المتون جامع Câmiu'l-Mütûn Ahmed Ziyâüddin Gümüşhânevî Türkçe Tercümesi 1

Tercüme Hakkında Bu kitap, Ahmed Ziyâüddin Gümüşhânevî'nin Câmiu'l-Mütûn adlı eserinin İstanbul 1273 (1856-57) taş baskısından Türkçeye birebir tercümesidir. Tercüme yapay zekâ ile, doğrudan Arapça aslından yapılmış ve her cümle aslıyla karşılaştırılmıştır. Yayımlanan tercümelerde mütercim ya da yayınevi metni çoğu zaman kendi anlayışına göre yorumlayarak aktarır. Cümleler sadeleştirilir, bazı kısımlar kısaltılır ya da atlanır. Bu yüzden anlam kayabilir, müellifin seçtiği kelimelerdeki incelikler kaybolabilir. Bu tercümede böyle bir şey yapılmamıştır. Metne hiçbir yorum, açıklama ya da ekleme katılmamış, hiçbir şey çıkarılmamıştır. Müellifin kenar notları da kendi yerlerinde verilmiştir. Kitap, aslı nasılsa öyledir. Okuyanlardan, bu tercümede emeği geçenler için hayır dua rica olunur. 2

الكتاب خطبة 1. Kitabın Hutbesi Bu, ilâhî sıfatların nevileri, Mâtürîdî akideleri, küfür lafızları ve acîb amellerin tashihi hakkında Câmiu'l-mütûn kitabıdır. Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Hamd Allah'adır: zatına ve cemaline; ilminden sonra hilmine; kuvvet ve kudretinin kemalinden sonra affına, setrine ve lütfuna; tevfikinden ve kitabını inzalinden sonra fazlına, ihsanına ve in'âmına. Salât ve selâm, mahlukatın en bahtiyarı olan nebîsi Muhammed'e olsun. O, ümmetini azîm ve müstakim şeriatıyla, ta'lîmi ve irşadıyla kurtardı. Onun âline ve ashabına da olsun. Onlar ona mutâbaatla ondan saadet-i dâreyne nâil olurlar; ümmete de Ehl-i sünnet ve'l-cemaat meslekini, Nebî'nin sîretini ve sünnetlerini tebliğ ederler. Bundan sonra: Fakir ve zelil Mustafa oğlu Ahmed Ziyâüddin, Allah ikisinin günahlarını mağfiret etsin ve onları Mustafa'nın livâsı altında haşretsin, der ki: Bazı talebeler(1) benden küfür lafızları, itikadın(2) ve amellerin tashihi hakkında bir risale cem etmemi istedi. (1) Müellifin notu: Bil ki mükellef kula ilk vacip, Bârî Teâlâ'nın tevhidi ve marifetidir. Nitekim Allah Teâlâ buyurdu: "Cinleri ve insanları ancak bana ibadet etsinler diye yarattım" (Zâriyât 56), yani beni tevhid etsinler ve beni tanısınlar diye. Kulun kendileriyle bu hilyeye tahallî ettiği vesilelerin ve sebeplerin efdali ilimdir. Bunun için onun talebi elbette bir farîza oldu. Nitekim Allah Teâlâ buyurdu: "Bilmiyorsanız zikir ehline sorun" (Nahl 43; Enbiyâ 7). Aleyhisselâm da buyurdu: "Çin'de de olsa ilmi taleb edin" ve başkaları. Çünkü ilim talebi her Müslüman erkek ve kadına farîzadır. Aklî burhan da buna delalet eder; çünkü mümeyyiz akılla baktığında, Allah Teâlâ'nın kullara olan nimetlerini hasr ve i'tidad haddini aşmış bulursun. Nitekim Allah Teâlâ buyurdu: "Allah'ın nimetini saymaya kalksanız sayamazsınız" (Nahl 18; İbrâhîm 34). Şek ve hafâ yoktur ki mün'ime şükür, mün'amün aleyhe aklen vaciptir. Bunun için ona küfranla mukabele ederse levmi ve ikabı gerektirir, itâbı da hak eder. Mün'amün aleyh onu tanımazsa şükrünü edaya kıyam müteazzir olur. Marifet olmadan şükür müteazzir olunca marifet vacip oldu. Marifet vacip olunca, marifete vesile olan ilim de vacip oldu. Çünkü vacibe ancak kendisiyle tevessül edilen şey, onun vücubu gibi vacip olur; namazla birlikte taharet gibi. İlmin farziyetini dört delille bildiğine göre, bil ki o iki nevidir: farz-ı ayn ve farz-ı kifaye. Kişinin kendisiyle küfür ile imanı ve hidayet ile tuğyanı ayırdığı ilim, ki ilk vacip odur, ve oruç, namaz, hac ve zekât gibi ibadetlerin ahkâmını ayırdığı ilim, edânın uhdesinden kâmil olarak çıkacağı mikdarınca farz-ı ayndır; öyle ki birinin taallümüyle başkasından sâkıt olmaz. Bunun üzerine ziyadesi ise, kişi içtihad ve fetva derecesine ulaşıncaya kadar, farz-ı kifayedir; hepsi terk ederse günaha girerler. Denildi ki farz-ı ayn üçtür: Allah'ın zatını ve sıfatlarını O'na lâyık olduğu üzere bilecek ve Nebîsini Allah'tan getirdiği her şeyde tasdik edecek mikdarınca tevhid ilmi; Allah'ı tazimi, amelinde ihlası, kalbinin ve fikirlerinin ıslahını hâsıl edecek mikdarınca ahlak ilmi; ameli ve terki kendisine müteayyin olan mikdarınca fıkıh ilmi. Ve denildi ki: Müslümana, hâlinde fiil, terk ve itikat bakımından başına gelen şeyin ilmini taleb etmesi farz kılınır; hangi hâlde olursa olsun: seferde ve hazarda, sıhhatte ve hastalıkta, dininde, muamelesinde ve fiillerinde. Farzı taallüm etmek ise elbette lâzımdır; çünkü ilim ma'lûma tâbidir: Ma'lûm farz ya da haram ise farzdır; vacip ya da mekruh ise vaciptir; sünnet ise sünnettir; nafile ise nafiledir. Emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker de böyledir; ancak bu ikisi farz-ı kifayedir. Hâl ilmi ise bütün fiillerinde ve san'atlarında farz-ı ayndır. Bundan farz-ı kifaye olanı, başkasının hâline taalluk edendir; yani fıkhın tamamı, tefsir, hadis, usûleyn, kıraat ve hesap ilmi; bazılarına göre Arabiyyenin bir kısmı da, dünyası için değil dinini ihya niyetiyle olursa. Bundan haram olanı ise kelâm, nücum, münazara, mantık, ilâhiyyat, tabiiyyat, sihir, kimyâ, sîmyâ, tılsım, şiir ve benzerlerinden ihtiyaç mikdarını aşandır. İhyâ'da ve başka kitaplarda böyledir. Eşbâh'ta dedi ki: İlim taallümü 1) Farz-ı ayn olur: Bu, dini için muhtaç olduğu mikdardır. 2) Farz-ı kifaye olur: Bu, başkasının nef'i için ondan ziyadesidir. 3) Mendub olur: Bu, fıkıhta ve kalp ilminde tebahhurdur. 4) Haram olur: Bu, felâsifenin ilmi, şa'beze, tencim, remil, tabâiyyûnun ilimleri ve sihirdir. Mantık da felsefeye dahil oldu; harf ilmi ve musiki de bu kısımdandır. 5) Mubah olur: Onların içinde sahâfet olmayan şiirleri gibi. 3

Bundan mendub olanı ise amellerin fezâilinin, nâfilelerinin, sünnetlerinin ve mekruhlarının ve yerine getireni bulunan farz-ı kifayelerin marifeti; farz-ı ayn ve farz-ı kifayelerin delillerinde ve vecihlerinde taammuk ve tevağğuldur. Tıp da bundandır: bedenine zarar verecek şeyden imtina edeceği mikdar. Hendese ve hey'et ilmi ise hesap gibidir. Ta'bîr, cifr ve ilham ilmi ise erbâb-ı kulûb katındadır; kim başkasını iddia ederse fâsıktır. Teemmül et. İhyâ'da ve başka kitaplarda böyledir. Minhu. (2) Müellifin notu: Soru: Allah Teâlâ bir şeyi emredip de dilemediği, dileyip de mahlukatına emretmediği olur mu? Cevap: Evet. Küfrü yarattı ve diledi, ama onu mahlukatına emretmedi. Kâfire imanı emretti, ama onun için imanı dilemedi. Soru: Rabbimiz ne ile bilinir? Cevap: Bunda ihtilaf vardır. Bazıları "Allah'ı akılla biliriz" dedi; Mu'tezile de bunu söyledi. Eş'arî dedi ki: Allah kendini hakk-ı marifetiyle bilir; O'ndan başka âlemler ve mü'minler O'ndan hikâye ederler. Biz deriz ki: Allah'ı O'nun ta'rîfiyle biliriz. Nitekim Allah Teâlâ "O, Rabbinden bir nurdur" buyurdu ve "Bizim yolumuzda cihad edenleri elbette yollarımıza hidayet ederiz" (Ankebût 69) buyurdu. Soru: İman parmakta ve azalarda olur mu? Cevap: Evet. Soru: Parmak kesilirse imanı nereye gider? Cevap: Kalbe gider; çünkü kalp imanın makarrıdır. Soru: Kul ölünce imanı nereye gider? Ruhuyla mı olur, bedeniyle mi? Cevap: Ne bununla ne onunla; ama kulun, hayatı hâlinde kendisiyle Rabbine ubûdiyete ehil olduğu o mânâ ile olur. Soru: O mânâ hangisidir? Cevap: O, Allah Teâlâ'nın tenviridir. Denildi ki: İman gökte ruhla beraberdir; göğün üstünden yere, ruhtan cesede muttasıl olarak ışık verir; şuâı güneşin şuâı gibidir. Denildi ki: "Lâ ilâhe illallah" ruhla beraber olur, "Muhammedün Resûlullah" cesetle kalır. Soru: Diğer amelleri nereye gider? Cevap: Allah'ın sevabına ya da ikabına muttasıl olmuştur. Soru: İman zâhir midir, bâtın mı? Hangisiyle fetva veren hata eder. Cevap: Bâliğlerde zâhir, çocuklarda bâtındır. Öyleyse "zâhir ve bâtındır" de. Nitekim Allah Teâlâ "Size zâhir ve bâtın nimetlerini bol bol verdi" (Lokmân 20) buyurdu. Soru: Onun mertebeleri ve vecihleri var mıdır? Cevap: Evet, dört vecih üzeredir: 1 — Matbû' iman: meleklerin imanı. 2 — Makbul iman: peygamberlerin imanı. 3 — Ma'sûm iman: mü'minlerin imanı. 4 — Merdud iman: münafıkların imanı. Soru: İmanın mevzii neresidir? Cevap: İman dört mevzidedir: 1 — Birincisi kalptir. Nitekim Allah Teâlâ buyurdu: "Fakat Allah size imanı sevdirdi ve onu kalplerinizde tezyin etti" (Hucurât 7). 2 — İkincisi sadırdır. Nitekim Allah Teâlâ buyurdu: "Allah'ın sadrını İslâm'a açtığı kimse mi..." (Zümer 22). 3 — Üçüncüsü fuâddır. Nitekim Allah Teâlâ buyurdu: "Fuâd, gördüğünü yalanlamadı" (Necm 11). 4 — Dördüncüsü lisandır. Nitekim Allah Teâlâ buyurdu: "Ancak ülü'l-elbâb tezekkür eder" (Ra'd 19; Zümer 9); vecihlerden birine göre. Soru: İman erkek midir, dişi mi? "Erkektir" denirse "eşi nerede?" de. "Dişidir" denirse "kocası nerede?" de. "Erkek ve dişidir" denirse "çocukları nerede?" de. Cevap: Bunun cevabı: İman erkeklikten ve dişilikten münezzehtir, ama erkek ve dişi ile temsil olunur. İman ikrar ve hidayettir. Hidayet Rabbin sun'udur; teşbih olmaksızın, bilakis tefhim ve misal yoluyla erkek menzilesindedir. İkrar ve tasdik kulun sun'udur; dişi menzilesindedir. İkisinin çocukları taat ve hayırlardır. Küfür de böyledir: O, inkâr ve hızlândır. Hızlân Rabbin sun'udur, erkek menzilesindedir; inkâr kulun sun'udur, dişi menzilesindedir; ikisinin çocukları ma'siyet ve günahlardır. Burada da teşbih yoktur. Soru: İman kadîm midir, muhdes mi? Cevap: Marifeti kadîm, ikrarı muhdestir. Soru: İman mü'minde midir, mü'min mi imandadır? Cevap: İman Allah'ın hazinelerindedir; O'nun hazineleri de mü'minin kalbidir. Soru: İman sende midir, sen mi imandasın? "O bendedir" derse ona "yediğin bir yemek mi?" de. "Ben ondayım" derse ona "giydiğin bir elbise mi?" de. Cevap: Bunun cevabı: Ben ondayım, o da bendedir. O benim sıfatımdır; ismimle muttasıftır, cismimle muhtelittir. Onu gözümle değil, ferâsetimle ve hissimle görürüm. Bunların hepsi teşbihsiz tefhim içindir. Tevfik veren Allah'tır. 4

Soru: İman mı aklın üstündedir, akıl mı imanın üstünde? Cevap: Ebû Hanîfe dedi ki: İman akılla beraberdir, akıl da imanla beraberdir. Şemsü'l-eimme el- Hulvânî dedi ki: Bu meselede bunun hilâfını söyleyen Allah'a kâfirdir. Başkası "kâfir olmaz" dedi; el-Hâvî bunu tashih etti. Bazıları ise Hulvânî'nin sözünü tercih etti. Muteber kitaplarda böyledir. Soru: İman cesedin üstünde midir, ruhun üstünde mi? Cevap: İman ceset ile ruh arasında mütefferiktir. Soru: İman cem' midir, tefrik mi? Cevap: Allah katında cem'dir, kullar arasında tefriktir; kalpte cem', azalarda tefriktir. Soru: İman cedîd midir, atîk mi? Hangisiyle fetva verse hata etmiş olur. Cevap: Cevap: Allah Teâlâ katında atîk ve kadîmdir, mahlukata göre cedîddir. Soru: İmanın başı, ortası, aslı, damarları, dalı, yaprağı, meyvesi, toprağı, ırmağı, suyu ve adı nedir? Cevap: Cevabı: Başı tevhid, ortası marifet, aslı yakîn, damarları ihlas, dalı emir ve nehiy, yaprağı havf, meyvesi Allah'ın rahmeti, toprağı mü'minin kalbi, ırmağı Allah'ın ilmi, suyu Allah'ın Kitabı, adı da mübarek ağaçtır. Soru: İman ziyade ve fazldır; hangisiyle fetva veren hata eder. Cevap: Bunun cevabı: Kur'an iman sebebiyle ziyade ve fazldır, iman da Kur'an sebebiyle ziyade ve fazldır. Soru: İmanın sıfatı nedir? Cevap: "Allah'ın bana emrettiğine ve beni nehyettiğine itikad ettim" dememizdir. Soru: İmanın şartlarını bilmeyen kimse mü'min olur mu? Cevap: Mu'tezile dedi ki: İmanın bütün şartlarını bilmedikçe, lisanıyla vasfetmedikçe ve kalbiyle tasdik etmedikçe mü'min olmaz. Bu da şudur: 1 — Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in O'nun kulu ve resulü olduğuna şehadet etmek, 2 — Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve resullerine iman etmek, 3 — "İslâm dini sair dinlerden hayırlıdır" demek. Mu'tezile şunu da dedi: Zikrettiğimiz bu, Ebû Hanîfe'nin mezhebidir. Muhammed, el-Câmiu'l- kebîr'de Ebû Hanîfe'den şunu zikretti: Küçük bir kızla evlenen kimse; kız bülûğa erince ondan imanın şartlarını anlatması istenir de "bilmiyorum" derse kocasından bâin olur. Ona bunu söyletmeyiz; imanın şartlarının vasfı, şöyle demekle olur: "İman, Allah'a ve meleklerine ilâ âhirihî iman etmen değil midir?" Kadın "evet" derse imanı zâhir olmuştur; o, kocasınındır. "Bilmiyorum" derse ondan bâin olur. Fahrü'l-İslâm ve başkaları böyle söyledi. Minhu. İstihareden sonra buna icabet ettim ve onu üç bab kıldım: Sıfatların nevileri ve itikad meseleleri hakkında bir bab; küfür lafızları ve irtidad kelimeleri hakkında bir bab; Kitâbu'l-istihsân ile vukuu ve kulların ihtiyacı çok olan şeyler hakkında bir bab. الدين في مهمة أمور 2. Dinde Önemli İşler Bil ki küfür lafızları, itikadın ve amellerin tashihi mühim işlerdir. Bunların ta'lîmi, tashihi, tahkiki ve tekrar tekrar bunların şanına ihtimam etmek elbette lâzım bir farîzadır. Çünkü kişi iman ve küfrün ne olduğunu bilmezse hidayetin, dalâletin ve ilhadın ne olduğunu da bilmez. Kimi zaman diline âdet yoluyla tevhid kelimesi cereyan eder ve mü'menün bihe ilim, tafsil ve tahkikle değil, icmâlen itikad eder. Kimi zaman da küfür lafızlarını telaffuz eder, fâsid akideleri ve kâsid fikirleri takınır ve irtidad denizine düşer. Bu hâldeki kimse bin sene oruçta, namazda ve sair ibadetlerde kalsa ona asla fayda vermez; varacağı yer ateştir. وجهلة زمان أحوال 3. Zamanın Hâlleri ve Cahiller Hele cehalet, batıl ve isyan denizinin taştığı; yeryüzünün her yanına hakkı inkârın, ehline buğzun, bid'atleri, zuhrufları ve tuğyanı tezyînin dalgalarıyla yayıldığı bu zor zamanda. Sübhânallah! Bu fende yakîne eren ve ona mülâzım olanlar şimdi ne kadar nâdirdir! Akidelerin tahkikine, ihsana, dilin hıfzına ve fürûdan vacip kılınana muvaffak olan kimse bugün ne kadar bahtiyardır; ta ki marifet, yakîn ve iz'ân nuru tahakkuk etsin. Âkıl ve lebîb kimsenin bu zamanda meşgul olacağı en mühim iş, canını ateşte hulûddan kurtaracak ve Mennân'ın rahmetine nâil olacak 5

