 3 Jembar segarane Gampang ngapura lupute wong liya (sabar) Emak tansah jembar segarane nyawang polahku.

94 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII No. Tembung Entar Tegese (Makna) Tuladha Larik Geguritan / Ukara Mataraman 4 Jembar kawruhe Akeh ilmune / pinter Bocah sing sregep maca buku bakal jembar kawruhe. 5 Bening atine Tulus, suci, lan resik pikire Kanca sing bening atine mesthi disenengi bocah akeh. 6 Cilik atine Gampang wedi / minder / kuwatir Dadi bocah Mataraman aja gampang cilik atine ngadhepi ujian. 7 Gedhe endhase Sombong / kemaki / gumedhe Sanajan dadi juara siji ing sekolah, Mbak Sari ora tau gedhe endhase. 8 Entheng tangane Seneng tetulung (utawa gampang menthung) Warga kampung Wonokromo entheng tangane nalika kerja bakti. 9 Dawa ususe Sabar banget Bu Guru iku pancen dawa ususe anggone mulang bocah- bocah. 10 Abang kupinge Muring-muring / nesu banget Krungu omongan sing kasar, dheweke langsung abang kupinge. 11 Lunyu ilate Omongane mencla- mencle / pinter mbujuk Ati-ati karo wong sing lunyu ilate, aja gampang percaya. 12 Ngangsu kawruh Golek ilmu / sinau Saben esuk aku budhal sekolah perlu ngangsu kawruh. 13 Kandel kupinge Ora nggugu pitutur / ndableg Bocah sing kandel kupinge bakal getun ing mburi. 14 Lurus lakune Jujur lan apik kelakuane Wong sing lurus lakune bakal nemu kabegjan. 15 Nggulung komedhi Bubar / bangkrut Amarga ora jujur, dagangane saiki wis nggulung komedhi.

Bab V Apresiasi lan Pangriptane Geguritan | 95 B. Purwakanthi (Persajakan / Rima Bahasa Jawa) Tembung purwakanthi iku asale saka tembung purwa (wiwitan/awal) lan kanthi (gandheng/ngajak/ngulang). Dadi, purwakanthi yaiku gandhengane swara, sastra (konsonan), utawa tembung sing wis disebutake ing ngarep karo sing disebutake ing mburine. Ing geguritan, purwakanthi digawe nyiptakake wirama (rima) sing runtut lan enak dirungokake. Purwakanthi dibagi dadi 3 (telung) jinis: 1. Purwakanthi Guru Swara (Persamaan Bunyi Vokal) Yaiku purwakanthi sing didhasarake saka runtuting swara (vokal: a, i, u, e, o) ing saben tembung utawa pungkasaning gatra. • Tuladha ing Paribasan/Ukara: • Ana awan, ana pangan. (runtut swara a-a) • Becik ketitik, ala ketara. (runtut swara i lan a) • Sing salah seleh, sing bener menang dhewe. (runtut swara e) • Tuladha ing Gatra Geguritan: Angin wengi sumilir nggugah ati, Nggawa kabar saka kutha Pahlawan sing asri. (Runtut swara vokal -i ing akhire gatra) 2. Purwakanthi Guru Sastra (Persamaan Bunyi Konsonan / Huruf) Yaiku purwakanthi sing didhasarake saka runtuting sastra utawa aksara konsonan ing wiwitan utawa tengahing tembung-tembung sing jejer. • Tuladha ing Ukara: • Sapa salah, seleh. (runtut konsonan s) • Bobot, bebet, bibit. (runtut konsonan b) • Tata, titi, tatag, tutug. (runtut konsonan t) • Slaras, sluman, slumun, slamet. (runtut konsonan sl) • Tuladha ing Gatra Geguritan: Tindak tanduke tansah tata lan tatag, Gegayuhan gedhe ginayuh kanthi gumregah.

96 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII (Gatra 1 runtut konsonan t, gatra 2 runtut konsonan g) 3. Purwakanthi Guru Basa / Lumaksita (Pengulangan Kata / Suku Kata) Yaiku purwakanthi sing mbaleni tembung utawa wanda (suku kata) pungkasan ing gatra sakdurunge dadi wiwitan ing gatra sakwise. • Tuladha ing Ukara/Sastra: • Bayem ardha, ardhane ngrasuk busana, busanane sutra Jawi. • Raja putra, putra dalem ing Ngastina. • Tuladha ing Gatra Geguritan: Dadi bocah enom kudu sregep sinau, Sinau ngudi ilmu sing migunani, Migunani kanggo kutha lan negari. (Tembung sinau lan migunani dibaleni ing wiwitan gatra sakwise) C. Gladhen Pasinaon 2 (Latihan Basa Rinengga) Pandhuan A: Golekana tegese Tembung Entar ing ngisor iki, banjur gawenen dadi gatra geguritan sing mentes! 1. Adus kringet = ... 2. Jembar kawruhe = ... 3. Entheng tangane = ... 4. Bening atine = ... Pandhuan B: Temtokna jinise Purwakanthi (Guru Swara, Guru Sastra, utawa Guru Basa/Lumaksita) ing saben pethikan geguritan ngisor iki! No . Pethikan Gatra Geguritan Jinise Purwakanthi Alesan / Bukti Runtuting Basa 1 Reresik runtah rina wengi rame-rame ing ... ...

Bab V Apresiasi lan Pangriptane Geguritan | 97 kampung. 2 Kembang mlathi ganda wangi, wangi arume ngebaki taman, taman Bungkul sing asri. ... ... 3 Sapa jujur bakal makmur, sapa cidra bakal cilaka. ... ... 4 Padhang bulan ing tengah latar, bocah- bocah dolanan kanthi bingar. ... ... 5 Guyub rukun gotong royong gawe gapura. ... ... Kegiatan Pasinaon 3: Maca Endah (Deklamasi) Geguritan (Elemen: Berbicara / Micara) Geguritan iku ora mung karya sastra tulis sing diwaca ing njero ati, nanging uga dadi sastra lisan nalika diwacakake ing ngarepe wong akeh. Maca geguritan nganggo swara sing lantang, endah, lan dibarengi obahing awak sarta ekspresi rai sing pas diarani Maca Endah utawa Deklamasi Geguritan. Gambar 5.2 Maca endah (deklamasi) kudu nggatekake wirama, wirasa, wiraga, lan wicara

98 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII A. Unsur Ekspresi Maca Endah Geguritan (4W: Wirama, Wirasa, Wiraga, Wicara) Supaya anggonmu maca geguritan bisa nyentuh atine sing ngrungokake, awakmu kudu nguwasani paugeran ekspresi Wirama, Wirasa, Wiraga (lan didhukung karo Wicara): Unsur Ekspresi Pangertene Bab Sing Kudu Digatekake Nalika Praktik 1. Wirama (Irama & Intonasi) Munggah-mudhune swara, cepet-alone tempo, seru-lirihe swara, lan pas-orane pedhotan (jeda). - Aja maca nganggo swara datar (monoton) kaya maca berita. - Gatra sing isine semangat (kaya semangat Arek Suroboyo) diwaca seru, lantang, lan tegas; gatra sing isine sedhih/donga diwaca alon lan lirih. - Gatekna andhegan (jeda napas) supaya ora ngrusak maknane ukara. 2. Wirasa (Penghayatan / Penjiwaan) Pangrasane batin sing maca kanggo nyawiji karo isi lan swasana geguritan. - Rasakna dhisik apa geguritane ngemu swasana sedhih, trenyuh, seneng, muring, prihatin, utawa mongkog (bangga). - Penghayatan kudu tulus saka njero ati, ora usah kakehan gaya sing digawe-gawe. 3. Wiraga (Gerak Tubuh & Mimik) Obahing awak (gestur), sikap ngadeg, pandelenge mripat, lan polatan (ekspresi rai). - Ngadeg sing jejeg lan tatag, aja kaku utawa mlaku mrana- mrene tanpa tujuan. - Obahing tangan lan polatan rai kudu cocog karo artine gatra sing lagi diwaca. - Pandelenge mripat nyawang kabeh pamirsa.

Bab V Apresiasi lan Pangriptane Geguritan | 99 Unsur Ekspresi Pangertene Bab Sing Kudu Digatekake Nalika Praktik 4. Wicara (Artikulasi / Pocapan Khas Jawa Timuran) Cetha lan benere pangucapane saben aksara lan tembung basa Jawa. - Bedakna pocapan vokal [a] jejeg (diwaca [ɔ] alus lan cetha khas Mataraman, kaya: sapa, kanca, maca, dawa) lan [a] miring (diwaca [a], kaya: pangan, dalan, kapal). - Bedakna aksara t (tutuk, wedi) karo th (thukul, bathuk, kuthuk), sarta d (dalan, dawa) karo dh (dhadha, dhuwur, dhudhuk). B. Tandha Andhegan (Tanda Jeda & Intonasi) ing Naskah Deklamasi Sakdurunge maju maca geguritan ing ngarep kelas, wenehana tandha bantu ing naskah geguritanmu supaya anggonmu ngatur wirama lan pedhotan ora kliru: • / (Garis miring siji): Mandheg sedhela kanggo njupuk napas (jeda antar- frasa, kira-kira 1 ketukan). • // (Garis miring loro): Mandheg rada suwe (jeda ing akhire gatra/baris, kira-kira 2 ketukan). • /// (Garis miring telu): Mandheg suwe (ing akhire pada/bait utawa akhire geguritan). • ^ (Panah munggah): Intonasi utawa tekanan swara munggah / seru (tegas lan lantang). • v (Panah mudhun): Intonasi utawa tekanan swara mudhun / lirih (alon). • ___ (Garis ngisor): Tembung sing diwenehi tekanan khusus (stressing) amarga dadi kunci makna. Tuladha Menehi Tandha Deklamasi ing Pada Geguritan Nalika langit Kenjeran / wis kemul mendhung peteng, v //