şeye çalışmasıdır. O da akaid, ahlak ve amellerdir. Bunlar ancak irfanın(3) sebebidir. (3) Müellifin notu: Bil ki Allah'a ve sıfatlarına dair ilim ve marifet; ilimlerin en yücesi, en yükseği, en faydalısı, en âlîsi, en büyüğü, en mükemmeli, en şereflisi, en parlağı, kalpte en çok tesir bırakanı ve en vacibidir. Akıllı Müslümana farz kılınan ilk şey, onu tahsil etmesi, ona itikad etmesi, onu tahkik etmesi, onu basiretle görmesi ve onu kabul etmesidir. O, her ilmin aslı, bütün fenlerin zübdesi, her saadetin menşei ve her hamîde hasletin mebdeidir. O, saadet-i dâreynin esası ve kevneynin ilk ikramıdır. Çünkü onun itkânıyla itikad; şekklerin zulmetlerinden, zanların vartasından, şeytanın hilelerinden ve nefislerin keydinden kurtulur. Böylece ateşten necat ve ebrârın civarıyla fevz hâsıl olur; imanı kuvvetlenir ve yakîn nuruna nâil olur. Bunun için ona "usûlü'd-dîn ilmi" adı verildi. Resûlullah aleyhisselâm da onu "ilmin başı" diye adlandırdı. İnsan onu aklî ve naklî delilleriyle tahkik etmezse, en azından onda taklit etmelidir. Mukallidin imanı bize göre sahihtir. Mu'tezile'nin âmmesi "o mü'min değildir" dedi; Ebû Hâşim de "o kâfirdir" dedi. Sahih olan bizim mezhebimizdir; ancak istidlali terk ettiği için günahkâr olur; metinde geleceği gibi. Soru: Haberde "Acûzelerin dinine sarılın" diye rivayet edildi. Öyleyse tafsil ve istidlal nasıl olur? Cevap: Bu hadis Nebî aleyhisselâmdan sahih olmamıştır. Onu ancak Süfyân es-Sevrî söyledi: Mu'tezile'den bir kavim küfür ile iman arasında menzileyi iddia edince bir acûze bunu reddetti ve dedi ki: Allah Teâlâ "Sizi yaratan O'dur; kiminiz kâfir, kiminiz mü'mindir" (Teğâbün 2) buyurdu. Allah kullarını ancak mü'min ve kâfir kıldı. Böylece onların sözü bâtıl oldu. Süfyân onun sözünü istihsan etti ve "Acûzelerin dinine sarılın" dedi. Şerhu'l-Akdi'l-ferîd'de ve et-Tecrîd'de böyledir. Minhu. Benim imanımı ve kitabımızın tamamını kabul, insaf ve iz'ân ile okuyup mütalaa edenin imanını koru. Marifetinin kemalini ve vaslını bize kolaylaştır, ey Hannân! 6

الاعتقاد في الأول الباب BİRİNCİ BAB · İ'TİKAD Birinci bab, itikad hakkındadır. Bil ki her mükellefe şer'an evvelâ vacip olan, Allah hakkında vacip olanı, muhal olanı ve caiz olanı bilmektir. Enbiyâ ve melekler hakkında da böyledir. İman her şahsa farzdır; hatta enbiyâya, kölelere ve kadınlara. İman; lisan ile ikrar, cenân ile tasdik ve kalp ile marifettir(4). Tek başına ikrar iman olmaz. Tasdiksiz marifet de böyledir. (4) Müellifin notu: İmâm-ı A'zam radıyallahu anh Vasiyyet'te der ki: İkrar tek başına iman olmaz; çünkü iman olsaydı münafıkların hepsi mü'min olurdu. Marifet de tek başına iman olmaz; çünkü iman olsaydı Ehl-i kitabın hepsi mü'min olurdu. Allah münafıklar hakkında buyurdu: "Allah şehadet eder ki münafıklar elbette yalancıdır" (Münâfikûn 1). Ehl-i kitap hakkında da buyurdu: "Kendilerine kitap verdiklerimiz onu, oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Kendilerini hüsrana uğratanlar, işte onlar iman etmezler" (En'âm 20). Minhu. وكسب خلق طرفان فللإيمان 4. İmanın İki Tarafı: Yaratma ve Kesb İmanın iki tarafı vardır. Biri Allah'ın fiilidir: tevfik, hidayet(5) ve kalplere muhabbetin ilkası. Bu vecihten gayr-i mahluktur. Diğeri kulun fiilidir: ikrar ve tasdik. Bu vecihten mahluk ve kesbîdir(6). (5) Müellifin notu: Nesefî Bahru'l-kelâm'da şöyle der: • Marifet, O'nu vahdâniyetle tanımandır; yani Allah'ın zatında ve sıfatlarında bir olduğunu bilmendir. • Tevhid, Allah'ın zatını şerikten, emsalden ve ezdâddan tenzih etmendir. • İman, Allah'ın vahdâniyetini ve Muhammed aleyhisselâmın risaletini lisan ile ikrar, kalp ile tasdik etmektir. • İslâm, Allah Teâlâ'ya vahdâniyet üzere ibadet etmendir. • Din, bu dört haslet üzere ölünceye kadar sebat etmektir. Sonra dedi ki: Bizim katımızda mezhep şudur: İman, Rabbin hidayetiyle kulun fiilidir. "İman mahluktur ve gayr-i mahluktur" demeyiz; bilakis deriz ki: İkrar ve tasdik kuldan, hidayet ve tevfik Allah'tandır. Şâfiî'ye göre erkân ile amel imandandır. Mutakaşşife ise "iman, tasdiksiz mücerred kavildir" dedi. Soru: İman hakkında ne dersin: Allah'tan kula mı gelir, yoksa aksi mi, yoksa bir kısmı Allah'tan bir kısmı kuldan mı? "Kuldan Allah'a" dersen, burada Kaderiyye mezhebinin kuvveti vardır; çünkü onlar "kul kendi kesbiyledir" dediler. "Allah'tan kula" dersen, burada Cebriyye mezhebinin kuvveti vardır; çünkü onlar "kul küfre ve imana mecburdur" dediler. "Müşterek" dersen, bu da caiz değildir. Cevap: Derim ki: Hidayet Allah'tandır; iman kulun fiilidir, istihdâ da öyledir. Bu yüzden zarar vermez, müşterek de olmaz. Minhu. (6) Müellifin notu: Kur'an'da geçen şu sözlerin hepsi: • tab'; Allah buyurdu: "Bilakis Allah küfürleri sebebiyle onların üzerine tab' etmiştir" (Nisâ 155), • hatm: "Allah onların kalplerini hatmetmiştir" (Bakara 7), • ekinne: "Onu anlamalarına engel olarak kalplerinin üzerine perdeler koyduk" (En'âm 25; İsrâ 46), • akfâl: "Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?" (Muhammed 24), • ve benzerleri, kalplerde dalâletin yaratılmasından ibarettir. Minhu. Allah Teâlâ hakkında vacip olana gelince: Bil ki Allah Teâlâ'nın kadîm, ezelî, ebedî, sermedî ve zatıyla kâim sıfatları(7) vardır. Bu sıfatlar ne O'dur ne de O'nun gayrıdır(8). (7) Müellifin notu: Bil ki Allah Teâlâ'nın sıfatları nevi nevidir: • Tenzîhî sıfatlar; selbî sıfatlar da denir. İçinde selb, adem ve nefy manası bulunanlardır. • Sübûtî sıfatlar; zâtî, ezelî ve meânî sıfatlar da denir. • Fiil sıfatları: Zatın, zıddıyla vasfedilmesi caiz olanlardır; rahmet ve gazap gibi. İzâfî sıfatlar da denir. • Ma'nevî sıfatlar; lâzımî sıfatlar da denir. 7

• Zâtî sıfatlar: zıddıyla vasfedilmesi caiz olmayanlardır; vücud ve kıdem gibi. Nefsî ve selbî sıfatlar da denir. • İlmî sıfatlar: Alîm gibi. İrâdî sıfatlar: Vedûd gibi. Kelâmî sıfatlar: Habîr gibi. • Mürekkep sıfatlar: Mürîd gibi; çünkü o, ilimden ve mahlukata izafetten mürekkeptir. Bunlar bazen tedâhül eder ve hepsine zâtî ve ezelî sıfatlar denir. Eş'arî ve Mu'tezile buna muhaliftir; onlar bazı sıfatların fiil sıfatı olduğunu söylediler ve onları muhdes ve Allah'ın zatıyla gayr-i kâim kıldılar. Fiil sıfatları bazılarına göre fiillerin kendisidir; bize göre öyle değildir, bilakis onların menşeidir. Yemin, fiil sıfatlarıyla değil zat sıfatlarıyla olur. Ebu'l-Bekâ'da, Senûsî'de ve Mevâkıf'ta böyledir. Minhu. (8) Müellifin notu: Deriz ki: Allah Teâlâ bütün isimleri ve sıfatlarıyla birdir; kadîm, ezelî ve ebedîdir. Allah'ın bütün sıfatları ve isimleri ne O'dur ne de O'nun gayrıdır; on'un içindeki bir gibi. Eğer "bu sıfatlar Allah Teâlâ'nın kendisidir" deseydik, bu, iki ilah olmasına götürürdü: Allah'ın sıfatları bir ilah, zatı da başka bir ilah. Bu ise muhaldir. Eğer "bu sıfatlar Allah'ın zatının gayrıdır" deseydik, bunlar muhdes olurdu; bu da muhaldir. Bunun için Allah Teâlâ'nın sıfatları ve isimleri ne O'dur ne O'nun gayrıdır. Soru: Allah'ın sıfatlarının kadîm ve ezelî olduğunun delili nedir? Cevap: Çünkü Allah Teâlâ ezelde kâdir olmasaydı, kudreti, hayatı, sem'i ve basarı yarattığı zaman nasıl kâdir olurdu? İlmi yarattığı zaman nasıl bilirdi? Bu, Allah Teâlâ'nın bundan önce aczle ve bundan önce cehille vasfedilmesine götürür; bu ise muhaldir. Allah bundan çok yücedir. el-Bahr'da ve el-Hulâsa'da böyledir. Bil ki mevcudat iki kısımdır: kadîm ve muhdes. Muhdes, Allah Teâlâ'nın mâsivâsıdır; kadîm ise Allah'tır. Kadîm, lügatte vücudda gayrından mütekaddim olandır; bu, mahlukların sıfatıdır. Hâlıkın sıfatlarına gelince, kadîmdir, hep var olmuş manasında. Allah ibtidâsız ve intihâsız kadîmdir; hep vardı ve hep var olacaktır. Mahlukların akılları O'nu idrak edemez. Vücudda gayrından mütekaddim olması manasında değildir. Mevâkıf'ta, Makâsıd'da ve başkalarında böyledir. Minhu. وعشرون مائتان تنزيهية صفات 5. Tenzîhî Sıfatlar: İki Yüz Yirmi Tenzîhî sıfatlara gelince: Allah Teâlâ birdir; zatında, sıfatlarında, isimlerinde, fiillerinde ve mülkünde şeriki yoktur. O cisim(9) değildir, cevher değildir; musavver, mahdud, mukadder ve ma'dud değildir; müteba'iz ve mütehayyiz değildir, bunlardan mürekkep değildir; mütenâhî değildir. Cisimlere ne takdirde ne inkısamı kabulde mümâsil olmaz. Hulûl eden bir cevher değildir, O'na da cevherler hulûl etmez; ârız olan bir araz değildir, O'na da arazlar ârız olmaz(10). Hiçbir mevcuda mümâsil olmaz, hiçbir mevcud da O'na mümâsil olmaz. O'nun misli gibi hiçbir şey yoktur; O da hiçbir şeyin misli değildir(11). (9) Müellifin notu: Soru: "Allah cisimdir, mürekkep değildir" desek bize ne zararı olur? Cevap: Size zarar verir; çünkü cisim, müellef ve mürekkep bir zattan ibarettir. Ab'âzı isbat ederseniz O'nun bir ilah olmadığını söylemiş olursunuz. Hâlbuki Allah Teâlâ "İlahınız bir ilahtır" (Bakara 163) buyuruyor. Nassı inkâr ederseniz kâfir olursunuz. Çünkü bu, tahlîk, terzîk, ihdâs ve başkalarının O'nun her cüzü için ve her uzvuyla hâsıl olmasına götürür; bu da O'nun bir ilah olmamasına götürür. "Bazı cüzleri ilahtır, bazı cüzleri ilah değildir" derseniz, bu, Hâlık ile mahluku cem etmek olur; bu da küfürdür. 8

Soru: Nebî aleyhisselâmdan rivayet edilen "Mi'rac gecesi Rabbimi en güzel surette gördüm" sözü hakkında ne dersin? Cevap: Manası "güzel bir surette" demektir; İbn Kemal el-İrşâd'da böyle söyledi. el-Bahr'ın sahibi dedi ki: "Rabbimi gördüm", yani efendim Cebrail'i en güzel surette; bu baîd bir te'vildir, çünkü Cebrail'in efdal olması lâzım gelir. Mutasavvıfların âmmesi dedi ki: "Rabbimi bir surette gördüm" yani bir sıfatta; o da yedi sıfattır. Nitekim aleyhisselâm "Allah Âdem'i kendi sureti üzere yarattı" buyurdu; yani kendi sıfatında, demek ki kendi sıfatından ona bir şey verir: ilim ya da başkası. Yine aleyhisselâm buyurdu: "Allah mevkıf ehline tanımadıkları bir surette tecellî eder, sonra tanıdıkları bir surette tecellî eder." Yani tanımadıkları bir sıfat üzere; çünkü onlar O'nu dünyada af ve kerem ile tanıdılar. Siyaseti, adli ve âlemin ihrabını izhar edince kul "Ya Rabbi, dünyada seni bu sıfatla tanımadık" der. Sonra affı izhar eder, O'nu bu sıfatla tanırlar. Muteber kitapların âmmesinde böyledir. Tirmizî ve Buhârî "bu hadis sahihtir" dedi. Minhu. (10) Müellifin notu: Allah Teâlâ cisim, cevher, ceset, suret, ba'z, cüz, cüzlerden mürekkep ve araz değildir. O bir şeydir, ama eşya gibi değildir. Çünkü O'nun mâsivâsı olan ve âlem diye adlandırılan şey ya cevher-i ferddir ya arazdır. Cevher-i ferd, cüz-i lâ yetecezzâdır; kendi nefsiyle kâimdir ve cisimler ondan terekküb eder; ondan terekküb edenin en azı iki cevherdir. Araz ise kendi nefsiyle kâim olmayandır. Araz, lügatte devamı olmayan şeyin ismidir; buluta "ârız", zata târî olan illete de "ârız" denildi. Mütekellimîn dedi ki: Araz, cevherle ve cisimlerle kâim, onların zatlarına zâid bir sıfattır; renkler, ekvân, tatlar, kokular, sesler, kudretler ve iradeler gibi. Bunlar otuz küsur nevidir. Allah Teâlâ cevher ya da araz olmaktan münezzehtir. Böyle olunca cisim, ceset, suret, ba'z, cüz ya da bunlardan mürekkep olmaması evleviyetle sabittir. Tedebbür et. el-Akd'de ve Mevâkıf'ta böyledir. Minhu. (11) Müellifin notu: Bil ki Allah Teâlâ birdir; mahlukatından hiçbir şey O'na hiçbir zaman benzemez. O kemal sıfatlarıyla mevsuftur; nakîseden ve zevalden münezzehtir. Sıfatları zatıyla kâimdir; hiçbir vecihle mahlukların sıfatlarına benzemez. Hâdis olup yok olan arazlar değildir; bilakis ezelîdir, evveli yoktur; ebedîdir, âhiri yoktur; tıpkı zatı gibi. İsimleri de böyledir. Minhu. O'nu mikdar tahdid etmez, aktâr ihtiva etmez, cihetler ihata etmez; yerler ve gökler O'nu çevrelemez. O hiçbir şeye hulûl etmez, O'na da hiçbir şey hulûl etmez. O'nu mekân ihtiva etmez, zaman şâmil olmaz; bir mekânda temekkün etmez. O'nun üzerinden zaman, vakit, ân, gece ve gündüz cereyan etmez. Havâdis O'na hulûl etmez; O'na avârız ilişmez(12). (12) Müellifin notu: Ukalâ ittifak etti ki Allah Teâlâ, zâhir ve bâtın hisle hissedilen arazlardan hiçbiriyle muttasıf olmaz; tat, renk, koku ve elem gibi, mutlak olarak; ileride gelecek. Hissî lezzet ve sair nefsânî keyfiyetler de böyledir: kin, hüzün, havf ve nazîrleri; metinde gelecek. Çünkü bunların hepsi mizaca tâbidir; mizaç terkibi müstelzimdir, terkib de vücûb- ı zâtîye münâfidir. Aklî lezzeti ise milliyyûn nefyetti, felâsife isbat etti. Dediler ki: Lezzet, mülâyimin idrakidir; kim onu kemal olarak idrak ederse ondan lezzet alır. Biz deriz ki: Lezzetin idrakin kendisi olduğunu teslim etmeyiz. Allah ondan da münezzehtir. Mevâkıf'ta böyledir. Minhu. Celâl nuûtunda hep zevalden münezzehtir; sıfatlarında da istikmâl ziyadesinden müstağnîdir. O'na kusur ve acz ilişmez; O'nu ne uyuklama ne uyku tutar; O'na fenâ ve ölüm karşı çıkmaz. Hiçbir makdur O'nun kabzasından kaçmaz; umûrun tasarrufları O'nun kudretinden uzak kalmaz. O'nun makdûrâtı sayılmaz, ma'lûmâtı mütenâhî değildir. O, mücânese ile, keyfiyet ile, hâl ile ve ahvâl ile vasfedilmez. Ne dahk ile ne kederlerle, ne tebessümle ne gamlarla, ne beşâşetle ne küdûretle, ne sürurla ne hüzünle, ne neşatla ne elemle, ne ferahla ne sıkıntılarla(13) vasfedilir. (13) Müellifin notu: Allah; elemden, ferahtan, lezzetten ve "mücânese"den buraya kadar geçen sıfatlardan münezzehtir. Çünkü bunlar mizacın tegayyürüne tâbidir; mizacın tegayyürü ise mürekkep cismin ve ziyade ile noksanı kabul eden cismin sıfatıdır. O ise bundan münezzehtir. el-Akd'de böyledir. Minhu. O; mecî(14) ve zehâb ile, ikbal ve idbar ile, ittisal ve infisal ile, içtima ve iftirak ile, nüzul ve suûd ile, hubût ve istikrar ile, kuûd ve kıyam ile, ıztıcâ' ve cülûs ile, hareket ve sükûn ile vasfedilmez. (14) Müellifin notu: Allah Teâlâ'nın mecî ve zehâb ile vasfedilmesi caiz değildir; çünkü bu ikisi mahlukların sıfatlarındandır. Mahlukatın sıfatlarından olan hiçbir vasıf caiz değildir; burada da caiz değildir. Görmez misin, İbrahim aleyhisselâm bir mekândan bir mekâna intikal 9

edenin Rabbimiz olmadığına nasıl istidlal etti: "O batınca: Batanları sevmem, dedi" (En'âm 76). Allah Teâlâ'nın "Rabbin geldi, melekler de saf saf" (Fecr 22) kavlinin manası "Rabbinin emri geldi" demektir. "Allah onlara ummadıkları yerden geldi" (Haşr 2) kavli "onlara Allah'ın azabı geldi" demektir; yani Ka'b b. Eşref'in katli. "Allah onların bünyanına temellerinden geldi" (Nahl 26) kavli "onları helak etti; içlerinden ne ateş üfleyen ne evde oturan kaldı" demektir; Nemrud hakkında nazil oldu. "Onlar, Allah'ın bulut gölgeleri içinde kendilerine gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar?" (Bakara 210) kavli şu demektir: O'nun şibhi ve mecîi olmadığı delillerden açığa çıktıktan sonra bulut gölgeleri içinde bir gelmek bekliyorlar ve buna itikad ediyorlar. "Allah her Şaban'ın yarısı gecesi dünya semasına nüzul eder ve: Tevbe eden var mı, tevbesi kabul olunsun, der" haberinin manasına gelince, deriz ki: Allah'tan nüzul, kullarına ıttılâ' ve ikbaldir; kullarına rahmetle bakar. Ali radıyallahu anh'den böyle gelmiştir. Nitekim Allah Teâlâ "Şüphesiz zikri biz indirdik" (Hicr 9) buyurdu; yani onu ta'lîm ettik ve tefhim ettik. Burada da böyledir. el-Bahr'da ve Mevâkıf'ta böyledir. Minhu. O'na ziyade ve noksan, nemâ ve küçülme; sehiv, nisyan ve hata, zühul, illet, hastalık, za'f ve sekam, âfet, meşakkat, fütur, zillet, sızlanma ve korku; inat, sefeh, betâlet, acelecilik, kabalık ve hayâsızlık; cehalet, belâdet, ketm, buhl, tamah ve hırs ilişmez. O'nun kesreti, adedi, uzantıları, eczâsı(15), a'zâsı, ahlâtı, unsuru, mizaçları(16), selîkası ve tabiatı yoktur; uzunluğu ve kısalığı, darlığı, genişliği ve derinliği yoktur. Hiçbir şeye zarf olmaz, hiçbir şeyin mazrufu da olmaz. O'nun hulûlü(17) ve ittihadı yoktur; hissî kurbu ve hissî bu'du yoktur; hicabı ve hissî nikabı yoktur; uçması ve urûcu yoktur. Havada da eşyada da olmamıştır; onlarda sârî de değildir. (15) Müellifin notu: Kur'an'da ve hadislerde Allah Teâlâ için zikredilen vech, yed, ricl, kadem, ayn, nefs, asbu', sûret, cenb, yemîn, celîs, istivâ ve keff; istihzâ, dahk, sürur, cefâ, nisyan, nüzul, kurb ve bu'd; bunların hepsi keyfiyetsiz olarak O Teâlâ'nın sıfatlarıdır. Aslına iman ederiz, keyfiyetiyle iştigal etmeyiz. Sapık fırkalar gibi zâhirine hamletmeyiz; çünkü bunlar müteşâbihlerdendir. Müteahhirîn bunları şer'e halel getirmeksizin güzel bir mahmille te'vil ettiler; hepsinin te'vili ileride gelecek. Minhu. (16) Müellifin notu: Allah Teâlâ'nın cismi, ahlâtı, unsuru ve mizaçları yoktur. Bazı mübtedi'ler O'nun cisim olduğuna gitti, sonra ihtilaf ettiler: • Kerrâmiyye "O cisimdir, yani mevcuttur" dedi. • Bir kavim "O cisimdir, yani kendi nefsiyle kâimdir" dedi. • Mücessime "hakiki cisimdir" dedi. Kimi "etten ve kandan mürekkeptir" dedi, Mukâtil b. Süleyman gibi. Kimi "beyaz bir külçe gibi parıldayan bir nurdur; boyu kendi karışıyla yedi karıştır" dedi. Kimi mübalağa edip "insan suretindedir" dedi; denildi ki: emred, kıvırcık, katat, yani saçı çok kıvırcık bir genç; denildi ki: başı ve sakalı kırlaşmış bir şeyh. Allah bunların hepsinden münezzehtir; butlânı zâhirdir. Çünkü cisim olsaydı mütehayyiz olurdu; lâzımı ise iptal ettik. Ayrıca terkib ve hudûs lâzım gelir; çünkü her cisim böyledir. Ayrıca cisim olsaydı cisimlerin sıfatlarıyla muttasıf olurdu: ya hepsiyle, o zaman iki zıt bir araya gelir; ya bazısıyla, o zaman müreccihsiz tercih ya da ihtiyaç lâzım gelir. Böylece mütenâhî olur, mahsus bir mikdar ve şekille tahassus eder. Allah bundan yücedir. Mevâkıf'ta ve başkasında böyledir. Minhu. (17) Müellifin notu: Allah Teâlâ gayrıyla ittihad etmez; çünkü iki şeyin ittihadının mutlak olarak mümteni olduğunu bildin; bu, O Teâlâ hakkında da mutlak olarak muhaldir. Allah Teâlâ'nın gayrına hulûl etmesi de caiz değildir. Çünkü hulûl, tebaiyyet yoluyla husûldür; bu ise vücûb-ı zâtîyi nefyeder. Ayrıca zatı için mahalden müstağnî olsaydı ona hulûl etmezdi; çünkü hulûlde mutlaka bir ihtiyaç vardır. Bizzat ganî olana, onu mahalle muhtaç kılan bir şeyin ârız olması müstahîldir; yoksa zatı için ona muhtaç olurdu ve mahallin kıdemi lâzım gelirdi. Ayrıca bir şeye hulûl etse: Mahal inkısamı kabul ederse O'nun inkısamı, terkibi ve eczâya ihtiyacı lâzım gelir; bu ise bâtıldır. Kabul etmezse, ona hulûlü sebebiyle eşyanın en hakiri olurdu. Allah bundan münezzehtir. Mevâkıf'ta böyledir. Bil ki bu iki asla, yani adem-i ittihad ve adem-i hulûle muhalif olanlar üç taifedir. Birincisi Nasârâdır. Mezheplerinin zabtı şudur: Ya Allah'ın zatının Mesîh ile ittihadını söylerler, ya zatının ona hulûlünü, ya da sıfatlarının ona hulûlünü; bunların hepsi ya onun bedeniyle ya nefsiyledir. Bunlar altıdır. Ya da bunların hiçbirini söylemezler; o zaman ya "Allah ona halk ve icad kudreti verdi" derler, ya da hayır; ama Allah onu mucizelerle tahsis etmiş ve İbrahim'i halil diye adlandırdığı gibi, teşrif ve ikram için onu oğul diye adlandırmıştır. Bunlar sekiz ihtimaldir ve hepsi bâtıldır. Tafsili Mevâkıf'ta ve Fahr-i Râzî'dedir. İkincisi: Gulât-ı Şîa'dan Nusayriyye ve İshâkıyye. Dediler ki: Ruhânînin zuhuru i

tarafında melekler gibi: Çünkü Cebrail, Dihye-i Kelbî'nin ve bedevînin suretinde zâhir olur. Öyleyse Allah Teâlâ'nın bazı kâmillerin suretinde zâhir olması mümteni değildir; mahlukatın buna en evlâsı onların en eşrefi ve en ekmeli olandır; o da itret-i tâhire ve eimmeden kendisinde tam ilim ve tam kudret zâhir olan kimsedir. İmamlarına ilâhiyyet ıtlak etmekten çekinmediler. Bu apaçık bir dalâlettir. Üçüncüsü: Mutasavvıfların gulâtından bazılarıdır; sözleri hulûl ile ittihad arasında karışıktır; zabtı, Nasârânın kavlinde zikrettiğimizdir. Hepsi bâtıldır; şu kadar var ki Allah Teâlâ velilerini, onlara keramet olarak, hârikulâdelerle tahsis etmiştir. Velilerin vahdet-i vücud kavlinde ne ittihad vardır ne hulûl; bilakis ancak sülûkün tekmiliyle bilinen sırlardır. Minhu. Âlemin ne dâhilindedir ne hâricindedir. Mağlup ve meftun olmamıştır. O'nun muîni, nâsırı, veziri ve müşiri yoktur. Ne bir üns celbiyle ne bir noksan def'iyle, ne taaccüble ne tahassürle olmamıştır. O'nun havâtırı yoktur; hutûr mahalli de yoktur. Vehimleri, fikirleri, şüpheleri, zanları, hayali ve arazları yoktur. İbtidâsı, intihâsı, mebdei, gâyeti, emedi ve inkızası yoktur. Tebeddül, tegayyür, şekiller, benzerler, gövde, renkler, vecd ve zevk yoktur. Künyesi, lakabı, zıddı, niddi, şibhi ve misli yoktur. Mübâşereti ve muâlecesi de yoktur. Doğurmamış ve doğurulmamıştır; O'na hiçbir şey küfüv değildir(18). Verdiğine mâni olan, men ettiğini veren yoktur; kazasını reddeden, kaderini tebdil eden, hükmüne münazaa eden yoktur. O; cevrden, gadrden ve cefadan münezzehtir; hubsten, habâsetten ve ezâdan mukaddestir. Letâfetten ve kesâfetten, korkunçluktan, ıssızlıktan ve dehşetten, tokluk ve açlıktan, yemek, içmek ve bunların levâzımından münezzehtir. (18) Müellifin notu: "Hüve" lafzı vücuda işarettir; Muattıla'ya ve Bâtıniyye'ye nakzdır. "Ehad" vahdetin isbatıdır; müşriklere ve Seneviyye'ye nakzdır. "Samed" Müşebbihe'ye nakzdır. "Doğurmamış ve doğurulmamıştır" Yahudilere ve Nasârâya nakzdır. "O'na hiçbir şey küfüv değildir" Mecûsîlere nakzdır. Şerhu'l-Mevâkıf'ta, Makâsıd'da ve Bahru'l-kelâm'da böyledir. Minhu. Mahlukun hatırına ve hayaline gelen her şeyden O münezzehtir. Zatı zatlara benzemediği(19) gibi sıfatları da mahlukların sıfatlarına benzemez. (19) Müellifin notu: Allah Teâlâ'nın zatı sair zatlara muhaliftir; ahvâli nefyedenler buna gitti. O, mahiyetin tamamında müşârik olan mislden ve müsâvî olan nidden münezzehtir. Kudemâ-yı mütekellimîn ise dedi ki: Allah Teâlâ'nın zatı, zâtiyyette ve hakikatte sair zatlara mümâsildir; sair zatlardan ancak dört hâl ile mümtaz olur: vücub, hayat, tam ilim ve tam kudret. Bu, Ebû Ali el- Cübbâî'ye göredir. Ebû Hâşim'e göre bu dördünü îcab eden beşinci bir hâl ile mümtaz olur; ona "ilâhiyye" adını verdi. Dediler ki: "O'nun misli gibi hiçbir şey yoktur" (Şûrâ 11) kavli bize vârid olmaz; çünkü burada nefyedilen mümâselet, nefsin en hâs sıfatlarında müşârekettir; zatta ve hakikatte müşâreket değildir. Bizim delilimiz şudur: Allah Teâlâ zatta ve hakikatte müşârik olsaydı, isneyniyyet zaruretiyle ondan taayyün ve teşahhus ile ayrılırdı. Kendisiyle iştirak olunan şey, kendisiyle imtiyaz olunan şeyden başkadır; böylece her birinin hüviyetinde terkib lâzım gelir; bu ise vücûb-ı zâtîye münâfidir. Şerhu'l-Mevâkıf'ta ve başkasında böyledir. Minhu. كلام علم ودقائق عرش كيفية 6. Arş'ın Keyfiyeti ve Kelâm İlminin İncelikleri O, Arş'a kendisinin söylediği vecih üzere ve murad ettiği mana ile istivâ etmiştir(20); mümâsseden, istikrardan(21), temekkünden, hulûlden ve intikalden münezzeh olarak. (20) Müellifin notu: Kerrâmiyye dedi ki: Allah Teâlâ Arş'a istikrar etti; öyle ki O'nunla doldu. Delilleri Allah Teâlâ'nın "Rahmân Arş'a istivâ etti" (Tâhâ 5) kavlidir. Deriz ki: Yani istîlâ etti; o da Arş üzerindeki saltanat ve galebedir. Mâlik b. Enes'ten: İstivâ meçhul değildir; keyfiyeti ma'kul değildir; ona iman vaciptir; ondan sual bid'attir. Bir de Allah Teâlâ Arş'ı yaratmadan önce var olduğu için O'nun Arş'a intikal ettiği söylenemez; çünkü intikal mahlukların sıfatlarındandır ve hudûsun emaresidir; Allah ondan münezzehtir. Bir de Arş üzerinde istikrarı söyleyen şunlardan hâlî olmaz: Ya O Arş kadardır, ya Arş O'ndan büyüktür, ya da O Arş'tan büyüktür. Hangisini söylese küfürdür; çünkü O'nu mahdud kılmıştır. Ali radıyallahu anh'e "Rabbimiz Arş'ı yaratmadan önce nerede idi?" diye soruldu. Dedi ki: "Nerede idi" mekândan sualdir. Allah Teâlâ mekânsız ve zamansız var idi; O şimdi de olduğu gibidir. Ca'fer-i Sâdık'tan: Tevhid üç harftir: O'nun bir şeyden أ 11