100 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Angin laut sumilir / nembus gedhek pring, // Aku nglilir / saka impen sing dawa. v // Ing pojok senthong, / keprungu swara lirih, v // Swarane Emak / sing ora tau mandheg / anggone ndedonga. v /// Tangane Emak / sing wis kisut / kebak rekasa, // Bendina / adus kringet ^ / ora tau sambat, // Ngupaya upa / kanggo nyambung urip kulawarga. // Nanging eseme Emak ^ / tansah padhang / kaya rembulan, // Jembar segarane, v / ngapura kabeh luputku. /// C. Gladhen Pasinaon 3 & Rubrik Praktik Deklamasi Tugas Praktik Micara: 1. Pilihen salah siji teks geguritan ing bab iki ("Dongane Emak ing Kampung Pesisir" utawa "Semangat Arek Suroboyo"). 2. Salinen ing lembar kertas, banjur wenehana tandha jeda (/, //, ///) lan tandha intonasi (^, v, ___) ing saben gatrane. 3. Wacanen (deklamasikna) ing ngarep kelas kanthi nggatekake Wirama, Wirasa, Wiraga, lan Wicara! Tabel Rubrik Biji Maca Endah (Deklamasi) Geguritan N o. Aspek Sing Dibiji Kriteria Sangat Baik (Skor 4) Kriteria Baik (Skor 3) Kriteria Cukup (Skor 2) Kriteria Perlu Bimbingan (Skor 1) 1 Wirama (Intonasi, Tempo, Pedhotan ) Intonasi, tempo, lan jeda pas banget karo isi saben Intonasi lan jeda wis pas, nanging ana 1–2 gatra sing kurang Swara rada monoton lan pedhotan kerep kliru. Maca kaya maca teks biasa tanpa intonasi lan jeda sing

Bab V Apresiasi lan Pangriptane Geguritan | 101 pada; swara ora monoton. pas tempone. cetha. 2 Wirasa (Penghay atan Batin) Bisa nyawiji karo swasana geguritan kanthi tulus lan nyentuh ati. Penghayata n cukup ketok lan cocog karo tema geguritan. Penghayata n kurang jero, isih ketok isin- isin utawa ragu. Ora ana penghayata n blas (datar). 3 Wiraga (Gerak & Mimik Wajah) Sikap ngadeg tatag, ekspresi rai lan obahing tangan luwes lan ndhukung makna. Sikap lan ekspresi rai wis apik, sanajan obahing tangan isih rada kaku. Obahing awak kaku utawa mung ndhingkluk nyawang teks. Kakehan polah sing ora perlu utawa nutupi rai nganggo kertas. 4 Wicara (Pocapan & Vokal) Swara lantang/ceth a, pocapan t/th, d/dh, lan a jejeg/miring bener kabeh. Swara cetha, ana 1–2 tembung sing pocapane kurang pas. Swara kurang seru lan akeh pocapan basa Jawa sing kliru. Swara lirih banget lan pocapan ora jelas. Kegiatan Pasinaon 4: Nulis Geguritan Prasaja Adhedhasar Pengalaman (Elemen: Menulis / Nulis) Nulis geguritan iku sakjane ora angel, Cah, yen awak dhewe miwiti saka pengalaman pribadi sing paling mbekas ing ati. Awakmu bisa nulis dhisik nganggo basa padinanmu (basa Mataraman), banjur dipoles lan diowahi dadi gatra geguritan sing endah nganggo basa rinengga.

102 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII A. Urut-urutane (Langkah-langkah) Nulis Geguritan Prasaja Lakonana 5 langkah praktis ing ngisor iki kanggo ngripta geguritan: 1. Nemtokake Tema lan Ngeling-eling Pengalaman: Pilihen siji pengalaman nyata sing paling berkesan. Contone: pengalaman mlaku-mlaku esuk ing Pantai Kenjeran utawa Taman Bungkul, pengalaman ditulungi kanca raket (sahabat), utawa pengalaman nyawang bapak/emak nyambut gawe. 2. Ndhata Tembung Kunci lan Imaji Panca Indra: Tulisen apa wae sing awakmu ndeleng (visual), awakmu rungokna (auditif), lan awakmu rasakna ing momen iku. 3. Ngowahi Basa Padinan (Mataraman) Dadi Basa Sastra (Diksi & Basa Rinengga): Owahana ukara pengalaman padinan dadi gatra sing puitis kanthi nambahake Tembung Entar lan Purwakanthi (Guru Swara, Guru Sastra, utawa Guru Basa). 4. Ngrakit Gatra Dadi Pada (Bait): Susunen gatra-gatra mau dadi 2 nganti 3 pada (bait) sing runtut lan ngemu amanat (pesen becik). 5. Nyunting lan Menehi Irah-irahan (Judul): Wacanen maneh geguritanmu, priksa tulisane, banjur wenehana irah-irahan sing apik lan narik kawigaten. B. Tabel Simulasi: Ngowahi Ukara Padinan (Dialek Mataraman) Dadi Gatra Geguritan Delengen kepriye carane ngowahi cathetan pengalaman padinan khas Bocah Mataraman dadi larik geguritan sing endah ing tabel ngisor iki: No. Cathetan Pengalaman Padinan (Dialek Mataraman) Teknik Basa Rinengga Sing Digunakake Asil Owah-owahan Dadi Gatra Geguritan (Puitis) 1 "Esuk-esuk aku tangi turu krungu manuk ngoceh ing wit ngarep omah." Imaji Auditif + Purwakanthi Guru Swara (-i) Srengenge esuk wiwit nginguk saka wetan, Ocehing manuk cilik

Bab V Apresiasi lan Pangriptane Geguritan | 103 No. Cathetan Pengalaman Padinan (Dialek Mataraman) Teknik Basa Rinengga Sing Digunakake Asil Owah-owahan Dadi Gatra Geguritan (Puitis) ngajak tangi kanthi bungahing ati. 2 "Bapakku bendina nyambut gawe rekasa dadi nelayan ing Kenjeran supaya aku bisa sekolah." Tembung Entar (adus kringet, ngangsu kawruh) + Purwakanthi Guru Sastra (b) Bapak budhal nrajang ombak Kenjeran, Tanpa sambat adus kringet ing tengah lautan, Supaya aku bisa ngangsu kawruh nggayuh kamulyan. 3 "Kancaku Mas Raka iku sabar banget lan seneng nulungi yen aku lagi kangelan sinau." Tembung Entar (entheng tangane, bening atine) + Purwakanthi Lumaksita Kanca sejati iku bening atine, Atine tulus lan entheng tangane, Tansah nyengkuyung ing mangsa susah lan senenge. C. Gladhen Pasinaon 4 (Lembar Kerja Proyek Nulis Geguritan) Saiki giliranmu ngripta geguritan prasaja saka pengalamanmu dhewe, Cah! Isinen tabel rancangan ing ngisor iki dhisik, banjur tulisen geguritanmu sing wutuh (minimal 2–3 pada)! Tabel Rancangan Nulis Geguritan Tahapan Rancangan Cathetan Rancangan Siswa 1. Pengalaman Pribadi Sing Dipilih (Tuladha: Pengalaman nalika kerja bakti reresik kampung utawa sekolah bareng kanca- kanca)

104 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII 2. Tema Geguritan (Tuladha: Guyub rukun lan tresna lingkungan Mataraman) 3. Tembung Entar Sing Arep Digunakake (minimal 2) (Tuladha: entheng tangane, adus kringet, bening atine) 4. Purwakanthi Sing Arep Digunakake (minimal 2) (Tuladha: Purwakanthi Guru Swara lan Guru Sastra) 5. Irah-irahan (Judul) Geguritan (Tuladha: Guyub Rukun ing Kampungku) 1. Geguritan yaiku puisi Jawa modern (gagrag anyar) sing wujude mardika (bebas), ora kaiket karo guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu, nanging tetep ngutamakake kaendahan basa (basa rinengga) lan jerone makna. 2. Struktur Fisik Geguritan dumadi saka: pamilihe tembung (diksi), imaji/citraan (pandeleng, pangrungu, pangrasa), lelewaning basa (majas), basa rinengga (tembung entar lan purwakanthi), sarta tipografi. 3. Struktur Batin Geguritan dumadi saka: tema (underaning prakara), rasa- pangrasa (feeling), nada (tone), lan amanat (pesen becik). 4. Tembung Entar yaiku gabungan tembung sing duwe arti kiasan utawa dudu arti sakbenere (conto: jembar segarane, adus kringet, bening atine, dawa tangane). 5. Purwakanthi yaiku runtuting swara, aksara konsonan, utawa tembung ing ukara/geguritan. Purwakanthi dibagi dadi 3: • Purwakanthi Guru Swara: runtut swara vokale (a, i, u, e, o). • Purwakanthi Guru Sastra: runtut aksara konsonane. • Purwakanthi Guru Basa (Lumaksita): mbaleni tembung/wanda pungkasan ing wiwitan gatra sakwise. 6. Maca Endah (Deklamasi) Geguritan kudu nggatekake unsur ekspresi: Wirama (intonasi, tempo, jeda), Wirasa (penghayatan batin), Wiraga (obahing

Bab V Apresiasi lan Pangriptane Geguritan | 105 awak lan polatan rai), lan Wicara (cethane pocapan/artikulasi khas Jawa Timuran). I. Pilihan Ganda (Wenehana tandha ping [X] ing aksara A, B, C, utawa D sing paling bener!) Wacanen pethikan geguritan ing ngisor iki kanggo njawab soal nomer 1–3! Kidung Nelayan Kenjeran Ombak gedhe gumulung ngantem watu karang, Swarane gumlegar mecah sepi ing wengi. Prau-prau cilik padha ngupaya upa, Para nelayan adus kringet nrajang angin segara, Nanging atine tetep tatag, tutug, lan tawakal. 1. Imaji (citraan) sing ana ing gatra "Swarane gumlegar mecah sepi ing wengi" yaiku imaji .... A. Pandeleng (visual) B. Pangrungu (auditif) C. Pangganda (olfaktori) D. Pangrasa kulit (taktil) 2. Tembung entar "adus kringet" ing gatra kapapat pethikan geguritan dhuwur iku duwe arti .... A. Teles kebes amarga kecemplung banyu segara Kenjeran B. Nyambut gawe kanthi mempeng lan sregep banget C. Seneng adus nalika wayah bengi ing pinggir laut D. Nangis sedhih amarga praune kenter ombak