olmadığını, bir şeyde olmadığını ve bir şey üzerinde olmadığını bilmen. Çünkü bu sıfatlar mahlukta, mahdudda ve muhtaçta olur. el-Bahr'da ve el- Hulâsa'da böyledir. Soru: Arş'ı yaratmadaki hikmet nedir? Cevap: Bazıları dedi ki: O, melekler için duanın kıblesidir; dua vaktinde ellerini Arş'a kaldırırlar. Denildi ki: O, meleklerin aynasıdır; ona bakar, göklerde ve yerde olan her şeyi görürler. Arş hakkında ihtilaf ettiler: Denildi ki nurdan bir tahttır; denildi ki kırmızı bir yakuttur. el-Bahr'da böyledir. Mu'tezile ve Şîa dedi ki: Arş mülk, Kürsî ilimdir; Allah Teâlâ "Kürsîsi gökleri ve yeri kuşatmıştır" (Bakara 255) buyurdu, yani ilmi. Deriz ki: Arş'ın mülk olması caiz değildir; çünkü Allah Teâlâ "O gün Rabbinin Arş'ını onların üstünde sekiz taşır" (Hâkka 17) buyurdu; mülk ise taşınmaya muhtaç olmaz. el-Bahr'da böyledir. Minhu. (21) Müellifin notu: Şeyh İmam Mâtürîdî dedi ki: İ'tizâl mezhebinde ilk söz söyleyen, Vâsıl b. Atâ denen bir adamdır. Amr b. Ubeyd ona tâbi oldu; o, Hasan-ı Basrî'nin talebesidir. Hârûn er-Reşîd zamanı olunca Ebu'l-Hüzeyl el-Allâf çıktı. Onlar için bir kitap tasnif etti, mezheplerini beyan etti, ilimlerini cem etti ve o kitaba el-Usûlü'l-hamse adını verdi. Bir adam gördüklerinde ona gizlice "Usûl-i hamse'yi okudun mu?" derlerdi. "Evet" derse onların mezhebinden olduğunu bilirlerdi. Bunlar şunlardır: adl, tevhid, va'd, vaîd ve "beyne'l-beyn" meselesi. Adle gelince, dediler ki: Allah Teâlâ şerri yaratmaz ve onu kaza etmez. Çünkü onu yaratsa ve kaza etse, sonra da onun için azap etse, bu O'ndan cevr olurdu; Allah ise âdildir. Tevhide gelince, Kur'an'ın mahluk olduğunu söylediler; Allah Teâlâ'nın sair sıfatları da böyledir. Çünkü gayr-i mahluk desek tevhid olmaz. Va'de gelince, dediler ki: Allah Teâlâ kullarına bir sevap va'detti mi, va'dine muhalefet etmesi caiz değildir; çünkü "Allah mîâdı hulf etmez" (Âl-i İmrân 9; Ra'd 31). Vaîde gelince, dediler ki: Bir vaîd ile tehdit etti mi, onlara azap etmemesi ve vaîdine muhalefet etmesi caiz değildir; çünkü kelâmda hulf caiz değildir. Cevap ve tafsil el-Bahr'da, el-Mevâkıf'ta ve el-Mutâlaa'dadır. "Beyne'l-beyn" meselesine gelince: Mürtekib-i kebîre imandan çıkar, küfre de girmez; bilakis onun için iki menzile arasında bir menzile vardır. Minhu. O, Arş'ın ve semanın(22) üstündedir; serânın altına kadar her şeyin üstündedir. Bu öyle bir fevkıyyettir ki O'na Arş'a ve semaya kurb ziyade etmez; yerden ve serâdan bu'd ziyade etmediği gibi. O bununla beraber her mevcuda karîbdir; kula şah damarından daha karîbdir; O her şeye şahittir. الأسماء جميع معنى وتفصيل المسمى غير الاسم مبحث İsim Müsemmâdan Başkadır; Bütün İsimlerin Manası (22) Müellifin notu: Bil ki isim, tesmiyenin gayrıdır. Çünkü tesmiye, ismi bir şeye tahsis etmek ve onu o şey için vaz' etmektir; bunun isme mugâyir olduğunda şüphe yoktur. Bir de tesmiye vâzıın fiilidir ve o munkazîdir; isim ise öyle değildir. Denildi ki: Tesmiye, isimler olan delâlet eden sözlerin aynıdır; nitekim ashâbımızın ekserine göre tesmiye delâlet eden sözlerin kendisidir, isim ise medlûlün kendisidir. İsmin müsemmânın aynı mı yoksa gayrı mı olduğu hakkındaki ihtilaf meşhurdur. Şüphe yok ki nizâ, "f-r-s" lafzının at denen hayvanın aynı mı gayrı mı olduğunda değildir; nizâ onun medlûlündedir: Bu, olduğu hâliyle zat mıdır, yoksa ona sâdık, ona ârız ve onu haber veren bir şey itibarıyla zat mıdır? Bunun için Şeyh Ebu'l-Hasan el-Eş'arî dedi ki: İsim, yani medlûlü, bazen müsemmânın aynıdır, yani olduğu hâliyle zatıdır; "Allah" gibi. Çünkü o, içinde bir mana itibar edilmeksizin zatın alem ismidir. Bazen onun gayrıdır; "Hâlık" ve "Râzık" gibi O'nun gayrına nisbetine delâlet edenler. Bunların O'nun gayrı olduğunda şüphe yoktur. Bazen de ne odur ne gayrıdır; "Alîm" ve "Kadîr" gibi O'nun zatıyla kâim hakiki bir sıfata delâlet edenler. O sıfatlarla birlikte alınan zatta da hâl böyledir. Bunda tafsil vardır; Şerhu'l-Mevâkıf'a ve Fahr-i Râzî'ye müracaat et. Sonra bil ki isim ya zattan alınır, yani onunla müsemmâ olan, olduğu hâliyle şeyin zatıdır; ya zatın cüzünden, ya hâricî vasfından, ya da ondan sâdır olan fiilden alınır. Sonra bunların hangisinin Allah Teâlâ hakkında mümkün olduğuna nazar edilir. Zattan alınana gelince: O'nun zatının taakkulünün cevazına giden, O'nun mahsus hakikati karşılığında bir ismi olmasını caiz gördü. Zatının taakkulünün imtinâına giden ise O'na zatından alınmış bir isim caiz görmedi; çünkü bir mana için isim vaz' etmek, onun taakkulünün fer'idir ve onun tefhimine vesiledir. Cüzden alınana gelince, mesela insan için "cisim" gibi; bu Allah Teâlâ hakkında muhaldir, çünkü vücûb-ı zâtî terkibe münâfidir. İsmin mefhumuna dahil olan hâricî vasıftan alınana gelince, bu Allah Teâlâ hakkında caizdir. Sonra bu vasıf bazen hakikidir, "Alîm" gibi; bazen izâfîdir, "âlî" manasına "Mâcid" gibi; bazen selbîdir, "Kuddûs" gibi. Fiilden alınana gelince, o da Allah Teâlâ hakkında caizdir. İsmin bu kısımları basittir; bazen ikili ve daha fazla mürekkep olur. Misallerini öğreneceksin. Sonra bil ki Allah Teâlâ'nın isimlerle

fiillerden alınan isimlerdedir. Ashâbımızdan Kadı Ebû Bekir dedi ki: Allah Teâlâ için sabit bir manaya delâlet eden her lafzın, ıtlakı O'nun kibriyâsına lâyık olmayan bir şeyi vehmettirmiyorsa, tevkîfsiz O'na ıtlakı caizdir. Bundan dolayı O'na "ârif" lafzı ıtlak edilemez; çünkü marifetten bazen öncesinde gaflet bulunan ilim murad edilir. "Fakih" lafzı da ıtlak edilemez; çünkü fıkıh, mütekellimin sözünden maksadını anlamaktır; bu da önceden cehl bulunduğunu hissettirir. "Âkıl" lafzı da ıtlak edilemez; çünkü akıl, uygun olmayan şeye girişmekten alıkoyan bir ilimdir. "Fatîn" lafzı da ıtlak edilemez; çünkü fetânet, dinleyene ta'rîz edilmek istenen şeyi çabuk idraktir; böylece cehille mesbûk olur. "Tabîb" lafzı da ıtlak edilemez; çünkü tıptan tecrübelerden alınmış ilim murad edilir. Allah Teâlâ hakkında sahih olmayan bir şeye bir nevi îhâm bulunan sair isimler de böyledir. Tevkîf ile vârid olan, meşhur olana göre doksan dokuz isimdir. Meşhur olmayanlara gelince, onlar için de tevkîf vârid olmuştur. Kur'an'da: Mevlâ, Nasîr, Gâlib, Kâhir, Karîb, Rab, Nâsır, A'lâ, Ekrem, Ahsenü'l- hâlikîn, Erhamü'r-râhimîn, Zi't-tavl, Zi'l-kuvve ve Zi'l-meâric gibi. Hadiste: Hannân ve Mennân gibi. Meşhur olmayan bir rivayette de: Tâm, Kadîm, Vitr, Şedîd, Kâfî ve başkaları gibi. Onların ihsâsına gelince, ki Sahîhayn'da "Allah'ın doksan dokuz, yüzden bir eksik ismi vardır; onları ihsâ eden cennete girer" diye vârid olmuştur: Bu ya onların hıfzıdır, çünkü hıfz ancak hepsini tekrar tekrar sayıp söylemekle hâsıl olur; ya da onları hasr ederek veya sayarak, ilim, iman ve haklarını yerine getirmekle zabtetmektir. Öyleyse O'nun rızasını ve cennetlerine girmeyi umarak onları ihsâ edelim. Deriz ki: "Allah", O'nun zatına has bir isimdir; gayrı asla onunla vasfedilmez, gayrına asla ıtlak olunmaz. Denildi ki: Câmid bir alemdir. Denildi ki: Müştaktır; aslı "el-ilâh"tır; teabbüd etmek manasındaki "eleha"dandır, ya da "veleh"tendir, o da hayrettir. İkisinin mercii izâfî bir sıfattır: O'nun halâikin ma'bûdu ve akılların hayret mahalli olmasıdır. Denildi ki: O, yaratılmışlara galip olandır; bu kudret sıfatına döner. Denildi ki: Ancak dilediği olan zattır. Denildi ki: Teklif ancak kendisinden sahih olandır. Bu ikisinin döndüğü yer selbî ve fiilî sıfattır. "Rahmân, Rahîm": yaratılmışlara nimet vermeyi dileyen demektir; ikisinin döndüğü yer irade sıfatıdır. Denildi ki: Nimetlerin büyüklerini de incelerini de verendir; dönüş yeri fiilî sıfattır. "Melik": dilediğini aziz, dilediğini zelil kılan, kendisi zelil olmayan demektir; döndüğü yer fiilî ve selbî sıfattır. Denildi ki: Kudreti tam olandır; döndüğü yer kudret sıfatıdır. "Kuddûs": ayıplardan uzak demektir. Denildi ki: Vehimlerin ve gözlerin idrak edemediği zattır; bu selbî sıfattır. "Selâm": zatında, sıfatlarında ve fiillerinde her türlü eksiklikten salim demektir; bu selbî sıfattır. Denildi ki: Başlangıçta ve dönüşte selamet verendir; selamet vermek manasıyla fiilî olur. Denildi ki: Yaratılmışlarına selam verendir; bu kelâmî sıfattır. "Mü'min": haber verdiği şeyde kendini ve peygamberlerini doğrulayandır. Bu ya sözle olur, Allah Teâlâ'nın "Muhammed Allah'ın Resûlüdür" (Fetih 29) sözü gibi; bu kelâmî sıfattır. Ya da mucize yaratmakla olur; bu fiilîdir. Denildi ki: Kullarını büyük korkudan emin kılandır; bu ya fiilîdir, onlarda emniyet ve huzur yaratmasıyla, ya da emniyette olduklarını haber vermesiyle olur. "Müheymin": ilmiyle şahit olan demektir; bu ilim sıfatına döner. Ya da sözle doğrulamakla şahit olandır; bu kelâmî sıfata döner. Denildi ki: Doğru sözlü emin demektir. Denildi ki: Koruyan (Hafîz) demektir. "Azîz": Denildi ki: Babası ve annesi yoktur. Denildi ki: Makamından indirilmeyendir; ya da ulaşılamayandır; ya da karşı gelinemeyen ve tehditle korkutulamayandır. Denildi ki: Benzeri yoktur. Bunların hepsi selbî sıfata döner. Denildi ki: Dilediğine azap edendir. Denildi ki: Amel edenlerin sevabı O'nun üzerinedir. Bunlar fiilî sıfata döner. Denildi ki: Kâdir demektir; kudret ve galebe. "Cebbâr", "cebr"dendir; yani yaratılmışların işlerini düzeltendir, çünkü O her kırığı sarandır. Ya da "zorlamak"tandır; yani yaratılmışlarını dilediği şeye zorlar. İkisinin döndüğü yer fiilî sıfattır. Denildi ki: Ulaşılamayan, korunmuş demektir; çünkü O, düşüncelerin elinin O'na ulaşmasından ve gözlerin idrakinin O'nu kuşatmasından yücedir. Bu, selbî ile birlikte izâfî sıfata döner. Denildi ki: Olmayacak şeyi temenni etmeyen, olmamış şeye hayıflanmayandır; bu selbî sıfata döner. Denildi ki: Azîm demektir, yani eksiklik sıfatları O'ndan nefyedilmiştir; bu selbî sıfattır. Denildi ki: Bütün kemal kendisinde bulunandır; bu selbî ve sübûtî sıfata birlikte döner. "Mütekebbir": Denildi ki Azîm gibidir. Gazâlî dedi ki: Mutlak mütekebbir, kendi zatına nisbetle her şeyi küçük görendir. Bu görüş doğruysa tekebbür haktır ve sahibi haklıdır; bu, mutlak olarak ancak Allah için düşünülebilir. Bu görüş yalansa tekebbür batıldır ve mütekebbir de batıl üzeredir. "Hâlık, Bâri": ikisinin manası birdir, yani eşyayı yoktan var etmeye ha

olması bakımından Bâri, yarattıklarının suretlerini en güzel şekilde düzenlemesi ve onları en mükemmel şekilde süslemesi bakımından Musavvir'dir. "Gaffâr": cezayı hak edenden cezayı kaldırmayı dileyen demektir; bu irade sıfatıdır. Ya da dünyada ayıbı ve günahları üzerlerine perde indirerek örten, ahirette onları cezalandırmayı terk edendir; bu da onunla birlikte fiilî sıfattır. "Kahhâr": galip olup yenilmeyendir; O'nun kudreti altında makhûr, kazasına müsahhar olmayan hiçbir varlık yoktur; bu fiilî ve selbî sıfattır. "Vehhâb": karşılıksız çok veren demektir; bu fiilî sıfattır. Bağışı ve hayâsı güzel, lütfu ve teveccühü çok, ihsanı ve ikramı büyüktür; istenmeden önce verir; bu zâtî ve fiilî sıfattır. "Rezzâk": canlılardan dilediğine yenecek, içilecek ve giyilecek gibi faydalanacağı şeyleri rızık olarak verendir; bu fiil sıfatlarındandır. "Fettâh": zoru kolaylaştıran demektir. Denildi ki: Fethi, yani zaferi yaratandır; bu fiilî sıfattır. Denildi ki: Hüküm verendir; bu ya haber vermek ve sözle olur, kelâmî sıfattır; ya kaza ve kaderle olur, kudret ve irade sıfatıdır; ya da kullarına rahmet, rızık ve ilim kapılarını açandır, fiilî sıfattır. "Alîm": bütün bilinenleri bilen demektir; bu hakikî sıfattır. Ya da ilmi her şeyi kuşatandır: cüz'î ve küllî, mümkin ve muhal, var ve yok; açığını ve gizlisini, incesini ve celîsini, evvelini ve âhirini. "Kâbız": almaya has olan demektir; "Bâsıt": vermekte genişliğe has olandır. Ya da hikmetinden dolayı rızkı ve eşyayı kullardan tutandır; bu fiilî sıfattır. Ya da kalpleri sapıklık ve korkuyla daraltandır. "Hâfıd": kâfirleri hor kılar, fâcirleri zelil eder, kibirlileri dünyada kendinden uzaklaştırarak, ahirette azapla alçaltır; bu zâtî ve fiilî sıfattır. "Râfi'": makamlar veren demektir; ya da müminleri mutlu kılarak, velilerini de yakınlık ve yardımla yükseltendir; bu fiilî sıfattır. "Muizz": izzet ya da kuvvet veren demektir; ya da dilediğini ilim ve kanaatle aziz kılandır; ya da velilerini ismetiyle aziz kılmış, sonra rahmetiyle onları bağışlamış, sonra onları kendi ikram yurduna götürmüş, sonra onlara rü'yetiyle ikram etmiş olandır; bu fiilî ya da irâdî sıfattır. "Müzill": makamın düşmesine sebep olan demektir; ya da dilediğini cehalet ve katı kalplilikle zelil kılandır; ya da düşmanlarını kendisini tanımaktan mahrum bırakarak zelil kılmış, sonra onları azap yurduna götürmüş, kovması ve lanetiyle hor kılmış olandır; bu zâtî ve fiilî sıfattır. "Semî'": İşitilen bir şey, gizli de olsa O'nun işitmesinden uzak kalmaz; sırları, daha gizli de olsa bilir. Ya da yalnızken ve kalabalıkta, açık ve gizli bütün sesleri işitendir; bu zâtî, sübûtî sıfattır. Ya da işitme organına muhtaç olmayandır; bu selbî, zâtî sıfattır. "Basîr": bütün eşyayı aletsiz görür. Ya da zatları, yükseğini ve alçağını, yakınını ve uzağını, küçüğünü ve büyüğünü, gece ve gündüz, karanlıkta ve aydınlıkta görendir; bu zâtî, sübûtî sıfattır. Ya da kendisinden hiçbir şeyin gizlenmediği, ya da görmesi göze muhtaç olmayandır; bu selbî sıfattır. "Hakem", "hâkim"in mübalağalı şeklidir. O, ilmi sağlam, sözü sağlam, fiili sağlam olandır; bunların ortadan kalkması ve bozulması ihtimali yoktur. Ya da kazasını geri çeviren, hükmünü bozan olmayan hâkimdir. (Kelime) "hükm"den ya da "hükûmet"tendir; bunlar "men etmek" anlamındadır, çünkü hâkim insanları zulümden ve bozgunculuktan men eder. Ya da fiillerinde zulümden münezzeh olandır. Bu zâtî ya da fiilî ya da selbî sıfattır. "Adl": yaptığı şey O'ndan çirkin olmaz demektir; bu selbî sıfattır. Ya da hevâya meyletmeyen, zulümden ve cefadan uzak olandır; ya da var ettiği, yok ettiği ve hükmettiği her şeyde adaletle davranandır; ya da zalimin ve haksızlık edenin zıddı olandır. Bu tenzîhî ya da fiilî sıfattır. "Latîf": lütfu yaratan demektir; ya da kullarına, bilmedikleri ve ummadıkları yerden lütuf ve yumuşaklıkla davranandır; bu fiilî sıfattır. Ya da gizlileri ve eşyanın inceliklerini bilendir; bu ilmî sıfattır. Ya da insanlara ihtiyaçlarını yumuşaklıkla ve kolaylıkla ulaştıran; ya da onlara yeteceğinden fazlasını veren; ya da onlara güçlerinin altında yükleyen; ya da onlara itaat tevfiki ve ibadet kolaylığı veren; ya da tevhidi kalplerde koruyan ve ayıplardan saklayan; ya da kısa bir sürede hafif bir çalışmayla ebedî saadete ulaşmayı kolaylaştırandır. Bunların hepsi fiilîdir. "Habîr": eşyanın hakikatlerini ve içyüzlerini bilen demektir; bu ilmî sıfattır. Ya da olmuş olanı ve olacak olanı haber verendir; bu kelâmîdir. "Halîm": isyankârlara cezayı takdir edilen vaktinden önce acele etmeyendir; ya da (hiçbir şeyin) O'nu öfkede acele etmeye sevk etmediği; ya da hak edenlerden cezayı düşürendir. Bu tenzîhî ve fiilî sıfattır. "Azîm": kadri aklın sınırlarını aşmış, öyle ki künhü ve hakikati düşünülemeyen demektir; ya da büyüklüğün en son mertebesine ulaşandır. Bu ma'nevî ya da tenzîhî sıfattır. "Gafûr": kullarının küçük ve büyük çok günahlarını bağışlayan demektir; bu fiilîdir. "Şekûr": şükrün karşılığını veren demektir; ya da kendisine itaat edeni öven; ya da az bir işe bol sevap veren

demektir; ya da kibriyâda ve azamette kendisinden büyüğü düşünülemeyen; ya da duyuların görmesinden ve akılların idrakinden büyük olandır. Bu tenzîhî ve me'ânî sıfattır. "Hafîz": dilediği sürece varlıkları yok olmaktan ve bozulmaktan koruyan demektir. Ya da (kelime) unutmanın ve yanılmanın zıddı olan "hıfz"tandır; ya da zayi etmenin zıddı olan "hıfz"tandır. Denildi ki: Bir şey O'nu başka bir şeyden alıkoymaz. Bu fiilî ya da selbî sıfattır. "Mukît": azıkları yaratandır. Denildi ki: Takdir eden, ya da yardıma yetişen, ya da muttali olan, ya da kâdir demektir. Bu fiilî ya da me'ânî sıfattır. "Hasîb": yeten demektir, kullara yetecek olanı yaratır; ya da kulların fiillerinin hesabını görendir; ya da kullarının maslahatlarını hazırlayıp düzenleyendir. Bu fiilî sıfattır. "Celîl": celâl ve cemâl vasıflarıyla nitelenmiş demektir; ya da zatça ve sıfatça kâmil olandır; ya da kalplerin heybetinden korku dolduğu, akılların azameti karşısında zillet ve küçüklükle dehşete düştüğü zattır; bu tenzîhî ve fiilî sıfattır. Ya da müminleri yücelten ve onlara ikram edendir. "Kerîm": cömertlik, yardım ve bağış sahibi demektir. Denildi ki: Bunlara gücü yetendir; ya da gücü yetince affeden, va'dedince va'dini yerine getiren, verince fazlasını verendir; ya da ne kadar verdiğine aldırmayan ve ihtiyacın başkasına arz edilmesine razı olmayandır; ya da günahları bağışlayandır. Bu fiil ve kudret sıfatıdır. Ya da mertebesi yüce olandır; bu izâfî sıfattır. "Rakîb": hiçbir şeyin kendisinden kaybolmadığı ve hiçbir şeyden gafil olmadığı koruyucu demektir; ya da kulların fiillerini ve hâllerini bilen, nefeslerinin ve ecellerinin sayısını sayandır. Bu fiilî, zâtî ve ilmî sıfattır. "Mücîb": icabet eden, duayı ve isteği kabul ve bağışla karşılayan demektir; bu fiilî, zâtî sıfattır. "Vâsi'": cömertliği bütün varlıkları, ilmi bütün bilinenleri, kudreti bütün gücün yettiği şeyleri kuşatandır; bir iş O'nu başka bir işten alıkoymaz. Bu zâtî sıfattır. "Hakîm": hikmet sahibi demektir. Hikmet, eşyayı oldukları gibi bilmek ve fiilleri gerektiği gibi yapmaktır. Ya da "muhkim" anlamındadır; bu da idareyi sağlam yapmak ve takdiri güzel yapmaktır. Bu ilim ya da fiil sıfatıdır. "Vedûd": velilerinin kalplerinde sevilen ve seçkin kullarını seven demektir; ya da bütün yaratılmışlar için hayrı seven ve onlara iyilik edendir. Bu me'ânî ve irâdî sıfattır. "Mecîd": zatı şerefli, fiilleri güzel, bağışı bol olan demektir; bu fiilîdir. "Bâis": peygamberleri velilere hidayet, düşmanlara hüccet olarak gönderendir; ya da kıyamet günü yaratılmışları iade edendir. Bu fiilîdir. "Şehîd": görünmeyeni ve görüneni bilen demektir; ya da âriflerin nazarında meşhûd olandır. Bu zâtî, ilmî sıfattır. "Hak": âdil demektir; ya da zatı gereği vâcip olan ve varlığında başkasına muhtaç olmayandır; ya da sözünde ve fiilinde muhik ve sâdık olan; ya da hakkı ortaya çıkaran; ya da ulûhiyeti, O'ndan başkası batıl sayılacak şekilde gerçekten sabit olan varlıktır. Bu zâtî sıfattır. "Vekîl": yaratılmışların işlerini ve ihtiyaçlarını üstlenen demektir; ya da başlangıçta ve dönüşte işleri kendisine bırakılandır. Bu fiilî sıfattır. "Kavî": her şeye gücü yeten, işinde galip olan demektir; ya da kudreti tam olup acizliğin kendisine erişemediğidir. Bu fiilîdir. "Metîn": kudrette son derece olan demektir, yani metaneti tam olan; ya da kudreti sonsuz olan; ya da çetin olup fiillerinde zorluk, yorgunluk ve külfet erişmeyendir. Bu kudret sıfatıdır. "Velî": yardım eden ve dostluğu koruyan demektir; ya da işi üstlenen ve kullarının işlerinde tasarruf edendir. Bu fiilîdir. "Hamîd": övülen demektir; ya da zatına, sıfatlarına ve fiillerine hamdedendir. Bu izâfî ve fiilî sıfattır. "Muhsî": bilen demektir; ya da sayılan her şeyin sayısını haber verendir; her şeyi sayıyla saymış ve her şeyi ilimle kuşatmıştır. Bu ilmî ya da kelâmî sıfattır. "Mübdi'": nimetleri ilk olarak lütfeden demektir; ya da eşyayı önceden bir örneği olmadan ilk olarak inşa eden, takdir eden, yaratan, gerçekleştiren ve icat edendir. Bu fiilîdir. "Muîd": yaratılmışları helak olduktan sonra iade edendir; (yaratılış) O'ndan başladı ve O'na döner. Bu fiilîdir. "Muhyî": hayatı yaratan ve var eden demektir; ya da bedenleri ruhları üfleyerek, kalpleri ilimlerle, hikmetlerle ve imanla, ruhları da tecellilerle diriltendir. Bu fiilîdir. "Mümît": ölümü yaratan ve var eden demektir; ya da bedenleri ruhları gidererek, kalpleri de bağışladığı ilimleri, hikmetleri ve imanı geri alarak öldürendir. Bu fiilîdir. "Hayy": daim, ezelî ve ebedî demektir; ya da çok yapan ya da çok idrak edendir. Bu tenzîhî ve fiilî sıfattır. "Kayyûm": kendi kendine kâim, başkasını ayakta tutan demektir; ya da bâkî ve daim olandır; bu nefsî sıfattır. Ya da bütün işleri idare eden ve üstlenendir; bu fiilîdir. "Vâcid": muhtaç olmayan zengin demektir; ya da dilediği her şeyi bulandır. Bu selbî sıfattır. "Mâcid": yüceltilen ve ikram edilen demektir; ya da yüce ve yüksek olandır; bu izâfî sıfattır. Ya da keremi geniş olandır. Denildi ki: Velâyet ve tevliyet kendisinin olandır; bu fiilîdir. "

yönelinen ve kastedilendir. "Kâdir": kudret sahibi demektir; dilerse yapar, dilerse yapmaz. Ya da meşîetinin taalluk ettiği her şeye gücü yetendir. Bu izâfî ve zâtî sıfattır. "Muktedir": kudreti ortaya koyan demektir; böylece Kâdir'den daha beliğ olur. Bu fiilîdir. "Mukaddim": eşyayı öne alan ve layık olduğu yere koyan demektir; bu fiilîdir. Ya da sebepleri sebebe bağlı olan şeyden önce getirendir. "Muahhir": eşyayı uygun vakitlerine erteleyen demektir; ya da sonuçları sebeplerden sonraya bırakandır; bu fiilîdir. Ya da dilediğini öne alan, dilediğini geri bırakandır. "Evvel": her şeyden önce olan, kendisinden önce hiçbir şey olmayan demektir; bu selbîdir. "Âhir": her şeyden sonra olan, kendisinden sonra hiçbir şey olmayan demektir; bu selbîdir. Ya da başlangıçsız kadîm, sonsuz kerîm olandır. "Zâhir": kesin delillerle bilinen demektir; bu izâfî sıfattır. "Bâtın": duyulardan gizli olan, hiçbir şekilde idrak edilemeyendir; böylece selbî olur. "Vâlî": eşyanın ve bütün parçalarının mâliki ve onlarda tasarruf eden demektir; bu fiilîdir. "Müteâlî": şanına yakışmayan her vasıftan ve övgüden yüce ve münezzeh olan demektir; ya da kendisine ulaşmayı engelleyendir. Bu selbî ve fiilîdir. "Berr": nimet veren ve ihsan eden demektir; bu fiilîdir. "Tevvâb": kullarının tövbesini kabul eden demektir; ya da onları tövbeye ve tövbede devama muvaffak kılan, rahmetiyle ve onun tamamıyla onlara dönendir. Bu fiilîdir. "Müntekim": kendisine isyan edeni cezalandıran demektir; bu fiilîdir. "Afüvv": kötülükleri silen ve izlerini amel defterlerinden gideren demektir; bu fiilîdir. "Raûf": kullara hafifletmeyi dileyen demektir; bu irâdî sıfattır. "Mâlikü'l-mülk": mülkünde ve yarattıklarında dilediği gibi tasarruf eden demektir; bu fiilîdir. "Zü'l- celâli ve'l-ikrâm": celâl vasıflarının ve cemâl sıfatlarının sahibi demektir; bu tenzîhî ya da zâtî sıfattır. "Muksit": âdil demektir; ya da mazlumun hakkını zalimden alandır. Bu selbîdir. "Câmi'": kaza gününde hasımları toplayan demektir; ya da birbirine benzeyenleri ve zıt olanları bir araya getiren; ya da ruh ile tabiatı birleştiren; ya da bir kalpte tecerrüd ile taalluku bir araya getirendir. Bu fiilîdir. "Ganiyy": herkes her şeyde kendisine muhtaçken kimseye muhtaç olmayan demektir; bu selbîdir. "Muğnî": dilediğini dilediği şeyle zengin kılan demektir; ya da yaratılmışların hâllerini güzelleştirendir. Bu fiilîdir. "Mâni'": faydalardan dilediğini men eden ve dileyenden dilediği şeyi men eden demektir; ya da helak sebeplerini geri çevirendir. Bu fiilîdir. "Dârr": zarar O'ndandır; kendisine adaletiyle muamele ettiğine zarar verendir. Bu fiilîdir. "Nâfi'": fayda O'ndandır; kendisine fazlıyla muamele ettiğine fayda verendir. Bu fiilîdir. "Nûr": kendiliğinden açık olan ve başkasını açığa çıkaran demektir; ya da gökleri ve yeri aydınlatandır. Bu izâfî ve fiilîdir. "Hâdî": müminlerin kalplerinde hidayeti yaratandır; ya da bazı kullarına dönüş yerini gösterendir. Bu fiilîdir. "Bedî'": yoktan var eden ve icat eden demektir; eşyayı örneksiz yaratır. Bu fiilîdir. "Bâkî": sonu olmayan demektir; O, yaratılmışlarının yok oluşundan sonra ebediyen var olandır. Bu izâfî sıfattır. "Vâris": yaratılmışların yok oluşundan sonra kalan demektir; ya da yere ve üzerindekilere vâris olandır; onlar O'na döndürülürler. Bu izâfîdir. "Reşîd": hayırların yoluna irşad eden demektir; ya da kastında, takdirinde ve idaresinde isabet eden âdildir. Bu fiilî ve selbîdir. "Sabûr": cezada acele etmeyen, onu belirli bir vakte erteleyen halîm demektir; ya da acelenin, işi vaktinden önce yapmaya sevk etmediğidir. Bu selbîdir. Kul bu isimlerin ve sıfatların hepsiyle taalluk eder ve tahalluk eder. Allah'ım! İsimlerin ve sıfatların hürmetine ahlâkınla, marifetinin kemaliyle ve rızanın tamamıyla kolaylaştır. Minhu. متفقة ثمانية ثبوتية صفات 7. Sübûtî Sıfatlar: Üzerinde Birleşilen Sekiz Sübûtî sıfatlara gelince, bunlardır: Hayat. O ezelî bir sıfattır; mevsufu için ilmin taallukunun sıhhatini îcab eder. Allah Teâlâ'nın hayatı ezelde ve ebedde zatındandır; O'ndan göz açıp kapayıncaya kadar bile ayrılmaz; gayrından istifade olunmaz. O, hayatının ahlât, unsurlar, etler ve damarlar sebebiyle olmasından münezzehtir; bilakis bütün ecrâmdan ve hayallerden mukaddestir. الله قدرة مبحث 8. Allah'ın Kudreti Bahsi Kudret: Muhallere değil, bütün mümkinlere taalluk eden kudret. O ezelî bir sıfattır; taalluk ettiği zaman mümkünün îcadında ve i'dâmında müessir olur. Çünkü Allah Teâlâ hayydır, kâdirdir, cebbârdır, kâhirdir. Mülk, melekût, izzet ve ceberût O'nundur; saltanat, kahr ve emir O'nundur. Gökler O'nun yemîninde dürülmüştür; halâik O'nun kabzasında makhûrdur. Allah'ın 16

eşyadaki kudreti muâlecesizdir; onlara sun'u mizacsızdır. Her şeyin illeti O'nun sun'udur; O'nun sun'unun ise illeti yoktur. الله علم مبحث 9. Allah'ın İlmi Bahsi İlim: Bütün vâciplere, câizlere ve muhallere taalluk eden (sıfattır). O ezelî bir sıfattır; taalluk ettiği şey onunla, nakîzine ihtimal bırakmayacak şekilde açığa çıkar. Çünkü Allah Teâlâ bütün varlıkları bilendir; âlemlerde zerre ağırlığı bile O'nun ilminden uzak kalmaz. Bilakis karanlık gecede sert kayanın üstündeki siyah karıncanın kıpırdanışını bilir; hava boşluğunda zerrelerin hareketini idrak eder; sırrı ve daha gizli olanı bilir; gönüllerin içinden geçenlere, havâtırın hareketlerine ve sırların gizliliklerine muttali olur. Bilakis cüz'îlerden ve küllîlerden, var olanlardan ve olmayanlardan, mümkinlerden ve imkânsızlardan her şeyi ilimle kuşatmıştır. Yaratılmışların başlangıcından ve varlıkların sonlarından olanı bilir. O, zatlardan ve sıfatlardan her şeyi bilendir; ezelî ve ebedî bir ilimle bilir; zatında kabul etme, etkilenme, değişme, hulûl ve yer değiştirme yoluyla sonradan olan ve yenilenen bir ilimle değil. الله إرادة مبحث 10. Allah'ın İradesi Bahsi İrade: Muhaller dışında bütün mümkinlere taalluk eden (sıfattır). O ezelî bir sıfattır; mümkünün iki tarafından, var olmak ile yok olmaktan birinin gerçekleşmeye tahsis edilmesinde tesir eder. Çünkü Allah olan şeyleri dileyendir, sonradan olanları idare edendir. Mülkte ve melekûtta az ve çok, küçük ve büyük, hayır ve şer, fayda ve zarar, iman ve küfür, tanımak ve inkâr, kurtuluş ve hüsran, artma ve eksilme, itaat ve isyan, ancak O'nun ilmi, iradesi, kazası, kaderi, hükmü ve meşîeti ile cereyan eder. O'nun dilediği olur, dilemediği olmaz. O dilediğini yapandır. Emrini geri çeviren, kazasını bozan yoktur. O'na isyandan kaçış ancak O'nun iradesi, tevfiki ve rahmetiyledir; O'na itaate güç de ancak O'nun meşîeti ve yardımıyladır. Kurtuluş ve sığınma ancak O'nadır. Bütün yaratılmışlar, âlemde bir zerreyi O'nun iradesi olmadan bir kere bile hareket ettirmek ya da durdurmak için toplansalar buna güç yetiremezler. O, ezelden beri iradesiyle nitelenmiştir; ezelde eşyanın, takdir ettiği vakitlerde var olmasını dilemiştir. Eşya da o vakitlerde, O'nun bildiği ve dilediği gibi, öne geçmeden, geri kalmadan, başkalaşmadan ve değişmeden var olmuştur. O işleri idare etmiştir; düşünceleri sıraya koyarak değil, zaman bekleyerek değil; bu yüzden bir iş O'nu başka bir işten alıkoymaz. وبصر سمع مبحث 11. İşitme ve Görme Bahsi Semi' ve basar: Bütün varlıklara taalluk eden (sıfatlardır). Bunlar iki sıfattır; taalluk ettikleri zaman işitilenler ve görülenler onlarla açığa çıkar. Çünkü Allah Teâlâ işitendir, görendir. İşitilen bir şey, gizli ve saklı da olsa O'nun işitmesinden uzak kalmaz; görülen bir şey, ince de olsa açık da olsa O'nun görmesinden kaybolmaz. Uzaklık O'nun işitmesine perde olmaz, karanlık O'nun görmesini engellemez; bilakis karanlıkta karıncanın kıpırdanışını görür. O, göz bebeği ve göz kapakları olmadan görür; kulak deliği ve kulaklar olmadan işitir. Bu ikisi (O'nun işitmesi ve görmesi), bizim işitmemize ve görmemize her yönden farklıdır. O, kadîm olsun hâdis olsun, cüz'î olsun küllî olsun her varlığı görür ve işitir. O, ezelî zatını ve bütün vücûdî sıfatlarını işitir ve görür. Bununla beraber lâ yezâlde bütün varlıkların zatlarını ve onların bütün sıfatlarını işitir ve görür: sesleri, harfleri, kelimeleri, cisimleri, ekvânı, renkleri, havayı, kokuları, tatları, şekilleri, hareketi ve sükûnu, bir araya gelmeyi ve ayrılmayı, diğer bütün arazları ve kalplerdeki havâtırı. ل 17