106 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII 3. Gatra "Nanging atine tetep tatag, tutug, lan tawakal" ngemu basa rinengga awujud .... A. Purwakanthi Guru Swara B. Purwakanthi Guru Basa (Lumaksita) C. Purwakanthi Guru Sastra D. Tembung Saroja 4. Gatekna pethikan geguritan iki! Ilmu iku kudu digoleki kanthi temen, Temen anggone sinau bakal nemu kasil, Kasil sing apik kanggo masa depan. Pethikan geguritan ing dhuwur nggunakake purwakanthi .... A. Guru Swara B. Guru Sastra C. Guru Basa / Lumaksita D. Guru Lagu 5. Ing ngisor iki ukara sing ngemu tembung entar, kejaba (kecuali) .... A. Dadi bocah sekolah iku kudu bening atine lan jujur. B. Amarga dawa tangane, dheweke ora dipercaya maneh karo kancane. C. Emak tansah jembar segarane ngadhepi polahe adhik sing rame. D. Banyu laut ing Pantai Kenjeran ketok jembar segarane saka dhuwur Jembatan Suramadu. 6. Nalika Mbak Rina maca geguritan kanthi tema "Perjuangane Arek Suroboyo", raine ketok teges, mripate nyawang pamirsa kanthi tatag, lan tangane ngacung kanthi semangat. Unsur ekspresi sing dilakoni Mbak Rina iku diarani .... A. Wirama B. Wirasa C. Wiraga D. Wicara

Bab V Apresiasi lan Pangriptane Geguritan | 107 7. Ing naskah deklamasi geguritan, tandha garis miring loro (//) gunane kanggo .... A. Mandheg sedhela (1 ketukan) ing tengah gatra B. Mandheg rada suwe (2 ketukan) ing akhire gatra C. Mandheg paling suwe amarga geguritan wis rampung D. Ngunggahake swara supaya luwih seru 8. Unsur Struktur Batin geguritan sing awujud piwulang becik utawa pesen moral saka pangripta marang sing maca diarani .... A. Tema B. Diksi C. Tipografi D. Amanat II. Uraian (Jawaben pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi jelas lan bener!) 1. Jlentrehna apa bedane Struktur Fisik lan Struktur Batin ing geguritan, banjur sebutna contone siji-siji! 2. Gawenen gatra geguritan (minimal 2 gatra saben soal) sing ngemu: a. Tembung entar "ngangsu kawruh" lan "jembar kawruhe" b. Purwakanthi Guru Sastra aksara s 3. Wenehana tandha deklamasi (/, //, ///, ^, v) ing pethikan geguritan ngisor iki lan jlentrehna kepriye wirasa sarta wirama sing pas kanggo macakake! Alas ijo saiki wis gundhul, Wit-witan gedhe rubuh tanpa sisa, Banjir bandhang teka nrajang kutha, Sapa sing salah yen alam wis murka? Sawise nyinaoni Bab 5 babagan Apresiasi lan Pangriptane Geguritan, wenehana tandha centhang (✓) ing kolom sing cocog karo kahananmu, Cah!

108 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII N o. Pratelan Kemampuan (Pernyataan Refleksi) Wis Paham Banget Cukup Paham Perlu Sinau Maneh 1 Aku bisa mangerteni isi lan mbedakake struktur fisik sarta struktur batin geguritan. [ ] [ ] [ ] 2 Aku bisa nggoleki lan nggunakake tembung entar ing njerone geguritan. [ ] [ ] [ ] 3 Aku bisa mbedakake Purwakanthi Guru Swara, Guru Sastra, lan Guru Basa (Lumaksita). [ ] [ ] [ ] 4 Aku wani maca endah (deklamasi) geguritan nganggo wirama, wirasa, lan wiraga sing pas. [ ] [ ] [ ] 5 Aku bisa nulis geguritan prasaja saka pengalamanku dhewe. [ ] [ ] [ ]

Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Penulis: Nur Faizah, S.Pd.I. Bab VI Crita Rakyat, Wayang (Kidang Kencana), lan Topèng Ḍhâlâng Tujuan Pembelajaran Sawise sinau bab iki, kowe dikarepake bisa: 1. Mengevaluasi alur (lakuning crita), penokohan (paraga lan watake), lan pesan moral (amanat) saka tayangan utawa teks crita wayang (Kidang Kencana), crita rakyat, lan Topèng Ḍhâlâng. 2. Mangerteni lan nggunakake kosakata pedhalangan dhasar (kawruh pedhalangan) ing apresiasi sastra audiovisual. 3. Menceritakan kembali (nyritakake maneh) isi crita wayang utawa Topèng Ḍhâlâng kanthi lisan lan tulis nganggo basa sing santun (krama) lan tata krama sing bener.

112 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Halo, Cah! Jawa Timur iku sugih banget karo warisan budaya sing awujud sastra audiovisual—yaiku karya sastra sing ora mung diwaca tulisane, nanging uga bisa dideleng obahing paraga (visual) lan dirungokake swara gamelan sarta antawacanane dhalang (audio). Contone, ing tlatah Mataraman lan Jawa Timur ana Crita Rakyat Sura lan Baya utawa Sawunggaling, ana pagelaran Wayang Kulit Gagrag Jawa Timuran sing rame lan trengginas, nganti seni pertunjukan Topèng Ḍhâlâng khas Madura lan pesisir tapal kuda sing unik banget! Sakdurunge miwiti pasinaon ing Bab 6 iki, coba jawaben pitakon panyengkuyung ing ngisor iki: 1. Apa awakmu tau nonton pagelaran wayang kulit, wayang wong, utawa Topèng Ḍhâlâng (langsung utawa liwat YouTube/televisi)? Bagian apa sing paling nggawe awakmu seneng? 2. Ing crita wayang Ramayana, sapa wae tokoh sing wis awakmu kenal? Apa awakmu tau krungu crita babagan Kidang Kencana (kijang emas)? 3. Geneya (kena apa) nalika awakmu nyritakake maneh isi crita wayang ing ngarepe Bapak/Ibu Guru lan kanca-kanca, awakmu kudu nggunakake basa sing santun lan tata krama sing apik?

Bab VI Crita Rakyat, Wayang (Kidang Kencana), lan Topèng Ḍhâlâng | 113

114 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Kegiatan Pasinaon 1: Ngevaluasi Alur, Penokohan, lan Pesan Moral Crita Wayang & Topèng Ḍhâlâng (Elemen: Menyimak & Membaca) A. Ngenal Sastra Audiovisual Jawa Timur: Crita Rakyat, Wayang, lan Topèng Ḍhâlâng Ing pasinaon iki, awak dhewe nyemak telung wujud sastra lisan lan audiovisual sing urip subur ing Jawa Timur: 1. Crita Rakyat Jawa Timur: Crita warisan leluhur sing sumebar turun-temurun saka lathi menyang lathi (lisan) lan saiki akeh diangkat dadi tontonan drama utawa animasi audiovisual. Contone: Asal-usul Kutha Surabaya (Sura lan Baya), Babad Sawunggaling, Roro Anteng lan Joko Seger (Tengger), sarta Ande-Ande Lumut. 2. Wayang Kulit (Lakon Kidang Kencana): Seni pertunjukan bayangan boneka kulit sing dilakokake dening dhalang kanthi iringan gamelan. Salah siji lakon sing paling kondhang lan kebak piwulang becik yaiku lakon "Kidang Kencana" sing dijupuk saka kitab wiracarita Ramayana. 3. Topèng Ḍhâlâng: Seni pertunjukan tradisional khas Madura lan tlatah pesisir wetan Jawa Timur (Sumenep, Pamekasan, Situbondo, Bondowoso, Jember, nganti Lumajang). Bedane karo wayang kulit, paraga ing Topèng Ḍhâlâng iku manungsa (penari) sing nganggo topeng kayu warna-warni. Unike, para penari topeng iku ora ngomong dhewe, nanging kabeh swara dialoge (antawacana) diucapake dening dhalang sing lungguh ing mburi utawa pinggir panggung! Lakon sing sering dipentasake ing Topèng Ḍhâlâng yaiku crita Ramayana (klebu lakon Kidang Kencana), Mahabharata, lan Crita Panji.

Bab VI Crita Rakyat, Wayang (Kidang Kencana), lan Topèng Ḍhâlâng | 115 Gambar 6.1 Werna topeng ing Topèng Ḍhâlâng nuduhake watake paraga Tabel Perbandingan Crita Rakyat, Wayang Kulit, lan Topèng Ḍhâlâng Aspek Perbandingan Crita Rakyat (Dongeng/Legend a) Wayang Kulit Topèng Ḍhâlâng Wujud Visual Drama panggung, film animasi, utawa buku crita bergambar Boneka wayang saka kulit kebo/sapi sing dipentasake ing kelir (layar) Penari manungsa sing nganggo topeng kayu sesuai karakter tokoh Sing Nyuwara (Audio) Para pemain drama utawa pamaca dongeng (storyteller) Dhalang ijen sing nyuwara kabeh tokoh, diiringi gamelan lan sinden Dhalang sing nyuwara kabeh dialog penari topeng, diiringi gamelan Sumber Crita Legenda lokal daerah (conto: Sura & Baya, Sawunggaling) Kitab Ramayana lan Mahabharata (conto: Kidang Kencana) Kitab Ramayana, Mahabharata, lan Crita Panji Ciri Khas Ekspresi Bebas lan komunikatif miturut dhaerahe Ngandelake sabetan (obahing wayang) lan Ngandelake obahing awak (wiraga tari) lan

116 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Aspek Perbandingan Crita Rakyat (Dongeng/Legend a) Wayang Kulit Topèng Ḍhâlâng antawacana dhalang karakter rupa sarta warna topeng B. Nyemak lan Maca Crita Wayang: Lakon "Kidang Kencana" Semaken tayangan video wayang/topèng ḍhâlâng utawa wacanen teks lakon "Kidang Kencana" ing ngisor iki kanthi premati! Gambar 6.2 Kidang Kencana, kijang emas jelmaan Ditya Kala Marica Kidang Kencana (Pethikan Crita Wayang Ramayana) Babak 1: Panguripan Tentrem ing Alas Dandaka Raden Rama Wijaya, garwane sing aran Dewi Sinta, lan adhine sing aran Raden Laksmana (Lesmana) lagi nglakoni ukuman buwang ing Alas Dandaka suwene patbelas taun. Sanajan urip ing tengah alas sing gawat keliwat-liwat, wong telu iku tetep rukun lan tentrem. Raden Rama lan Laksmana tansah njaga keslametane Dewi Sinta saka gangguane para buta (raksasa).

Bab VI Crita Rakyat, Wayang (Kidang Kencana), lan Topèng Ḍhâlâng | 117 Babak 2: Siasat Licik Prabu Dasamuka lan Kala Marica Raja raksasa saka Negara Ngalengka sing aran Prabu Dasamuka (Rahwana) krungu kabar babagan ayune Dewi Sinta. Dasamuka duwe karep ala pingin nyulik Dewi Sinta. Dasamuka banjur mrentah abdi kinasih sing pinter malih rupa, yaiku raksasa Kala Marica. Sakjane Kala Marica wis ngelingake Dasamuka yen nyulik bojone wong liya iku tumindak dosa lan bakal nggawa cilaka kanggo Ngalengka. Nanging amarga Dasamuka ngancam arep mateni, Kala Marica kepeksa nurut. Kala Marica banjur malih rupa dadi Kidang Kencana— kijang cilik sing wulune kempling emas lan mlumpat-mlumpat endah ing cedhake pondhokane Dewi Sinta. Babak 3: Dewi Sinta Kepencut Kidang Kencana Nyawang Kidang Kencana sing wulune mencorong kaya emas murni, Dewi Sinta langsung kepencut lan nyuwun banget marang Raden Rama supaya kidang iku dicekel urip-uripan. Raden Laksmana wis krasa yen kidang iku dudu kidang sembarangan, nanging jelmaan raksasa. Nanging amarga welas asih marang garwane, Raden Rama budhal ngoyak Kidang Kencana mlebu alas. Sakdurunge budhal, Raden Rama pesen wanti-wanti marang Laksmana: "Dhik Laksmana, jaganen Mbakyumu Sinta kanthi tenanan. Aja pisan-pisan ditinggal ijen!" Kidang Kencana mlayu nggiring Raden Rama nganti adoh banget saka pondhokan. Amarga angel dicekel urip-uripan, Raden Rama menthang gendhewa lan manah Kidang Kencana. Nalika kena panah, Kidang Kencana bali wujud asline dadi raksasa Kala Marica! Sakdurunge mati, Kala Marica njerit seru nirokake swarane Raden Rama sing lagi njaluk tulung: "Adhuh... tulungana aku, Sinta! Laksmana, tulung!" Babak 4: Laksmana Ninggalake Sinta lan Perjuangane Manuk Jatayu Krungu swara jeritan iku saka pondhokan, Dewi Sinta gugup lan sedhih banget. Dewi Sinta ngira Raden Rama lagi cilaka, banjur meksa Laksmana nyusul kangmase. Laksmana nerangake yen Raden Rama iku satriya sekti mandraguna sing ora mungkin kalah, lan swara mau mung apus-apuse mungsuh.

118 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Amarga bingung lan kuwatir, Dewi Sinta ngucapake tembung sing nglarani atine Laksmana, nuduh Laksmana sengaja ngarepake patine Rama. Amarga ora tahan dituduh ala, Laksmana kepeksa budhal nyusul Rama. Sakdurunge lunga, Laksmana nggawe garis rajah (pager gaib) nganggo kerise ing sakupenge Dewi Sinta lan pesen: "Mbakyu Sinta, kula aturi aja nganti metu saka garis iki supaya tetep slamet!" Begitu Laksmana lunga, Prabu Dasamuka teka nyamar dadi Brahmana tuwa sing lara-laranen lan njaluk sedhekah banyu. Amarga ora wani nyedhek garis gaib, Brahmana palsu iku njaluk Sinta ngulungake tangane metu saka garis. Amarga mesakake, Dewi Sinta lali pesene Laksmana lan sikile metu saka garis rajah. Saknalika, Dasamuka bali wujud raksasa lan nggondhol Dewi Sinta mabur menyang Ngalengka! Ing angkasa, Manuk Garuda Jatayu (sahabate Prabu Dasarata, ramane Rama) krungu tangise Sinta. Kanthi gagah wani, Jatayu nyerang Dasamuka kanggo nylametake Sinta. Nanging Dasamuka luwih sekti lan natoni swiwine Jatayu nganti sengkleh lan tiba ing lemah. Sadurunge seda, Jatayu isih sempat nyritakake marang Rama lan Laksmana yen Dewi Sinta diculik Dasamuka digawa menyang Ngalengka. Bausastra Cilik (Kosakata Penting ing Crita Wayang) Tembung Jawa / Sastra Tegese ing Basa Mataraman Arti dalam Bahasa Indonesia Garwa Bojo (suami/istri) Suami / istri Gawat keliwat-liwat Gawat banget / akeh bahayane Sangat berbahaya / angker Buta / Ditya Raksasa Raksasa Malih rupa Ganti wujud / nyamar Berubah wujud / menyamar Kidang Kencana Kijang emas Kijang emas Kepencut / Kapilut Seneng banget / Tertarik / terpikat

Bab VI Crita Rakyat, Wayang (Kidang Kencana), lan Topèng Ḍhâlâng | 119 ketarik atine Wanti-wanti Pesen tenanan Berpesan dengan sangat tegas Gendhewa Panahan / busur panah Busur panah Sekti mandraguna Sekti banget Sangat sakti Apus-apus / Paeka Bujukan / siasat licik Tipu muslihat Swiwi Suwiwi / sayap Sayap Sengkleh Putung / tugel (swiwi) Patah / terkulai C. Ngevaluasi Unsur Intrinsik: Alur, Penokohan, lan Pesan Moral Ngevaluasi crita wayang utawa Topèng Ḍhâlâng iku artine ora mung ngerti critane wae, Cah, nanging awakmu uga bisa mbiji bener-salahe tumindak paraga, nyemak sambung-rapete alur, lan njupuk piwulang luhur kanggo urip saben dina. 1. Evaluasi Alur (Plot / Lakuning Crita) Lakon "Kidang Kencana" nggunakake Alur Maju (Progresif) sing kasusun kanthi sabab-akibat (kausalitas) sing cetha: • Wiwitan (Pengenalan): Rama, Sinta, lan Laksmana urip tentrem ing Alas Dandaka. • Thukule Prakara (Munculnya Konflik): Dasamuka pingin nyulik Sinta lan ngongkon Kala Marica malih rupa dadi Kidang Kencana; Sinta meksa Rama nyekel kidang iku. • Muncake Prakara (Klimaks): Rama manah Kidang Kencana; Kala Marica njerit nirokake swarane Rama; Sinta nuduh Laksmana nganti Laksmana kepeksa ninggalake Sinta; Dasamuka nyamar dadi Brahmana tuwa lan nyulik Sinta. • Pungkasan (Resolusi Babak): Jatayu tarung mati-matian nglawan Dasamuka lan ngandhani Rama sarta Laksmana arah playune Dasamuka sadurunge Jatayu gugur. 2. Evaluasi Penokohan (Paraga lan Watake)

120 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Ing crita wayang lan Topèng Ḍhâlâng, watak paraga bisa dideleng saka omongane, tumindake, lan rupa wayang/topenge: Jeneng Paraga Golongan Paraga Watak / Karakter Evaluasi Tumindak (Kelebihan & Kekurangan) Raden Rama Wijaya Protagonis (Satriya Utama) Tresna asih, tanggung jawab, sekti, lan ksatriya Positif: Nresnani garwa lan wani ngadhepi bebaya. Catatan Kritis: Kurang teges nolak panjaluke Sinta sanajan Laksmana wis ngelingake yen kidang iku nyurigakake. Dewi Sinta Protagonis Setya marang garwa lan welas asih marang wong tuwa, nanging gampang kepencut lan gampang panik Positif: Nduwe rasa mesakake marang Brahmana tuwa. Catatan Kritis: Gampang kepencut kaendahan lairiah (Kidang Kencana) lan salah paham nganti nuduh ala marang Laksmana. Raden Laksmana Protagonis Bekti marang kangmas, waspada, jujur, lan njaga amanah Positif: Waskitha (peka) marang siasat mungsuh lan tetep nggawe garis pangayoman sakdurunge lunga. Prabu Dasamuka (Rahwana) Antagonis (Watak Angkara) Srakah, licik, ngumbar hawa nepsu, lan kejem Negatif: Nggunakake cara licik (nyamar dadi wong suci/brahmana) kanggo ngrebut hak wong liya. Ditya Kala Marica Antagonis / Tritagonis Setia marang rajane, nanging wedi ancaman Catatan Kritis: Wis wani ngelingake Dasamuka babagan bener-salah, nanging kalah karo rasa wedi.