الله كلام مبحث 12. Allah'ın Kelâmı Bahsi Kelâm: İlim gibi bütün hükümlere taalluk eden (sıfattır). O ezelî bir sıfattır; harf ve ses değildir; susmaya ve âfetlere aykırıdır. Çünkü Allah Teâlâ emreden, yasaklayan, va'deden ve tehdit edendir; bunu ezelî, kadîm, zatıyla kâim bir kelâm ile yapar. O kelâm, Kur'an diye adlandırılan mucize nazım ile ifade edilir; yaratılmışların sözüne benzemez. O, havanın sızıp çıkmasıyla ya da cisimlerin çarpışmasıyla meydana gelen bir ses değildir; dudağın kapanmasıyla ya da dilin kıpırdamasıyla kesilen bir harf değildir. Yokluğu ve susmayı kabul etmez; parçalanmayı, öne geçmeyi ve geri kalmayı kabul etmez; ayrılmayı, dağılmayı, hulûlü ve kalplere, kâğıtlara ve duvarlara geçmeyi kabul etmez. الله تخليق مبحث 13. Allah'ın Tekvîni (Yaratması) Bahsi Tekvîn: Bütün ilâhî fiillere taalluk eden (sıfattır). O, meşhur yedi (sıfat)a zâid, ezelî, kadîm, zatıyla kâim bir sıfattır; yok olanı yokluktan varlığa ilk defa çıkarmak diye açıklanır. Çünkü Allah Teâlâ bütün âlemlerin zatlarının, sıfatlarının ve parçalarının yaratıcısıdır. O'ndan başka her varlık O'nun tekvîniyle sonradan olmuştur ve O'nun adaletinden en güzel, en kâmil, en tam ve en âdil şekilde feyezan etmiştir. O, fiillerinde hikmet sahibi, hükümlerinde âdildir. O'ndan başka olan her şey, insan, cin, melek, şeytan, gök, yer, hayvan, bitki, cansız, cevher, araz, madenler, idrak edilen ve duyularla bilinen, hâdistir; hiçbir şey değilken onu kudretiyle icat etmiştir. Ezelde yalnız O vardı, O'nunla beraber başkası yoktu. Sonra yaratılmışları kudretini ve hikmetini göstermek, iradesini ve rahmetini gerçekleştirmek için yarattı; ihtiyacından ve muhtaçlığından dolayı değil. لها حصر ولا فعلية صفات 14. Fiilî Sıfatlar: Sayılamaz Fiilî sıfatlara gelince, bunlar ortaya çıkması yaratılmışların var olmasına bağlı olan sıfatlardır: yaratmak, rızık vermek, inşa etmek, örneksiz yaratmak, yapmak, diriltmek, öldürmek, yok etmek, inbât etmek, büyütmek, şefkat, rahmet, sahat, gazap, eşyaya şekil vermek ve başkaları(23). Bunların hepsinin dönüşü tekvînedir. (23) Müellifin notu: İfdâl, in'âm, ihsan, ikram, mağfiret ve hidayet de böyledir; hepsi kadîm ve ezelîdir; geçtiği üzere ne O'dur ne O'ndan başkadır. Eş'arî ise bu sıfatların hepsinin sonradan olduğunu söyledi. (Eş'arîler) dediler ki: Yaratılmışları yaratmadıkça Hâlık olmamıştı; yaratılmışlara rızık vermedikçe Râzık olmamıştı. Deriz ki: Yapmasa da Hâlık ve Râzık diye adlandırılması caizdir. Görmez misin, bizden biri mesela dikişe ve başka bir işe gücü yetiyorsa, kendisinden dikiş meydana gelmese de terzi diye adlandırılır. Burada da böyledir: Allah Teâlâ yaratmaya ve rızık vermeye kâdir olduğu için Hâlık ve Râzık diye adlandırılır. Görmez misin, Allah Teâlâ din gününü yaratmadığı hâlde kendisine "Din gününün sahibi" adını vermiştir. Bahru'l-kelâm'da böyledir. Güçlü cevap şöyle denmesidir: Bu sıfatlar ezelde Allah'ın zatıyla kâimdir. Çünkü ezelde Allah'ın zatıyla kâim olmasalardı, Bârî sonradan olan şeylerin mahalli olurdu. Muteber kitapların çoğunda böyledir. Minhu. عندنا ثمانية معنو ية صفات 15. Ma'nevî Sıfatlar: Bize Göre Sekiz Ma'nevî sıfatlara gelince, bunlar sübûtî sıfatlarla birbirini gerektiren ve onlarla birlikte gerçekleşen sıfatlardır: Hayy, Kâdir, Âlim, Mürîd, Semî', Basîr, Mütekellim ve Mükevvin. 18

عندنا ستة ذاتية صفات 16. Zâtî Sıfatlar: Bize Göre Altı Zâtî sıfatlara gelince, bunlar zata, zattan fazla bir mana olmadan delâlet eden sıfatlardır: vücûd, kıdem, bekâ, vahdâniyet, kıyâm bi-nefsihî ve muhâlefetün li'l-havâdis(24). متشابهات صفات Müteşâbih Sıfatlar (24) Müellifin notu: Bil ki ashâbımızdan bazıları Allah Teâlâ'nın zikredilen yedi (sıfat)tan başka sıfatları olmasını kabul etmedi. Onlardan bazısı dedi ki: O'nun başka sıfatları olsaydı onları bilirdik. Deriz ki: Şüphesiz Allah Teâlâ… O'nun marifetinin kemaliyle mükellef olmayı kabul etsek de, fakat buna mükellef olmaktan bunun bütün mükelleflerde hâsıl olması gerekmez. Bilakis O'nu, mükelleflerin bazısı, peygamberler ve onlara uyanların kâmilleri gibi, kâmil bir marifetle bilebilir. Bazı kelâmcılar başka sıfatlar da kabul etti: Bekâ. Bekâ, varlıktan sonra gelecek yokluğun olmaması demektir; ya da varlığın gelecekte sonsuza kadar devam etmesi; ya da yokluğunun imkânsız olmasıdır. Eş'arî'ye göre o, sübûtî bir sıfattır ya da varlıktan fazladır; çünkü varlık, bekâ olmadan da gerçekleşir; sonradan olmanın ilk anında olduğu gibi. Kıdem: Varlıktan önceki yokluğun olmaması demektir; ya da varlığın geçmişte nihayetsiz olarak devam etmesi; ya da varlığın bir ilkinin olmaması; ya da varlığın bir başlangıcının olmamasıdır. Bu zâtî bir sıfattır, yani varlığı başkasından değildir; ya da selbîdir, yani sonradan oluşla değildir. Vahdâniyet: Zatında, sıfatlarında ve fiillerinde ikincisi yoktur demektir; bu selbî bir sıfattır. Ya da zâtîdir; yani O, öyle bir birdir ki varlıkta O'nunla beraber tesir eden yoktur. Kıyâm bi-nefsihî: Bir mahalle ve bir muhassısa muhtaç değildir demektir. Bu nefsî bir sıfattır, yani kendi kendine, zatıyla kâim olması vaciptir; ya da selbîdir, o da hiçbir şeye muhtaç olmamasından ibarettir. Muhâlefetün li'l-havâdis: Ne zatında, ne sıfatlarında, ne de fiillerinde hiçbir şey O'na benzemez demektir. Bu tenzîhî bir sıfattır, yani "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur." Ya da zâtîdir, yani ezelden ebede O'nun bir benzerinin olması imkânsızdır. Vücûd: Yokluğun nakîzinden ibarettir. Eş'arî'ye göre onu sıfat saymakta bir müsamaha vardır; çünkü ona göre vücûd zatın aynıdır, zattan fazla değildir; zat ise sıfat değildir. Fakat sözde zat vücûd ile nitelendiği için, "Allah'ın zatı mevcuttur" dendiği için, onun nefsî bir sıfat sayılması doğru oldu. O, zat bir illetle sebeplenmiş olmadıkça zat için vacip olan hâldir. İstivâ: Allah, "Rahmân Arş'a istivâ etti" (Tâhâ 5) sözünde istivâ ile nitelenince ashâb bunda ihtilaf etti. Çoğunluk: O, istîlâdır ve kudret sıfatına döner, dedi. Denildi ki: Kasıttır ve iradeye döner; "Sonra göğe istivâ etti" (Bakara 29; Fussilet 11) sözünde olduğu gibi, yani ona yöneldi. Ayn (göz): Allah Teâlâ "Gözlerimizle akıp gider" (Kamer 14) ve "Gözümün üzerinde yetiştirilesin diye" (Tâhâ 39) buyurdu. Eş'arî bir defa: Bu, diğer sıfatlardan fazla bir sıfattır, dedi; bir defa da: Mecaz yoluyla görmedir, dedi. Ya da korumaya yorulur; çoğul kalıbı ise tazim içindir. Vech (yüz): Allah Teâlâ "Rabbinin vechi bâkî kalır" (Rahmân 27) ve "O'nun vechinden başka her şey helak olucudur" (Kasas 88) buyurdu. Eş'arî iki sözünden birinde ve Selef: Diğer sıfatlardan fazla sübûtî bir sıfattır, dedi. (Eş'arî) öbür sözünde: O, vücûddur, dedi. Cenb (yan): Allah Teâlâ "Allah'ın cenbinde (yanında) yaptığım kusurlardan dolayı vay hasretime!" (Zümer 56) buyurdu. Denildi ki: Fazla bir sıfattır. Denildi ki: Maksat "Allah'ın emri hakkında"dır; şairin dediği gibi: "Bağrı yanık, gözü yaşlı bir âşığın cenbinde Allah'tan korkmaz mısın?" Kadem (ayak): (Peygamber) aleyhisselâm buyurdu: "Cebbâr ayağını cehenneme koyar; o da 'Kat kat' der", yani "Yeter, yeter". Bir rivayette: "Nihayet İzzet'in Rabbi ayağını onun içine koyar"; bir başkasında: "onun üstüne"; bir rivayette de: "Allah riclini (ayağını) onun içine koymadıkça dolmaz." Asbu' (parmak): (Peygamber) aleyhisselâm buyurdu: "Müminin kalbi Rahmân'ın parmaklarından iki parmak arasındadır." Bir rivayette: "Âdemoğullarının bütün kalpleri tek bir kalp gibi Rahmân'ın parmaklarından iki parmak arasındadır; onları dilediği gibi çevirir." Yed (el): Allah Teâlâ "Allah'ın eli onların ellerinin üstündedir" (Fetih 10) ve "İki elimle yarattığım şeye" (Sâd 75) buyurdu. Şeyh Ebu'l-Hasan (Eş'arî), zattan ve diğer sıfatlardan fazla iki sübûtî sıfat kabul etti; iki câriha anlamında değil. Selef'in çoğu da bu görüştedir. Çoğunluk ise: Bunlar kudretten mecazdır, dedi; çünkü (bu kullanım) yaygındır. "Onu iki elimle yarattım", kâmil bir kudretle (yarattım) demektir; iki kudret kastedilmemiştir. Her şey O'nun kudretiyle olduğu hâlde Âdem aleyhisselâmın bununla hususileştirilmesi, Kâbe'yi kendine izafe etmesi gibi, ona bir şeref ve ikramdır. Bütün bu sıfatlardaki te'vilin yolu budur. Mu'tezile: El, kâdir olmaktan mecazdır, dedi; bu, onların sıfatları reddetme ve ahvâli kabul etme esasına dayanır. Bazıları da: Nimetten mecazdır, dedi. Bu son derece zayıftır; çünkü yaratmanın ele nisbet edilmesine uymaz. İmâm-ı A'zam (Ebû Hanîfe) radıyallahu anh

kudretidir ya da nimetidir" denmez; çünkü bunda sıfatları iptal etmek vardır, bu da Kaderiyye'nin ve Mu'tezile'nin sözüdür. Fakat O'nun eli keyfiyetsiz bir sıfattır. Yemîn (sağ el): Allah Teâlâ "Gökler O'nun yemîninde dürülmüştür" (Zümer 67) buyurdu. Bunun te'vili tam kudretledir. Tekvîn: Hanefîler onu, Allah Teâlâ'nın "Ol, o da oluverir" sözünden alarak meşhur yedi sıfattan fazla bir sıfat olarak kabul ettiler. Böylece ondan kastedilen tekvîn, îcâd ve yaratmadır; o kudretten başkadır. Mi'rac gecesi hadisinde de gelmiştir: "Kef'ini (avucunu) iki omzumun arasına koydu, serinliğini ciğerimde buldum." Müşebbihe'nin gittiği gibi organ kabul etmek caiz değildir. Denildi ki: O, avuçlar gibi olmayan bir kef ile nitelenir. Denildi ki: İdare (tedbir) diye te'vil edilir; "Falan, filanın avucundadır" denir, yani onun idaresindedir. Hadisten maksat, (Peygamber'i) idaresindeki lütuflarını anlatmak ve lütuflarının ferahlığını bulduğunu anlatmaktır; çünkü "serinlik" her ferahlık, rahatlık ve huzur için kullanılır. Hadislerde, Allah Teâlâ'nın azı dişleri görününceye kadar güldüğü de gelmiştir. Bunu hakikatine yormak imkânsızdır. Denildi ki: Bizim gülmemiz gibi olmayan bir gülmedir. Denildi ki: Her işte hayrın ve başarının müjdelerinin görünmesi diye te'vil edilir; "Bahçeler güldü" sözü de buradandır, yani çiçekleri açıldı. Azı dişlerinin görünmesi ise beklenen şeyin özünün ortaya çıkmasından ibarettir. Şerhu Akdi'l- kelâm'da, Mevâkıf'ta, Makâsıd'da ve Senûsî'de böyledir. Minhu. الله حق في محال صفات 17. Allah Hakkında Muhal Sıfatlar Allah hakkında muhal olanlara gelince: Bunlar bu sıfatların hepsinin zıtları, yoklukları ve tersleridir. Çünkü Allah Teâlâ birdir; sayı ve azlık yoluyla değil, ortağı olmaması yoluyla. O, bütün sıfatları ve isimleriyle ezelden beri vardır ve ebediyen var olacaktır; O'nun için ne bir sıfat ne bir isim sonradan meydana gelmiştir. O ezelden beri ilmiyle âlimdir, ilim ezelde bir sıfattır; kudretiyle kâdirdir, kudret ezelde bir sıfattır; yaratmasıyla Hâlıktır, yaratma ezelde bir sıfattır; fiiliyle fâildir, fiil ezelde bir sıfattır. Yapılan her şey mahlûktur; Allah'ın fiili ise mahlûk değildir. Sıfatları sonradan olma değildir, mahlûk da değildir. Kim onların mahlûk ya da sonradan olma olduğunu söylerse, ya da inkâr ederse, şüphe ederse ya da tavakkuf ederse kâfirdir. Böylece bütün sıfatları yaratılmışların sıfatlarına aykırı olur. Allah bilir, bizim bilmemiz gibi değil; güç yetirir, bizim güç yetirmemiz gibi değil; görür, bizim görmemiz gibi değil; işitir, bizim işitmemiz gibi değil; konuşur, bizim konuşmamız gibi değil. Gazabı, rızası ve diğer sıfatları da böyledir; bilakis keyfiyetsiz, aletsiz, harfsiz ve sessizdir. Bizim sıfatlarımızın hepsi ise sonradan olmadır; aletlere, harflere, keyfiyetlere, hâllere ve seslere bağlıdır. Allah eşyayı ne bir maddeden ne de bir şeyden yarattı. Yaratılmışları yaratmadan önce de Hâlık idi; eşyayı, onlar olmadan önce ezelde bilen idi. Dünyada ve ahirette hiçbir şey O'nun ilmi, iradesi, meşîeti, kazası ve kaderi olmadan olmaz; (hepsini) Levh-i Mahfûz'a yazmıştır. Yok olanı yokken yok olarak bilir; onu var edince nasıl olacağını bilir. Var olanı varken var olarak bilir; yok oluşunun nasıl olacağını bilir. Kâfir olanı kâfirken kâfir olarak bilir ve ona buğzeder; o kişi sonra iman ederse onu iman hâlinde mümin olarak bilir ve onu sever(25). Âlemin bütün hâllerini(26) de böyle bilir. (25) Müellifin notu: İlmi ve sıfatı değişmeden ya da O'nun için (yeni) bir ilim ve sıfat meydana gelmeden (bilir ve sever). Değişme ve farklılık yaratılmışlarda meydana gelir. İlim birdir, bilinenler çoktur. Minhu. (26) Müellifin notu: Allah Teâlâ yok olanı yokken, olmadan ve var olmadan önce bilir; Cehmiyye'nin aksine. Çünkü onlar bunu inkâr edip "Allah bir şeyi olmadan önce bilmez" dediler. Doğrusu şudur: Onu yokken, yani yokluk vasfı üzere bilir; var edince, yani var etme ona taalluk edince nasıl olacağını bilir. Var olanı varken var olarak, yani varlık vasfı üzere bilir; yok oluşunun nasıl olacağını bilir, yani onu yok ettiği zaman yok oluşunun hangi keyfiyette olacağını bilir. Yok oluş (fenâ), varlığın üstüne gelen yokluktur. Ayakta olanı ayaktayken ayakta olarak, yani ayakta olma vasfı üzere bilir; oturunca onu otururken oturan olarak bilir. Bunda ilmi ya da sıfatı değişmez, O'nun için (yeni) bir ilim ya da sıfat meydana gelmez; değişme ve hâllerin farklılığı yaratılmışlarda meydana gelir. Ezelî ilimle bilir, yenilenen ve değişen bir ilimle değil. Eşyanın değişmesiyle ve meydana gelişlerinin farklılığıyla ilmi değişmez. Allah'ın ilmi birdir, bilinenler çoktur; anla. Şerhu'l-Fıkhi'l-ekber'de ve el-Akd'de böyledir. Minhu. ل 20