Bab VI Crita Rakyat, Wayang (Kidang Kencana), lan Topèng Ḍhâlâng | 121 Jeneng Paraga Golongan Paraga Watak / Karakter Evaluasi Tumindak (Kelebihan & Kekurangan) Manuk Garuda Jatayu Protagonis (Pahlawan) Gagah wani, setya kawan, lan rela kurban nyawa mbelani kabeneran Positif: Tuladha paling luhur; sanajan wis tuwa lan kalah sekti, tetep wani nglawan kejahatan nganti titik getih pungkasan. 3. Evaluasi Pesan Moral (Amanat / Piwulang Luhur) Pesen moral sing bisa dijupuk saka lakon "Kidang Kencana" yaiku: 1. Aja gampang kepencut gebyaring donya: Barang sing ketok mencorong lan apik ing njaba (kaya Kidang Kencana) durung mesthi nggawa kabecikan; bisa wae iku jebakan sing nyilakani (aja ketungkul marang gebyaring donya). 2. Kudu waspada lan ngrungokake pitutur becik: Nalika lagi bingung utawa sedhih, aja kesusu nuduh wong liya sing niate apik (kaya Sinta nuduh Laksmana). 3. Nindakake amanah kanthi disiplin: Yen wis diwenehi wates keslametan (garis rajah), kudu ditaati supaya ora kena apus-apuse wong jahat. 4. Wani mbelani kabeneran: Kaya Manuk Jatayu, awak dhewe kudu wani tetulung marang wong sing lagi dianiaya utawa kena musibah. D. Gladhen Pasinaon 1 (Latihan Evaluasi Alur, Penokohan, lan Amanat) Garapen pitakon-pitakon evaluasi ing ngisor iki ing buku tugasmu, Cah! 1. Evaluasi Sabab-Akibat (Alur): Geneya (kena apa) Raden Laksmana akhire kepeksa ninggalake Dewi Sinta ijen ing pondhokan, padahal Raden Rama wis pesen wanti-wanti supaya Sinta dijaga? 2. Evaluasi Karakter (HOTS): Miturut pendapatmu, apa tumindake Dewi Sinta sing metu saka garis rajah kanggo menehi banyu marang

122 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Brahmana tuwa iku bener utawa salah? Jlentrehna alesanmu! 3. Perbandingan Karakter: Bandhingna watake Prabu Dasamuka karo Manuk Garuda Jatayu! Sapa sing patut ditiru dening bocah sekolah jaman saiki? Wenehana contone ing kahuripan sekolah! 4. Apresiasi Topèng Ḍhâlâng: Yen lakon "Kidang Kencana" dipentasake nganggo Topèng Ḍhâlâng, kepriye kira-kira bedane werna lan bentuk topenge Raden Rama (satriya alus) dibandhingake karo topenge Prabu Dasamuka (raksasa angkara murka)? Kegiatan Pasinaon 2: Kawruh Kosakata Pedhalangan Dhasar (Kebahasaan & Budaya) Supaya awakmu luwih pinter nyemak lan ngapresiasi pagelaran wayang kulit utawa Topèng Ḍhâlâng, awakmu kudu ngerti kosakata pedhalangan dhasar. Ing jagad pedhalangan Jawa Timur, saben piranti (alat) lan istilah pagelaran iku duwe jeneng lan filosofi dhewe-dhewe. A. Dhaptar Kosakata Pedhalangan Dhasar Gatekna tabel kosakata pedhalangan dhasar ing ngisor iki kanthi tenanan! Gambar 6.3 Piranti pagelaran wayang kulit: blencong, kelir, kayon, debog, lan dhalang

Bab VI Crita Rakyat, Wayang (Kidang Kencana), lan Topèng Ḍhâlâng | 123 No. Istilah Pedhalangan Tegese lan Gunane ing Pagelaran Makna Filosofis / Keterangan 1 Dhalang Wong sing nglakokake wayang, nyritakake lakon, lan mimpin sakabehing pagelaran. Lambang pangatur lakuning crita urip. 2 Kelir Layar kain putih dawa sing dipasang ing panggung kanggo nangkep bayangane wayang. Lambang jagad raya utawa panggung panguripan manungsa. 3 Blencong Lampu sorot (jaman biyen lampu lenga) sing digantung ing ngarepe dhalang kanggo nyinari wayang ing kelir. Lambang srengenge utawa pepadhang urip. 4 Debog (Gedebog) Wit gedhang sing ditata malang ing ngisor kelir kanggo nancepake wayang (nyimping wayang). Lambang bumi utawa lemah panggonan manungsa ngadeg. 5 Kothak Wayang Peti kayu gedhe ing sisih kiwane dhalang kanggo nyimpen wayang lan dithuthuk nganggo cempala. Papan asal lan baline wayang sakwise pagelaran. 6 Cempala Thuthukan kayu cilik sing dicekel tangan kiwane dhalang (utawa dijepit jempol sikil) kanggo nuthuk kothak wayang. Kanggo menehi kode/aba-aba marang penabuh gamelan. 7 Kepyak Lembaran logam Ngetokake swara

124 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII No. Istilah Pedhalangan Tegese lan Gunane ing Pagelaran Makna Filosofis / Keterangan (kuningan/wesi) sing digantung ing kothak wayang lan dipancal sikile dhalang. "crek-crek" kanggo nambah rame swasana perang utawa adegan penting. 8 Kayon / Gunungan Wayang sing bentuke kaya gunung utawa pucuk wit gedhe, ditancepake ing tengah kelir. Tanda bukak-tutupe pagelaran, ganti adegan, utawa lambang alam (alas, geni, angin). 9 Simpingan Tatanan wayang sing dijejer rapi ing tengen lan kiwane kelir sakdurunge dilakokake. Sisih tengen kanggo wayang watak becik, sisih kiwa kanggo wayang watak ala/buta. 10 Gamelan (Karawitan) Seperangkat alat musik tradisional Jawa (kendhang, bonang, saron, slenthem, gong, lsp.) sing ngiringi wayang. Ing Jawa Timuran, kendhangane terkenal rancak lan teges (Gagrag Cek-Dong). 11 Nayaga / Panjak Wong-wong sing nabuh gamelan sakjrone pagelaran wayang utawa Topèng Ḍhâlâng. Pengiring musik sing njaga wirama pagelaran. 12 Waranggana / Sindhen Penyanyi putri sing nembangake gendhing Jawa mbarengi unine gamelan. Pamaes swara supaya pagelaran luwih endah lan ngelaras. 13 Janturan / Pocapan Crita narasi dhalang kanggo nggambarake Diucapake dhalang kanthi irama gamelan

Bab VI Crita Rakyat, Wayang (Kidang Kencana), lan Topèng Ḍhâlâng | 125 No. Istilah Pedhalangan Tegese lan Gunane ing Pagelaran Makna Filosofis / Keterangan kahanan negara, alas, utawa kesektene paraga. lirih (sirep). 14 Antawacana (Ginem) Dialog utawa guneman antar-tokoh wayang sing diswarakake dening dhalang. Saben tokoh duwe warna swara sing beda (alus, gagah, utawa kasar). 15 Suluk Tembang vokal sing ditembangake dening dhalang dhewe kanggo mbangun swasana adegan (sedhih, wibawa, tegang). Dadi pratandha owahing swasana batin ing adegan. 16 Sabetan Ketrampilane dhalang ngobahake wayang (mlaku, mabur, utawa perang). Wayang Jawa Timuran kondhang duwe sabetan sing cepet lan atraktif. 17 Gara-gara Adegan tengah wengi metune para Punakawan (Semar, Gareng, Petruk, Bagong / Besut) sing kebak guyonan lan pitutur. Hiburan segar sing diselipi pesen moral lan kritik sosial. 18 Topèng Ḍhâlâng Kedhok (topeng kayu) sing dianggo penari wayang wong Madura/Jawa Timur; penarine njoged ngetutake swara dhalang. Werna topeng nuduhake watak: putih/ijo (alus/suci), abang (brangasan/angkara).

126 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII B. Gladhen Pasinaon 2 (Latihan Kosakata Pedhalangan) Isinen titik-titik ing ukara ngisor iki nganggo kosakata pedhalangan sing paling pas saka tabel ing dhuwur! 1. Layar kain putih sing dipasang ing ngarepe dhalang kanggo nangkep bayangane wayang diarani .................................. 2. Sakdurunge ganti adegan saka kraton menyang Alas Dandaka, Ki Dhalang nancepake wayang sing bentuke lancip kaya gunung sing diarani .................................. 3. Nalika adegan Raden Rama perang nglawan raksasa Kala Marica, Ki Dhalang ngetokake ketrampilan ngobahake wayang sing cepet lan trengginas sing diarani .................................. 4. Kanggo menehi kode marang para ................................. (penabuh gamelan) supaya kendhange ditabuh seru, Ki Dhalang nuthuk kothak wayang nganggo ................................. lan mancal .................................. 5. Ing kesenian ................................., para penari nganggo kedhok kayu lan mung njoged, dene sing ngucapake kabeh ................................. (dialog tokoh) yaiku Ki Dhalang. Kegiatan Pasinaon 3: Tata Krama lan Praktik Nyritakake Maneh Isi Crita kanthi Basa sing Santun (Elemen: Berbicara & Menulis) Sawise nyemak lan ngevaluasi crita wayang "Kidang Kencana" utawa Topèng Ḍhâlâng, ketrampilan penting sing kudu awakmu kuwasani yaiku nyritakake maneh (menceritakan kembali) isine crita nganggo basamu dhewe kanthi lisan lan tulis. Amarga awakmu bakal nyritakake maneh ing ngarepe Bapak/Ibu Guru lan kanca-kanca ing kelas, awakmu kudu nggatekake Tata Krama lan Unggah- ungguh Basa (Basa sing Santun).

Bab VI Crita Rakyat, Wayang (Kidang Kencana), lan Topèng Ḍhâlâng | 127 A. Tata Krama Nyritakake Maneh Isi Crita (Subasita lan Unggah- ungguh Basa) Supaya anggonmu nyritakake maneh katon sopan, santun, lan narik kawigaten, gatekna 4 paugeran tata krama iki: 1. Nggunakake Basa Sing Santun (Basa Krama): Sanajan nalika ngobrol saben dina karo kanca awakmu nganggo basa Ngoko Mataraman, nalika maju nyritakake maneh ing forum resmi kelas utawa nulis ringkesan kanggo guru, gunakna Basa Krama (Krama Lugu utawa Krama Alus) sing runtut lan sopan. 2. Sikap Badan (Solah Bawa / Subasita Sing Sopan): • Mlaku maju ing ngarep kelas kanthi tenang lan sopan. • Ngadeg jejeg, tangan ngapurancang (utawa obah sacukupe kanggo nyengkuyung crita), lan nyawang pamirsa kanthi polatan sumeh (ramah). • Aja nyekel sak klambi, aja ngguyu cengengesan dhewe, lan aja ndhingkluk terus. 3. Swara lan Intonasi Sing Cetha: • Gunakna swara sing cetha (ora kebanteren kaya mbengok lan ora kelirihen), atur tempo supaya sing ngrungokake gampang nangkep alur critane. 4. Urut-urutane Nyritakake Maneh (Struktur Penyampaian): • Pambuka: Ngucapake salam kanthi santun, nepangake dhiri (jeneng & kelas), lan nyebutake irah-irahan (judul) crita sing arep dicritakake. • Isi Pokok Crita: Nyritakake maneh alur crita kanthi runtut saka wiwitan, konflik, klimaks, nganti pungkasan nganggo ukara sing ringkes lan padhet. • Panutup: Nyampekake dudutan pesan moral (amanat) crita, nyuwun pangapura yen ana kaluputan, lan nutup nganggo salam. B. Tabel Transformasi: Ngowahi Basa Padinan (Mataraman) Dadi Basa Krama Santun Akeh bocah sing wis paham banget alur critane ing pikiran, nanging isih bingung nalika arep ngowahi dadi Basa Krama sing santun. Delengen tabel pandhuan praktis ing ngisor iki:

128 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII No. Ukara Padinan (Dialek Mataraman / Ngoko) Ukara Basa Santun (Krama) Kanggo Nyritakake Maneh Kosakata Kunci Sing Diowahi 1 "Aku arep nyritakake maneh crita wayang sing judhule Kidang Kencana." "Kula badhe nyariosaken malih cariyos wayang ingkang irah- irahanipun Kidang Kencana." aku →kula; arep → badhe; nyritakake maneh →nyariosaken malih; judhule →irah- irahanipun 2 "Rama, Sinta, karo Laksmana urip ing Alas Dandaka." "Raden Rama, Dewi Sinta, saha Raden Laksmana gesang wonten ing Wana Dandaka." karo →saha/kaliyan; urip →gesang; ing → wonten ing; alas → wana 3 "Dewi Sinta ndeleng kidang emas sing apik banget, banjur njaluk Rama nyekel kidang kuwi." "Dewi Sinta mirsani Kidang Kencana ingkang endah sanget, lajeng nyuwun dhateng Raden Rama supados nyepeng kidang punika." ndeleng →mirsani; apik banget →endah sanget; banjur → lajeng; njaluk → nyuwun; nyekel → nyepeng 4 "Prabu Dasamuka nyamar dadi wong tuwa banjur nyulik Dewi Sinta digawa menyang Ngalengka." "Prabu Dasamuka mindha-mindha dados Brahmana sepuh lajeng ndhustha Dewi Sinta kabekta dhateng Ngalengka." nyamar dadi → mindha-mindha dados; wong tuwa → tiyang sepuh; nyulik → ndhustha; digawa → kabekta 5 "Manuk Jatayu wani tarung nglawan Dasamuka kanggo nulungi Dewi Sinta." "Peksi Jatayu purun mengsah Prabu Dasamuka kangge mitulungi Dewi Sinta." manuk →peksi; wani → purun; nglawan → mengsah; kanggo nulungi →kangge mitulungi 6 "Pesen morale yaiku awak dhewe ora oleh gampang kepencut "Piwulang luhuripun inggih punika kita boten pareng gampil pesen morale → piwulang luhuripun; ora oleh →boten

Bab VI Crita Rakyat, Wayang (Kidang Kencana), lan Topèng Ḍhâlâng | 129 No. Ukara Padinan (Dialek Mataraman / Ngoko) Ukara Basa Santun (Krama) Kanggo Nyritakake Maneh Kosakata Kunci Sing Diowahi barang sing apik ing njaba wae." kapilut dhateng barang ingkang katon endah ing njawi kemawon." pareng; njaba wae → njawi kemawon C. Teks Model: Nyritakake Maneh Lakon "Kidang Kencana" kanthi Basa Santun Gatekna tuladha teks lengkap nyritakake maneh lakon "Kidang Kencana" nganggo basa Krama sing santun ing ngisor iki! Teks iki bisa dadi patokanmu nalika maju praktik ing ngarep kelas: Pambuka: "Assalamu'alaikum warahmatullahi wabarakatuh. Sugeng enjing, Bapak/Ibu Guru ingkang kula bekteni, saha kanca-kanca sedaya ingkang kula tresnani. Tepangaken nami kula Bagas Pratama saking kelas VII-A. Ing kalodhangan punika, keparenga kula badhe nyariosaken malih isi cariyos wayang Ramayana kanthi irah-irahan Kidang Kencana." Isi Crita: "Cariyos punika kawiwitan nalika Raden Rama Wijaya, garwanipun ingkang asma Dewi Sinta, saha rayinipun ingkang asma Raden Laksmana nembe nglampahi gesang wonten ing Wana Dandaka. Ing Negara Ngalengka, Prabu Dasamuka gadhah niat awon badhe ndhustha (nyulik) Dewi Sinta. Prabu Dasamuka lajeng utusan abdinipun ingkang aran Kala Marica supados mindha-mindha dados Kidang Kencana ingkang wulunipun mencorong kados emas. Nalika Dewi Sinta mirsani Kidang Kencana punika, penggalihipun langsung kapilut lan nyuwun dhateng Raden Rama supados nyepeng kidang kasebat. Raden Rama lajeng ngoyak Kidang Kencana mlebet wana, dene Raden Laksmana dipunweling supados njagi Dewi Sinta. Ing tengah wana, Kidang Kencana dipunpanah dening Raden Rama.

130 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Saderengipun pejah, Kala Marica mbengok nirokaken swantenipun Raden Rama ingkang nyuwun tulung. Dewi Sinta ingkang miring swanten punika kuwatir sanget lajeng meksa Raden Laksmana nyusul kangmasipun. Sanajan Laksmana sampun maringi garis rajah pangayoman, Dewi Sinta kapusan dening Prabu Dasamuka ingkang nyamar dados Brahmana sepuh. Nalika Dewi Sinta medal saking garis rajah kangge maringi toya, Prabu Dasamuka langsung nggondhol Dewi Sinta mabur dhateng Ngalengka. Ing angkasa, Peksi Garuda Jatayu berusaha mitulungi Dewi Sinta kanthi mengsah Dasamuka, nanging Jatayu kawon lan swiwinipun sengkleh. Saderengipun seda, Jatayu taksih saged matur dhateng Raden Rama bilih Dewi Sinta kabekta dening Dasamuka." Panutup & Pesan Moral: "Bapak/Ibu Guru saha kanca-kanca, piwulang luhur utawi amanat saking cariyos Kidang Kencana punika inggih punika: sepisan, kita boten pareng gampil kapilut dhateng gebyaring donya ingkang dereng temtu sae; kaping kalih, kita kedah mituhu dhateng pitutur lan njagi amanah; saha kaping tiga, kita kedah purun mbelani kabeneran kados tuladhanipun Peksi Jatayu. Mekaten atur kula, menawi wonten lepatipun tembung saha solah bawa, kula nyuwun agunging pangapunten. Matur nuwun. Wassalamu'alaikum warahmatullahi wabarakatuh." D. Gladhen Pasinaon 3 & Rubrik Praktik Nyritakake Maneh Tugas Praktik (Tulis lan Lisan): 1. Tugas Tulis: Tulisen ringkesan crita "Kidang Kencana" (utawa crita rakyat Jawa Timur / lakon Topèng Ḍhâlâng sing wis ditemtokake gurumu) dadi 3 paragraf (Pambuka, Isi Crita, Panutup & Amanat) nganggo Basa Krama sing santun! 2. Tugas Lisan (Micara): Critakna maneh ringkesan sing wis awakmu tulis mau ing ngarep kelas kanthi lancar (tanpa maca teks terus-

Bab VI Crita Rakyat, Wayang (Kidang Kencana), lan Topèng Ḍhâlâng | 131 terusan) lan nggatekake tata krama (subasita)! Tabel Rubrik Biji Nyritakake Maneh Isi Crita (Lisan & Tulis) N o. Aspek Sing Dibiji Kriteria Sangat Baik (Skor 4) Kriteria Baik (Skor 3) Kriteria Cukup (Skor 2) Kriteria Perlu Bimbingan (Skor 1) 1 Kelengka pan & Runtutin g Alur Crita Alur crita lengkap (wiwitan, konflik, klimaks, pungkasan, lan amanat) lan dicritakake kanthi runtut banget. Alur crita lengkap lan cukup runtut, mung ana siji bagian cilik sing kelewatan. Alur crita kurang lengkap lan urutane rada mbolak- mbalik. Isi crita ora sesuai karo lakon lan ora runtut blas. 2 Kasantun an Basa (Unggah- ungguh Basa Krama) Nggunakake basa Krama kanthi trep, santun, lan konsisten saka pambuka nganti panutup. Nggunakake basa Krama kanthi becik, sanajan isih kecampuran 1–2 tembung ngoko. Kerep kecampuran basa ngoko padinan lan kurang konsisten. Nggunakake basa ngoko kabeh tanpa unggah- ungguh. 3 Kelancar an & Intonasi Micara Crita disampekak e kanthi lancar, swara cetha, lan intonasi urip (ora mung Cukup lancar lan swara cetha, mung kadhang- kadhang mandheg sedhela Kurang lancar, kerep mandheg suwe utawa mung maca teks terus. Ora lancar blas lan swarane lirih banget.