الله حق في جائزة صفات 18. Allah Hakkında Câiz Sıfatlar Allah Teâlâ hakkında câiz olana gelince: Her mümkünü yapması ya da terk etmesi, sevap ve ceza vermesi, ahirette cemâlini göstermesi, peygamber göndermesi, yaratılmışlara iyilik etmesi ve onları ıslah etmesidir. Çünkü Allah Teâlâ yaratılmışları küfürden ve imandan salim ve uzak olarak yarattı. Sonra akıl bulûğa erince onlara hitap etti, emretti ve yasakladı. Kâfir olan, Allah'ın onu yardımsız bırakmasıyla, kendi fiili, inkârı ve cühûdu ile kâfir oldu. İman eden, Allah'ın tevfiki ve yardımıyla, kendi fiili, ikrarı ve tasdiki ile iman etti. Kimseyi küfre ve imana zorlamadı(27); küfür de iman da, anlatılan manada, kulların fiilidir. (27) Müellifin notu: Nesefî Bahru'l-kelâm'da dedi ki: Cebriyye şöyle dedi: Allah müminleri mümin, kâfirleri kâfir olarak yarattı. İblis hep kâfirdi. Ebû Bekir ve Ömer İslâm'dan önce de mümin idiler. Peygamberler vahiyden önce de peygamber idiler. Yûsuf aleyhisselâmın kardeşleri de günahtan önce peygamber idiler. Deriz ki: Onlar bundan sonra peygamber oldular; İblis de secdeyi terk etmekle kâfir oldu. Onlara göre kâfir küfre ve günaha, müminler de itaate mecburdur; onlar mutlak olarak değil, orta bir cebirle mecburdurlar. Biz deriz ki: Kul itaatte ve günahta serbesttir; ne katıksız bir cebirle ne de orta bir cebirle mecburdur. Eş'arî orta cebri kabul eder, katıksız cebri kabul etmez. İmamlarımız ise: "İkisi arasında fark yoktur" dediler. Orta cebrin manası, "Biz seçimimizde mecburuz" demektir. Minhu. Âdem aleyhisselâmın zürriyetini(28) onun sulbünden çıkardı, onları akıllı kıldı; onlara hitap etti, emretti ve yasakladı. Onlar Allah'ın rubûbiyetini ikrar ettiler; bu onlardan bir iman oldu. Onlar o fıtrat(29) üzere doğarlar. Teklif yurduna çıktıktan sonra kim küfrederse (fıtratı) değiştirmiş ve başkalaştırmıştır; kim iman ederse sebat etmiş ve devam etmiştir. (28) Müellifin notu: Müfessirler Allah Teâlâ'nın "Hani Rabbin Âdemoğullarından ..." (A'râf 172) âyeti hakkında dediler ki: Allah Âdem'in sırtının sağ yüzünü meshetti, ondan zerreler gibi kıpırdayan beyaz bir zürriyet çıkardı. Sonra sırtının sol yüzünü meshetti, ondan zerreler gibi siyah bir zürriyet çıkardı ve "Ey Âdem, bunlar senin zürriyetindir" dedi. Sonra onlara "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" dedi; "Evet" dediler. Beyazlara: "Bunlar rahmetimle cennettedir" dedi; onlar sağdakilerdir (ashâbü'l- yemîn). Siyahlara: "Bunlar ateştedir, aldırmam" dedi; onlar soldakilerdir (ashâbü'ş-şimâl). Sonra hepsini onun sulbüne iade etti. Mîsâk ehlinin hepsi erkeklerin sulplerinden ve kadınların rahimlerinden çıkıncaya kadar ehl-i ulüvv (yücedekiler) tutulmaktadır. Mîsâkın yeri Arafat'ın yanındaki bir vadi olan Batn-ı Nu'mân'dır. İbn Abbâs: Hind diyarında Dehnâ'dır, orası Âdem'in indiği yerdir, dedi. Kelbî: Mekke ile Tâif arasıdır, dedi. Süddî: (Âdem) cennetten çıktıktan sonra gökte idi, dedi. Sonra (Allah) onlara suret verdi, onları akıllı kıldı ve hepsine dedi ki: "Bilin ki benden başka ilah yoktur. Ben sizin Rabbinizim, benden başka Rabbiniz yoktur; bana hiçbir şeyi ortak koşmayın. Çünkü ben, bana ortak koşan ve bana iman etmeyenden intikam alacağım. Size ahdimi ve mîsâkımı hatırlatacak peygamber göndereceğim ve size kitap indireceğim." Hepsi konuştu ve dediler: "Şahit olduk ki sen bizim Rabbimiz ve İlahımızsın; senden başka Rabbimiz yoktur." Bununla onlardan sözlerini aldı; sonra ecellerini, rızıklarını ve başlarına gelecekleri yazdı. Minhu. (29) Müellifin notu: Yani Allah Teâlâ'nın "Allah'ın insanları üzerine yarattığı fıtrat" (Rûm 30) buyurduğu gibi, ve (Peygamber) aleyhisselâmın "Her doğan, dili kendini anlatıncaya kadar İslâm fıtratı üzere doğar; sonra anne babası onu Yahudi, Hıristiyan ya da Mecûsî yapar" buyurduğu gibi. Allah Teâlâ'nın "Biz ona yolu gösterdik; ister şükreden olsun ister nankör" (İnsân 3) sözünün manası da budur. Hülâsa: Müfessirlerin geneli, sahabenin ve tâbiînin çoğu, Âdem'in zürriyetinin onun sırtlarından çıkarılmasının ve mîsâkın onun zamanında alınmasının Kitap ile sabit olduğunda birleşmiştir; o da Allah Teâlâ'nın "Hani Rabbin Âdemoğullarından, sırtlarından zürriyetlerini almıştı" (A'râf 172) sözüdür. Sünnet ile de sabittir; o da Kütüb-i Sitte'deki hadistir; tahkiki tefsirlerde ve hadislerdedir. Mu'tezile buna muhaliftir; çünkü onlar âyeti ve hadisi mecazî manaya yordular. 21

Soru: "'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' 'Evet, şahit olduk' dediler; kıyamet günü 'Biz bundan habersizdik' demeyesiniz diye" (A'râf 172) âyetiyle hücceti (bize) ilzam etmenin yolu nedir? Biz bunu hatırlamıyoruz. Cevap: Allah bunu bize bir imtihan olarak gönderdi. Çünkü dünya gayb yurdudur; bize düşen gayba imandır. O mîsâkı hatırlasaydık imtihan ortadan kalkardı. Unutulan şeyle hüccet düşmez, özür de sabit olmaz. Allah Teâlâ amellerimiz hakkında "Allah onu saymıştır, onlar ise unuttular" (Mücâdele 6) buyurdu. Çünkü Allah Teâlâ bu ahdi yeniledi ve unutulan bu şeyi peygamber göndererek ve kitap indirerek bize hatırlattı; böylece özür sabit olmadı. Sonra Allah'ın bedenleri ruhlarla beraber şimdiki gibi yarattığının delili "'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' 'Evet' dediler" sözüdür; hitap ve soru ruhlarla beraber bedenlere idi. Sonra onları babalarının sulplerine geri koydu, sonra (Âdem'in) evlatlarını kıyamet gününe kadar çıkardı. Bahru'l- kelâm'da böyledir. Minhu. بالفارسية جائز الله صفات 19. Allah'ın Sıfatlarını Farsça Söylemek Câizdir Âlimlerin Allah'ın sıfatlarından Farsça olarak andığı her şeyi(30) söylemek câizdir; Farsça "el" hariç. Allah Teâlâ'nın yakınlığı ve uzaklığı mesafenin uzunluğu ve kısalığı yoluyla değildir; fakat ikram ve sırlar, zillet ve azgınlık manasınadır. İtaat eden O'na keyfiyetsiz olarak yakındır; isyan eden O'ndan keyfiyetsiz olarak uzaktır. Yakınlık, uzaklık ve yönelme (Allah'a) münâcât edene olur. Cennette O'na komşu olmak ve O'nun huzurunda durmak da keyfiyetsizdir. (30) Müellifin notu: Âlimlerin Arapçadan başka (dillerde) O'nun isimlerinden andığı her şey de böyledir; onu söylemek câizdir. "Rûy-i Hudâ" (Allah'ın yüzü) teşbihsiz olarak, "Hudâ tuvânist" (Allah güç yetirdi) keyfiyetsiz olarak denebilir. "Dest- i Hudâ" (Allah'ın eli) denmesi câiz değildir; diğer dillerde de Allah için "el" ile (söylenmesi câiz değildir). El, diğer sıfatlar gibi, O'nun keyfiyetsiz ezelî sıfatlarındandır. Çünkü Allah organsız işiten, gözsüz gören, aletsiz bilen, kalpsiz dileyen, dilsiz ve dudaksız konuşandır. Mu'tezile dedi ki: Elden kastedilen ancak kudret, kuvvet ve nimettir; Allah Teâlâ "Bilakis O'nun iki eli açıktır" (Mâide 64) buyurdu, yani iki nimeti. Deriz ki: Ondan kudret ve kuvvet kastedilmez; çünkü Allah Teâlâ "İki elimle yarattığım şeye secde etmekten seni ne alıkoydu?" (Sâd 75) buyurdu. Ondan kastedilen ancak kudret ve kuvvet olsaydı bu iki kuvvet olurdu; bu da caiz değildir. Çünkü O'nun kuvveti ve kudreti birdir; yaratılmışların kuvvetinin aksine ne yok olur ne kesilir. Çünkü bizim sıfatlarımız arazdır; araz iki zaman kalmaz, kesilir ve yok olur. Allah'ın diğer sıfatları da (O'nun kudreti gibi) böyledir. Sonra "el" Kur'an'da birkaç manadadır. Biri mülktür; Allah Teâlâ'nın "Mülk O'nun elindedir" (Mülk 1) sözü gibi, yani mülk O'nundur. Biri minnettir; Allah Teâlâ'nın "Allah'ın eli onların ellerinin üstündedir" (Fetih 10) sözü gibi, yani Allah'ın minneti onların minnetinin üstündedir, yani tevhid. "Ellerimizin yaptığı şeylerden hayvanlar" (Yâsîn 71) sözü de minnet (manasınadır). Haberde de: "Allah'ım, bir fâcirin bende bir eli olmasın", yani bir minneti. Biri günahtır; "Ellerinin kazandığı şeyden" sözü gibi. Biri de organdır. Allah son ikisinden münezzehtir. Müşebbihe dedi ki: Allah'ın sureti ve iki eli vardır. Dediler ki: Rahmân'ın iki eli de sağdır; çünkü sol ayıptır. Dediler ki: O'nun bacağı ve parmakları vardır. Allah Teâlâ'nın "Kıyamet günü yerin tamamı O'nun kabzasıdır; gökler de O'nun sağ elinde dürülmüştür" (Zümer 67) sözünü delil getirdiler. "Yer O'nun kabzasıdır" sözüne cevap: Yani O'nun mülkünde ve kudretindedir; "Bu yer benim elimde", yani avucumda, mülkümde ve tasarrufumdadır, dendiği gibi. Allah için bacak (sâk) bulunduğuna Allah Teâlâ'nın "Bacağın açılacağı gün" (Kalem 42) sözünü ve şu haberi delil getirdiler: "Kulların kalpleri Rahmân'ın iki parmağı arasındadır; onları dilediği gibi çevirir." Başka bir haberde de: "Cehennem 'Daha var mı?' der; İzzet'in Rabbi ayağını onun içine koyar; o da 'Yeter, yeter' der." Deriz ki: "Sâk" ile büyük ve zor bir işi kastetti. Bazıları dedi ki: Onunla cehennemin bacağını kastetti; çünkü cehennemin otuz bin başı olduğu, her başta otuz bin ağız bulunduğu rivayet edilmiştir; bu yüzden cehennemin bir bacağı olması caizdir. İki haberin manası: "Kulların kalpleri Rahmân'ın iki parmağı arasındadır" sözüyle Rabbin eserlerinden iki eseri, yani tevfik ve hızlânı kastetti. "Cebbâr ayağını onun içine koyar" haberinin manası: Kaf harfinin esresiyledir (kıdem); ravilerden sahih olan budur. Mana, kâfirlerden O'nun ilminin kıdeminde olan kimselerdir. Bahru'l-kelâm'da ve el-Fıkhu'l- ekber'de böyledir. İbnü'l-Cevzî Mevzûât'ında: Bu hadis mevzû'dur, dedi. Minhu. 22

في وجائزة ومحال واجبة صفات الأنبياء حق 20. Peygamberler Hakkında Vacip, Muhal ve Câiz Sıfatlar Peygamberler aleyhimüsselâm hakkında vacip olan sıfatlara gelince: sıdk, emânet, fetânet, ismet, nezâfet, halka iletmekle emrolundukları(31) her şeyi tebliğ etmek ve şeytandan ve insanlardan korunmaktır. Onlar hakkında muhal olana gelince: Bu sıfatların zıtlarıdır. (31) Müellifin notu: Teftâzânî Şerhu'l-Makâsıd'da dedi ki: Peygamberliğin şartları; erkek olmak, aklın kemali, zekâ, fetânet ve görüş kuvvetidir; çocukta bile olsa, Îsâ ve Yahyâ aleyhimesselâm gibi. Bir de (insanların) kendisinden uzaklaştığı her şeyden salim olmaktır: babaların düşüklüğü, annelerin iffetsizliği, kabalık ve katı kalplilik gibi; abraş ve cüzzam gibi insanı uzaklaştıran kusurlardan ve benzerlerinden; yolda yemek yemek gibi mürüvvete aykırı işlerden ve hacamatçılık gibi düşük meslekten; peygamber gönderilmesinin hikmetini, şeriatın yerine getirilmesini ve ümmetin kabulünü bozan her şeyden ve benzerlerinden (salim olmak). et-Tecrîd'de yanılmamak da eklendi. "Şeytandan ve insanlardan korunma" sözü; onların şeytandan masum ve korunmuş olmaları, ona karşı (Allah'ın) kendilerine yetmesi; bedenlerinde türlü eziyetlere karşı, havâtırlarında da vesveseye karşı Allah'ın korumasında olmaları demektir. Nitekim (Peygamber) aleyhisselâm buyurdu: "Sizden her birine cinden bir arkadaş ve meleklerden bir arkadaş vekil kılınmıştır." "Sana da mı, ey Allah'ın Resûlü?" dediler. Dedi ki: "Bana da; ama Allah Teâlâ ona karşı bana yardım etti, o da teslim oldu." Bir rivayette şu eklenmiştir: "Bana ancak hayrı emreder." eş-Şifâ'da böyledir. Allah Teâlâ "Allah seni insanlardan korur" (Mâide 67) buyurdu, yani seni onlardan men eder ve onlara karşı sana yeter. Ve "Alay edenlere karşı biz sana yeteriz..." (Hicr 95) buyurdu. Minhu. Onlar hakkında câiz olana gelince: Yüce mertebelerinde bir eksikliğe götürmeyen beşerî hâllerdir; hastalık, yemek, içmek ve bunların gerekleri, uyku, evlenmek, alışveriş, mubah ticaret, binmek, yolculuk ve cihad gibi. Onlara âfetler, değişmeler, acılar ve hastalıklar arız oldu; sıcak ve soğuk onlara dokundu; açlık ve susuzluk onlara erişti; öfke ve sıkıntı onlara ulaştı; yorgunluk ve bitkinlik onlara geldi; zayıflık ve yaşlılık onlara dokundu; zehir ve sihir (onlara) tesir etti. Onlardan bunlardan daha büyüğüne uğrayanlar oldu: Öldürüldüler, katledildiler, ateşe atıldılar, testerelerle biçildiler. Onlardan bazısını Allah bazı vakitlerde bunlardan korudu; bazısını da ismet ile korudu, Peygamberimiz aleyhisselâm gibi. في وجائزة ومحال واجبة صفات الملائكة حق 21. Melekler Hakkında Vacip, Muhal ve Câiz Sıfatlar Melekler hakkında vacip olan sıfatlara gelince: Allah'ın emrine itaat etmek ve daima O'na itaatle amel etmek; erkeklik ve dişiliğin olmaması; yemek ve içmenin olmaması; idrar ve dışkının olmaması; sümük ve yellenmenin olmaması; açlık ve susuzluğun olmaması; şehvetlerin ve hevânın olmaması; hastalık ve illetin olmaması; zayıflık ve ihtiyarlığın olmaması; âfetlerin ve kötü ahlâkın olmaması; organlardan, ahlâttan ve unsurlardan meydana gelmemek. Bilakis onlar bu hâllerden uzak, nurânî cevherlerdir. Onlar hakkında muhal olana gelince: Bu sıfatların zıtlarıdır. Onlar hakkında câiz olana gelince: Çeşitli şekillere girmek, Allah ile O'nun seçtikleri arasında sefâret etmek, müminler için dua ve istiğfar etmektir. Onlar basit, nurânî, şehvetlerin karanlıklarından arınmış, mukaddes cevherlerdir. Yiyecekleri tesbih, içecekleri takdistir; ünsiyetleri Allah iledir, sevinçleri O'nunladır. Durakları O'nun müşahedesinin bisâtı, yakınlığının huzuru ve vahyini işitmektir. İtaat onlar için yaratılıştan gelen bir tabiattır; onunla yaratılmışlardır, ondan ayrılmazlar. 23