132 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII ngapalake teks). mikir tembung. 4 Tata Krama & Solah Bawa (Subasita ) Sikap ngadeg sopan, polatan sumeh, salam pambuka- panutup jangkep, lan mantep. Sikap ngadeg sopan lan salam jangkep, nanging pandelenge mripat kurang nyebar. Sikap rada kaku/gugup lan kerep ndhingkluk. Sikap ora sopan (nyekel sak, cengengesa n, utawa nutupi rai). 1. Sastra Audiovisual Jawa Timur nyakup Crita Rakyat (kaya Sura lan Baya), Wayang Kulit Gagrag Jawa Timuran, lan Topèng Ḍhâlâng (seni pertunjukan wayang wong nganggo topeng kayu khas Madura lan pesisir Jawa Timur sing kabeh dialoge diswarakake dening dhalang). 2. Lakon "Kidang Kencana" nyritakake siasat licik Prabu Dasamuka sing ngongkon raksasa Kala Marica malih rupa dadi kijang emas kanggo mancing Raden Rama lan Laksmana ngadoh saka Dewi Sinta, saengga Dewi Sinta kasil diculik menyang Ngalengka sanajan wis dibelani mati-matian dening Manuk Garuda Jatayu. 3. Evaluasi Unsur Intrinsik nyakup: • Alur: Rangkaian prastawa sabab-akibat saka wiwitan, konflik, klimaks, nganti pungkasan. • Penokohan: Watak paraga protagonis (Rama, Sinta, Laksmana, Jatayu) lan antagonis (Dasamuka, Kala Marica). • Pesan Moral (Amanat): Aja gampang kepencut gebyaring donya, kudu waspada lan ngrungokake pitutur becik, sarta wani mbelani kabeneran.

Bab VI Crita Rakyat, Wayang (Kidang Kencana), lan Topèng Ḍhâlâng | 133 4. Kosakata Pedhalangan Dhasar sing wajib dingerteni nyakup: dhalang, kelir, blencong, debog, kothak wayang, cempala, kepyak, kayon/gunungan, gamelan, nayaga, sindhen/waranggana, janturan, antawacana, suluk, sabetan, lan gara-gara. 5. Tata Krama Nyritakake Maneh Isi Crita kudu nggatekake struktur (Pambuka, Isi, Panutup/Amanat), sikap badan (subasita) sing sopan, lan nggunakake Basa Krama sing santun. I. Pilihan Ganda (Wenehana tandha ping [X] ing aksara A, B, C, utawa D sing paling bener!) 1. Seni pertunjukan tradisional khas Madura lan pesisir wetan Jawa Timur sing paragane awujud penari nganggo kedhok kayu warna-warni, nanging kabeh swara dialoge diucapake dening dhalang diarani .... A. Wayang Beber B. Topèng Ḍhâlâng C. Wayang Krucil D. Kethoprak Mataraman 2. Ing lakon wayang "Kidang Kencana", raksasa abdi kinasih Prabu Dasamuka sing malih rupa dadi kijang emas kanggo nggodha Dewi Sinta yaiku .... A. Kumbakarna B. Indrajit C. Ditya Kala Marica D. Patih Prahasta 3. Gatekna pethikan prastawa ing lakon "Kidang Kencana" iki! Sakdurunge mati kena panahe Raden Rama, Kala Marica njerit seru nirokake swarane Raden Rama sing njaluk tulung marang Sinta lan Laksmana.

134 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Akibat langsung saka prastawa kasebut tumrap alur crita yaiku .... A. Prabu Dasamuka langsung wedi lan mlayu bali menyang Ngalengka B. Dewi Sinta gugup lan meksa Raden Laksmana ninggalake pondhokan kanggo nyusul Rama C. Manuk Garuda Jatayu teka nulungi Kala Marica sing tatu parah D. Raden Laksmana langsung manah Prabu Dasamuka saka pondhokan 4. Paraga ing lakon "Kidang Kencana" sing nduweni watak rela kurban nyawa, gagah wani, lan setya mbelani kabeneran kanggo nylametake Dewi Sinta saka tangane Dasamuka yaiku .... A. Prabu Dasamuka B. Ditya Kala Marica C. Manuk Garuda Jatayu D. Raden Wibisana 5. Nalika Ki Dhalang lagi nyritakake kahanan Alas Dandaka sing gawat keliwat-liwat kanthi diiringi swara gamelan sing lirih (sirep), perangan crita narasi dhalang iku diarani .... A. Janturan / Pocapan B. Sabetan C. Kepyak D. Simpingan 6. Piranti pedhalangan sing awujud thuthukan kayu cilik sing dicekel tangan kiwane dhalang (utawa dijepit jempol sikil) kanggo nuthuk kothak wayang lan menehi kode marang penabuh gamelan diarani .... A. Blencong B. Kelir C. Cempala D. Kayon / Gunungan

Bab VI Crita Rakyat, Wayang (Kidang Kencana), lan Topèng Ḍhâlâng | 135 7. Nalika Bima maju ing ngarep kelas kanggo nyritakake maneh lakon "Kidang Kencana", ukara pambuka sing paling santun lan trep unggah- ungguhe yaiku .... A. "Halo kanca-kanca kabeh, rungokna aku arep crita wayang Kidang Kencana ya!" B. "Sugeng enjing Bapak/Ibu Guru saha kanca-kanca, keparenga kula badhe nyariosaken malih lakon Kidang Kencana." C. "Pak Guru, aku saiki wis apal crita Kidang Kencana, tak critakna saiki ya Pak!" D. "Assalamu'alaikum Cah, crita Kidang Kencana iki rame banget lho, ayo disemak bareng!" 8. Ukara padinan: "Dewi Sinta ndeleng kidang emas sing apik banget, banjur njaluk Rama nyekel kidang kuwi." Yen diowahi dadi Basa Krama sing santun kanggo nyritakake maneh ing kelas, owah-owahan sing paling bener yaiku .... A. Dewi Sinta ningali kidang emas sing sae banget, terus nyuwun Rama nyekel kidang niku. B. Dewi Sinta mirsani Kidang Kencana ingkang endah sanget, lajeng nyuwun dhateng Raden Rama supados nyepeng kidang punika. C. Dewi Sinta ndeleng Kidang Kencana ingkang apik sanget, lajeng ngongkon Raden Rama nyepeng kidang punika. D. Dewi Sinta mirsani Kidang Kencana sing endah banget, terus njaluk dhateng Raden Rama supaya nyekel kidang iku. II. Uraian (Jawaben pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi jelas lan bener!) 1. Jlentrehna 3 (telu) pesan moral (amanat) saka lakon wayang "Kidang Kencana" sing bisa awakmu trapake ing kahuripan saben dina! 2. Sebutna gunane lan makna filosofise piranti pedhalangan ing ngisor iki: a. Kelir b. Blencong c. Kayon / Gunungan 3. Owahana paragraf ringkesan crita nganggo dialek Mataraman ing ngisor iki dadi Basa Krama sing santun! "Prabu Dasamuka nyamar dadi wong tuwa sing ngelak. Nalika

136 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII Dewi Sinta metu saka garis gaib kanggo menehi banyu, Dasamuka langsung nyulik Dewi Sinta digawa menyang Ngalengka." Sawise nyinaoni Bab 6 babagan Crita Rakyat, Wayang (Kidang Kencana), lan Topèng Ḍhâlâng, wenehana tandha centhang (✓) ing kolom sing cocog karo kahananmu, Cah! N o. Pratelan Kemampuan (Pernyataan Refleksi) Wis Paham Banget Cukup Paham Perlu Sinau Maneh 1 Aku bisa ngevaluasi alur, watak paraga, lan pesan moral saka crita wayang "Kidang Kencana" lan Topèng Ḍhâlâng. [ ] [ ] [ ] 2 Aku ngerti bedane Crita Rakyat, Wayang Kulit, lan Topèng Ḍhâlâng ing Jawa Timur. [ ] [ ] [ ] 3 Aku paham kosakata pedhalangan dhasar (kelir, blencong, cempala, kayon, antawacana, sabetan, lsp.). [ ] [ ] [ ] 4 Aku bisa ngowahi ukara ringkesan crita saka basa padinan dadi Basa Krama sing santun. [ ] [ ] [ ] 5 Aku wani nyritakake maneh isi crita wayang kanthi lisan lan tulis nganggo basa sing santun lan tata krama sing apik. [ ] [ ] [ ]

Bab VI Crita Rakyat, Wayang (Kidang Kencana), lan Topèng Ḍhâlâng | 137 Sumatif Akhir Semester Genap A. Pilihen wangsulan sing paling bener kanthi menehi tandha ping (X) ing aksara A, B, C, utawa D! 1. Wacanen pethikan teks ing ngisor iki! (1) Ki Hajar Dewantara lair ing Yogyakarta tanggal 2 Mei 1889. (2) Taun 1922 panjenengane ngedegake Perguruan Taman Siswa supaya bocah-bocah pribumi bisa sekolah. (3) Semboyane kang misuwur yaiku Ing ngarsa sung tuladha, ing madya mangun karsa, tut wuri handayani. (4) Tanggal laire saiki dipengeti minangka Hari Pendidikan Nasional. Pethikan teks kasebut kalebu jinis teks .... A. Narasi pengalaman pribadi B. Narasi profil tokoh (biografi) C. Dheskripsi papan wisata D. Geguritan 2. Nilai keteladanan sing katon ing ukara (2) pethikan teks nomer 1 yaiku .... A. Seneng plesiran menyang kutha liya B. Peduli marang pendhidhikan bocah-bocah C. Pinter nembang lan nabuh gamelan D. Seneng golek bandha kanggo awake dhewe

138 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII 3. Tulisan Aksara Jawa ꧋ꦲꦶ ꦠꦸꦱꦶꦤ꧀ꦲꦶꦸ ꧉ yen dialihaksarakake dadi .... A. Aku sinau. B. Aki sinau. C. Aku sinom. D. Aku sinahu. 4. Angka Jawa ꧇꧒꧐꧒꧖꧇ nuduhake angka .... A. 2016 B. 2026 C. 2062 D. 1926 5. Geguritan gagrag anyar beda karo tembang macapat amarga .... A. Kudu ditembangake nganggo titi laras pelog B. Wujude mardika, ora kaiket guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu C. Saben pada mesthi dumadi saka 4 gatra D. Mung kena nganggo basa krama alus 6. Ukara "Krungu omongan sing kasar, Dimas langsung abang kupinge." Tembung entar abang kupinge tegese .... A. Kupinge lara amarga digigit lemut B. Nesu utawa muring banget C. Isin amarga dipuji kanca D. Seneng banget 7. Gatekna gatra "Tekun, tatag, lan tanggon ngadhepi pacoban." Gatra kasebut ngemu purwakanthi .... A. Guru swara B. Guru sastra C. Guru basa (lumaksita) D. Tembung entar

Bab VI Crita Rakyat, Wayang (Kidang Kencana), lan Topèng Ḍhâlâng | 139 8. Piranti pagelaran wayang kulit sing awujud lampu sorot kanggo nyinari wayang ing kelir diarani .... A. Cempala B. Kepyak C. Blencong D. Debog 9. Ing lakon Kidang Kencana, paraga sing nggawe garis rajah kanggo njaga keslametane Dewi Sinta yaiku .... A. Raden Rama Wijaya B. Raden Laksmana C. Manuk Garuda Jatayu D. Ditya Kala Marica 10. Ukara ing ngisor iki sing trep nganggo basa krama kanggo nyritakake maneh isi crita ing ngarep kelas yaiku .... A. Prabu Dasamuka nyulik Dewi Sinta digawa menyang Ngalengka. B. Prabu Dasamuka ndhustha Dewi Sinta kabekta dhateng Ngalengka. C. Prabu Dasamuka ndhustha Dewi Sinta digawa menyang Ngalengka. D. Prabu Dasamuka nyulik Dewi Sinta kabekta dhateng Ngalengka. B. Isenana titik-titik ing ngisor iki kanthi wangsulan sing bener! 1. Perangan teks narasi sing ngemu dudutan, keteladanan, utawa hikmah diarani ........................... 2. Sandhangan panyigeg wanda kanggo mateni swara -ng diarani ........................... 3. Unsur maca endah geguritan sing gegayutan karo obahing awak lan polatan rai diarani ........................... 4. Layar kain putih ing pagelaran wayang kulit kanggo nangkep bayangane wayang diarani ........................... 5. Guneman antar-tokoh wayang sing diswarakake dening dhalang diarani ...........................

140 | Bahasa Jawa untuk SMP/MTs Kelas VII C. Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi trep! 1. Tulisen ukara "Adhik tuku buku." nganggo Aksara Jawa sing bener! 2. Sebutna struktur teks narasi pengalaman pribadi lan jlentrehna isine saben perangan! 3. Gawea geguritan cekak (paling sithik 4 gatra) kanthi irah-irahan "Sekolahku" sing ngemu paling sithik siji tembung entar! 4. Jlentrehna rong pesen moral lakon Kidang Kencana sing bisa koktrapake ing urip saben dina! 5. Apa bedane wayang kulit karo Topèng Ḍhâlâng dideleng saka wujude paraga lan sing nyuwara dialoge?

Glosarium Aksara nglegena: aksara Jawa sing durung oleh sandhangan utawa pasangan, cacahe 20. Amanat: pesen moral utawa piwulang luhur saka crita utawa karya sastra. Antawacana: guneman antar-tokoh wayang sing diswarakake dening dhalang. Ater-ater: wuwuhan (imbuhan) sing manggon ing ngarepe tembung lingga. Blencong: lampu sorot ing ngarepe dhalang kanggo nyinari wayang. Cangkriman: unen-unen awujud teka-teki sing kudu dibedhek batangane. Dhalang: wong sing nglakokake wayang lan nyritakake lakon. Dheskripsi bagean: perangan inti teks dheskripsi sing nggambarake rincian objek. Geguritan: puisi Jawa gagrag anyar sing wujude mardika. Guru gatra: cacahing gatra (larik) saben sapada tembang. Guru lagu: tibaning swara vokal ing pungkasaning gatra (dhong-dhing). Guru wilangan: cacahing wanda (suku kata) saben sagatra. Idhentifikasi: perangan wiwitan teks dheskripsi sing ngenalake objek kanthi umum. Kayon: gunungan; wayang awujud gunung kanggo tandha bukak-tutup pagelaran utawa ganti adegan. Kelir: layar kain putih kanggo nangkep bayangane wayang. Krama alus: tataran basa krama sing kacampuran krama inggil lan krama andhap. Krama lugu: tataran basa krama tanpa krama inggil. Mitra tutur: wong sing diajak guneman. Ngoko alus: basa ngoko sing kacampuran krama inggil kanggo ngurmati mitra tutur. Ngoko lugu: tataran basa sing kabeh tembunge ngoko. Orientasi: perangan pambuka teks narasi sing ngenalake paraga, wektu, lan papan. Pacelathon: guneman utawa dhialog antarane wong loro utawa luwih. Pada pangkat: tandha kanggo ngapit Angka Jawa ing tengah ukara. Panambang: wuwuhan sing manggon ing mburine tembung lingga. Parikan: unen-unen Jawa awujud purwaka lan isi kanthi purwakanthi guru swara (pantun).

144 Pasangan: wujud aksara kanggo mateni swara vokal aksara ing ngarepe. Pedhotan: papan mandheg sedhela kanggo njupuk napas nalika nembang utawa maca. Profil tokoh: teks biografi sing nyritakake riwayat urip lan jasane tokoh. Purwakanthi: runtuting swara, aksara konsonan, utawa tembung ing ukara utawa gatra. Reorientasi: perangan panutup teks narasi sing ngemu dudutan, keteladanan, utawa hikmah. Sandhangan: tandha pangowah swara sing dipasang ing aksara Jawa. Seselan: wuwuhan sing diselipake ing tengahing tembung lingga (-um-, -in-, - el-, -er-). Teks dheskripsi: teks gancaran sing nggambarake objek, papan, utawa kahanan kanthi rinci nganggo pancaindra. Teks narasi: teks sing nyritakake urutan kedadeyan kanthi runtut miturut wektu. Tembang kreasi: tembang Jawa gagrag anyar sing wujude mardika (bebas). Tembang macapat: tembang Jawa klasik sing kaiket guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu. Tembung andhahan: tembung sing wis owah saka linggane amarga oleh wuwuhan, dirangkep, utawa dicambor. Tembung camboran: tembung loro utawa luwih sing digandheng dadi siji lan nuwuhake teges anyar. Tembung entar: tembung sing nduweni teges kiasan, dudu teges sakbenere. Tembung lingga: tembung asli sing durung owah, durung oleh wuwuhan. Tembung saroja: tembung loro sing padha utawa meh padha tegese dienggo bebarengan kanggo mbangetake. Titi laras: angka utawa lambang notasi swara gamelan lan tembang Jawa. Topèng Ḍhâlâng: seni pertunjukan khas Madura lan pesisir wetan Jawa Timur; penari nganggo topeng kayu lan dialoge diswarakake dhalang. Unggah-ungguh basa: tatanan sopan santun ing panganggone basa Jawa miturut sapa sing diajak guneman. Wiraga: obahing awak lan polatan rai nalika tampil. Wirama: irama lan intonasi swara nalika maca utawa nembang. Wirasa: penghayatan batin supaya nyawiji karo isi.

145 Daftar Pustaka Darusuprapta, dkk. 2002. Pedoman Penulisan Aksara Jawa. Yogyakarta: Yayasan Pustaka Nusatama. Gubernur Jawa Timur. 2014. Peraturan Gubernur Jawa Timur Nomor 19 Tahun 2014 tentang Mata Pelajaran Bahasa Daerah sebagai Muatan Lokal Wajib di Sekolah/Madrasah. Surabaya: Pemerintah Provinsi Jawa Timur. Hardjowirogo. 1982. Sejarah Wayang Purwa. Jakarta: Balai Pustaka. Mangkunegara IV, K.G.P.A.A. Serat Wedhatama. Padmosoekotjo, S. 1960. Ngengrengan Kasusastran Djawa. Yogyakarta: Hien Hoo Sing. Pakubuwana IV. Serat Wulangreh. Saputra, Karsono H. 2001. Puisi Jawa: Struktur dan Estetika. Jakarta: Wedatama Widya Sastra. Sasangka, Sry Satriya Tjatur Wisnu. 2001. Paramasastra Gagrag Anyar Basa Jawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua. Sasangka, Sry Satriya Tjatur Wisnu. 2004. Unggah-Ungguh Bahasa Jawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua. Tim Balai Bahasa Yogyakarta. 2001. Kamus Basa Jawa (Bausastra Jawa). Yogyakarta: Kanisius.

146 Nama : Nur Faizah Instansi : SMP Raudlatul Muta’allimin Babat Lamongan Email : nurfaizah38@guru.smp.belajar.id No. HP : 085648191334 Blog : https://zizaelfaizah.blogspot.com/

147

Flipso

Buku Teks Siswa Bahasa Jawa kelas VII SMP/MTs Kurikulum Merdeka

Buku teks siswa bahasa jawa (mulok bahasa jawa: jawa timur ) kelas VII SMP/MTs oleh Nur Faizah, S.Pd.I, di mana buku ini disusun berdasarkan kurikulum merdeka untuk dialek bahasa jawa di buku ini menggunakan dialek mataraman dan surabayan