الماتريدية اعتقاد تفصيل 22. Mâtürîdî İtikadının Ayrıntısı Mâtürîdî(32) itikadının ayrıntısına gelince, o, şöyle dememizdir: Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine(34), ahiret gününe ve kadere, hayrının da şerrinin de Allah Teâlâ'dan olduğuna iman ettim(33). (32) Müellifin notu: O, Şeyh, kâmil İmam Muhammed Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'dir. O, imamımız Ebû Hanîfe'nin ashâbındandır; Eş'arî'nin Şâfiî imamları arasında olduğu gibi. Ancak Eş'arîler iki türlüdür: Biri sapık fırkaların karşısında söylenir; bu mutlak Eş'arî'dir ve "Ehl-i Sünnet" denir; dört mezhebi içine alır. İkincisi Hanefîlerin karşısında söylenir; bunlar Şâfiî imamlar arasında Ebu'l-Hasan el-Eş'arî'nin ashâbıdır. Usulde Şâfiî ile Hanefî arasında ihtilaflı meseleler yetmiş üçtür. Minhu. (33) Müellifin notu: Soru: İmanın vasfı nedir, şartları nelerdir? Cevap: İman; Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe ve hayrıyla şerriyle kaderin Allah'tan olduğuna iman etmendir. Ehl-i Sünnet'e göre böyledir. Mu'tezile dedi ki: Şerrin hepsi kuldandır; çünkü Allah Teâlâ şerri takdir etmez, ona hükmetmez ve onu dilemez. Çünkü şerre hükmetse, sonra da onun için azap etse, bu O'ndan bir zulüm ve haksızlık olurdu; Allah ikisinden de münezzehtir. Kendilerine "adalet ve tevhid ehli" adını verdiler. Biz deriz ki: Kul serbesttir; kaza onları günaha zorlamaz, tıpkı ilim gibi. Çünkü Allah Teâlâ "Kim salih amel işlerse kendi lehinedir..." (Fussilet 46; Câsiye 15) buyurdu. Ve çünkü kaza, hükmedenin sıfatıdır; sıfat ise kimseyi fiile zorlamaz; tıpkı dikiş ve ticaret bilgisinin terziyi ve tüccarları işi yapmaya zorlamaması gibi; bilakis kul serbesttir, güç sahibidir. Bu mana sebebiyle cezayı hak etti. Bir adamın kölesine "Eve girersen hürsün" deyip onun da eve girmesi gibi: azat olur. Boşama ve azat etme de böyledir. Deriz ki: Kaza Allah'ın yaratılmışlardan gizlediği bir sırdır; emir ve yasak ise Allah'ın yaratılmışlarına karşı hüccetidir. (Kul) açık olan emri terk edince cezayı hak eder. Soru: "Allah şerre hükmeder ve O'nun kazasından kaçmak mümkün değildir" dersek, bu şerrin Allah'a nisbet edilmesine götürür. Cevap: Kulun fiili Allah'ın kazasından ayrıdır. Görmez misin, Allah zinanın yaratıcısıdır, ama zina O'na nisbet edilmez. Minhu. (34) Kenar notu: Bu (iman); Allah'a, O'nun ortağı ve benzeri olmadığına, diri, kâdir, kayyûm ve bütün kemal vasıflarıyla nitelenmiş olduğuna; meleklerine, onların O'nun kulları olduğuna ve anlatılan sıfatlar üzere bulunduklarına; peygamberlerine, onların hak üzere gönderildiklerine ve anlatılan sıfatlarla nitelendiklerine; kitaplarına, onların hak olduğuna; (ahiret) gününe, onun mutlaka olacağına iman etmektir. Allah Teâlâ'nın "Peygamber, indirilene iman etti..." (Bakara 285) buyurduğu gibi. Kur'an(35) Allah Teâlâ'nın kelâmıdır, mahlûk değildir. O, mushaflarımızda yazılı, kalplerimizde ezberli, dillerimizle okunan, kulaklarımızla işitilendir; bunların içine girmiş (hulûl etmiş) değildir. (35) Müellifin notu: Burada üç kelime vardır: kıraat (okuma), makrû (okunan) ve Kur'an. Kıraat kulun fiili ve kesbidir; mahlûktur, sonradan olmadır, kul ile kâimdir; kul onunla "okuyan" (kârî) diye adlandırılır. Makrû ise Allah'ın kelâmı ve sıfatıdır; mahlûk değildir, ezelîdir, O'nun zatıyla kâimdir; O, onunla "konuşan" (mütekellim) diye adlandırılır. "Kur'an" ise lafz-ı müşterektir: Bazen mahlûk olan okumaya denir; Allah Teâlâ'nın "Ve fecrin Kur'an'ı" (İsrâ 78) sözü gibi, yani sabah namazındaki okuma. Bazen mushafa denir; (Peygamber) aleyhisselâmın "Kur'an'la düşman diyarına yolculuk etmeyin" sözü gibi. Bazen okunana (makrûya) denir; Allah Teâlâ'nın "Kur'an okuyacağın zaman..." (Nahl 98) sözü gibi. Mutlak olarak anılınca Allah Teâlâ'nın kelâmıdır. Ikdü'l-Ferîd'de ve başkasında böyledir. Bil ki Kur'an Allah'ın sıfatıdır; mahlûk değildir, sonradan olma değildir; harfsiz ve sessizdir; durakları ve başlangıçları yoktur; ne O'dur ne O'ndan başkadır. Onu Cebrail aleyhisselâma ses ve harflerle işittirdi; peygamberlere de böyle. Allah Teâlâ harfler ve ses yarattı; Cebrail'e bununla işittirdi. O da onu ezberledi, belledi ve Peygamber aleyhisselâma nakletti; vahyi ve risaleti indirdi, şahıs ve suret olarak getirmeden. Onu Peygamber aleyhisselâma okudu; o da belledi ve ashâbına okudu; onlar ezberleyip tâbiîne okudular; böylece tevâtürle bugüne kadar (geldi). O mushaftadır, ama mushaflara konmuş değildir; artmayı ve eksilmeyi kabul etmez. Hatta mushafı yakan Kur'an'ı yakmış olmaz. Sonra deriz ki: Allah Cebrail ile, peygamberlerle de böyle, perde arkasından konuştu; 24

sonra ona kadîm kelâmla her defasında bir kitap indirmesini emretti. Mu'tezile'ye, Cehmiyye'ye ve Neccâriyye'ye muhalif olarak; el-Bahr'da böyledir. Bil ki Allah Teâlâ'nın kelâmı Arapça, Süryanice ve İbranice değildir. Arapça, Süryanice ve İbranice olan ancak Allah Teâlâ'nın kelâmına delâlet eden şeylerdir. O (kelâm) birdir; parçalanmaz, bölünmez; emir, yasak ve haberdir. (Allah) harfleri yaratınca onları bir sır kıldı. Âdem aleyhisselâmı yaratınca o sırrı ona yaydı; meleklerden hiçbirine yaymadı. Böylece harfler Âdem'in dilinde dil çeşitleri ve hareke türleriyle aktı ve onları suretler kıldı. Hanbelîlerin aşırıları harflerin ve seslerin kadîm olduğunu söylediler; bu batıldır. el-Akd'de ve başkasında böyledir. Bil ki Allah Teâlâ bu Kur'an'ı hecesiz ve harfsiz, öğretme ardından öğretme olmaksızın, nağme ardından nağme olmaksızın, ses ardından ses olmaksızın, vakit ardından vakit olmaksızın söyledi; dediğimiz gibi. Cebrail aleyhisselâm da Allah Teâlâ'dan onu böylece işitti. Cebrail Muhammed aleyhisselâma harf ve sesle okudu; biz de ses ve harfle okuruz ve harfle yazarız. Allah'ın söylediği, Cebrail'in Allah'tan işittiği, Cebrail'in Muhammed aleyhisselâma okuduğu, Muhammed'in yaratılmışlara okuduğu ve bizim aramızda okuduğumuz arasında fark yoktur; çünkü hepsi Allah'ın kelâmıdır, mahlûk değildir. Okuduğumuz ve mushafta yazdığımız şey Kur'an'dır; ona bir harf eklemeyiz ve (ondan) eksiltmeyiz. Kâğıt, mürekkep ve kalem mahlûktur; yazılı olan ise gerçekte Allah'ın kelâmıdır, mahlûk değildir. "Kur'an mahlûktur" diyen, Allah'ı inkâr eden bir kâfirdir. Soru: Muhalif: "Allah Teâlâ kelâmı söyledi mi?" derse, Cevap: "Evet" de. Soru: "Ne zaman?" derse, Cevap: "Zamansız" de. Soru: "Nasıl?" derse, Cevap: "Keyfiyetsiz" de. Soru: "Nerede?" derse, Cevap: "Mekânsız" de. Soru: "Ne kadar?" derse, Cevap: "Miktarsız" de. Soru: "Alçak sesle mi, yüksek sesle mi?" derse, Cevap: "Ne alçak ne yüksek" de. Soru: "Sesle mi, sessiz mi?" derse, Cevap: "Sessiz ve harfsiz" de. Soru: Muhalif: "Yazılanlar ve harfler mahlûktur; çünkü ben yazarım, dilersem uzatırım, dilersem kısaltırım" derse, Cevap: Ona de ki: Harfleri uzatmayı ya da kısaltmayı dilersen, harf olma adı kalkar mı? İnsanlar "Falanın Kur'an'ı ve kıraati uzun, falanın kıraati kısa" dedikleri hâlde "Kur'an uzundur ya da kısadır" demeleri caiz midir? Kıraati uzatan, hafifleten ve kısaltana gelince: Her kelâmda fark yoktur. es-Sevâdü'l-a'zam'da böyle anlatılmıştır. Minhu. العظم في مستو ية كلها القرآن والفضل 23. Kur'an'ın Hepsi Büyüklükte ve Fazilette Eşittir Kur'an âyetlerinin hepsi büyüklükte ve fazilette eşittir. Ancak bazısının hem anılma fazileti hem de anlattığı şeyin fazileti vardır; Âyetü'l-Kürsî ve İhlâs gibi. Bazısının yalnız anılma fazileti vardır; kâfirlerin ve fâcirlerin kıssası gibi. İsimler ve sıfatlar da böyledir; hepsi büyüklükte ve fazilette eşittir, aralarında fark yoktur. (Allah'ın) Kur'an'da peygamberlerden, salihlerden, İblis'ten, Firavun'dan ve benzerlerinden andığı şeylerin hepsi, onlardan haber vermek üzere Allah'ın kelâmıdır; o da Kur'an'dır, onların sözü değildir. ل 25

الله رؤ ية مبحث 24. Allah'ın Görülmesi Bahsi Allah Teâlâ'nın gözlerle görülmesi(36) akılca câizdir, nakil ile(37) sabittir. Bir mekânda olmaksızın, karşı karşıya gelme, ışın ulaşması ve mesafe bulunması gibi bir cihet üzerinde olmaksızın; benzetme, keyfiyet ve kuşatma olmaksızın görülür. (36) Müellifin notu: Bize göre tecellî ve rü'yet birdir; bunu inkâr eden yoktur. Allah dağda Mûsâ için hayat ve görme yarattı ve ondan görmeye engel olanı kaldırdı; kıyamette müminler de böyledir. el-Akd. Minhu. (37) Müellifin notu: Çünkü Allah Teâlâ mevcuttur; mevcudun görülmesi ise muhal değildir. Allah Teâlâ "O gün nice yüzler parlaktır; Rablerine bakarlar" (Kıyâmet 22-23) buyurdu; başka âyetler ve sünnetler de vardır. Müminler cennette Rablerini teşbihsiz ve şüphesiz görürler; adamın dolunay gecesi ayı gördüğü gibi. Hiç kimse onun ay olmadığından şüphe eder mi? Müminler de O'nun Rableri olduğundan şüphe etmezler; benzersiz ve keyfiyetsiz olarak. Kim inkâr edip "O'nu gözle değil, kalp gözüyle görürler" derse sapıktır; çünkü Allah Teâlâ "Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır" (Yûnus 26) buyurdu; ashâb da "fazlası"nı Allah Teâlâ'yı görmek diye tefsir etti. Mu'tezile'ye ve Râfızîlere muhalif olarak. Minhu. جزئية إرادة مبحث 25. Cüz'î İrade Bahsi Âlem(38) bütün parçalarıyla, sıfatlarıyla ve gerekleriyle, kulların fiilleri de hayrıyla şerriyle, Allah Teâlâ'nın yaratması, takdiri, ilmi, iradesi, meşîeti, kazası ve kaderiyle sonradan olmuştur. Kulların ihtiyârî fiilleri vardır; onlarla sevap alırlar, onlar yüzünden ceza görürler. (38) Müellifin notu: Âlem, Allah Teâlâ'dan başka olandır; sonradan olmadır. Allah Teâlâ kadîmdir ve âlemi meydana getirendir. Allah'tan başka olana "âlem" denmesi, Allah'ın zatının ve sıfatlarının varlığına bir alamet (alem) olduğu içindir. Hudûs yokluktan sonra var olmaktır; kıdem bunun aksidir. Allah Teâlâ kadîmdir, O'ndan başkası hâdistir ve O'ndan başka her şey her yönden O'na muhtaçtır. Kadîm ile hâdis var olmakta ortaktır; ancak kadîm zatı gereği vâcibü'l-vücûd, hâdis ise câizü'l- vücûddur. Zatı gereği vâcibü'l-vücûd olmanın manası şudur: Varlığının zorunlu olması, onun varlığını gerektiren bir mana ya da sebep yüzünden değildir. Câizü'l-vücûd ise böyle değildir; onun varlığı bir sebebe bağlıdır. Allah Teâlâ "Cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım" (Zâriyât 56) buyurdu. İsrâiliyyât'ta da (şöyle) dedi: "Ey Dâvûd, ben gizli bir hazine idim; bilinmeyi sevdim ve bilineyim diye yaratılmışları yarattım." Allah'ın vâcibü'l-vücûd olduğu sabit olunca kıdemi de sabit olur; yokluğu imkânsız olur. Böylece O'ndan başkası hâdis olur. Şerhu'l-Akd'de böyledir. Minhu. Kulların küfür, iman, itaat, isyan, hareket, sükûn, hayır, şer ve azgınlıktan bütün fiilleri(39) gerçekten onların kesbidir; mecaz, zorlama ve galebe yoluyla değil. Onları yaratan Allah Teâlâ'dır. Hepsi O'nun meşîeti, ilmi, kazası, kaderi ve hükmü iledir; onları Levh-i Mahfûz'a yazmıştır. Ancak onları vasıf olarak yazmıştır, hüküm olarak değil(40). (39) Müellifin notu: Onlardan güzel olanı Allah Teâlâ'nın rızası ve sevgisiyledir; çirkin olanı ise bu ikisiyle değildir. Çirkin (kabîh), şeriatça yasaklanandır; güzel (hasen) ise şeriatça yasaklanmayandır; vacip, mendub ve mubah gibi. Çünkü mubah, ashâbımızın çoğuna göre güzel kısmındandır. Allah Teâlâ'nın fiili de böyledir; o, ittifakla her zaman güzeldir. Hayvanların fiiline gelince, tartışanların ittifakıyla, onun hiçbir zaman güzel ya da çirkin diye nitelenmediği söylendi. Çocuğun fiili ise ihtilaflıdır. el-Mevâkıf'ta böyledir. Minhu. (40) Müellifin notu: Dünyada ve ahirette kulların fiillerinden ve başka şeylerden hiçbir şey, ancak O'nun meşîeti ve ilmiyle olmak ve var olmak sıfatıyla nitelenir. En küçük bir şey bile O'ndan gizli kalmaz; büyüğü nasıl kalsın! Âlemin hareketlerinden hiçbir hareket O'nun kazasının dışına çıkmaz; iki âlemde bir zerre bile ancak O'nun iradesi ve hükmüyle kıpırdar. Bu, Levh-i Mahfûz'da yazılıdır. Nitekim Allah Teâlâ "Karada ve denizde olanı bilir. Düşen bir yaprak yoktur ki onu bilmesin. Yerin karanlıklarındaki bir tane, yaş ve kuru ne varsa apaçık bir kitaptadır" (En'âm 59) buyurdu. Ve "Allah dilediğini siler, (dilediğini) sabit kılar; Ümmü'l-Kitâb O'nun katındadır" (Ra'd 39) buyurdu; yani kulun sıfatlarından, günahlardan dilediğini siler, tövbeden dilediğini sabit kılar. Bunlar hükümle değil, değişen sıfatlardır; yani Levh'te yazılması "Bu şey değişmez" diye kesin hüküm olarak değildir. Çünkü değişen vasıftır; değişmeyen ise kazadır. 26

Bunun doğruluğunu gösteren Allah Teâlâ'nın "Ömür verilen birinin ömrü uzatılması da, ömründen eksiltilmesi de mutlaka bir kitaptadır" (Fâtır 11) sözüdür. Bu, Levh'e şöyle yazılması gibidir: "Falan hac ederse ya da gazaya giderse ömrü kırk yıldır; hac eder ve gazaya da giderse ömrü altmış yıldır." Birini yaparsa ömrü kırk, ikisini birleştirirse altmış olur. (Peygamber) aleyhisselâmın "Sadaka ve namaz yurtları mamur eder, ömürleri artırır" sözü buna işarettir. Kaza ve kader meselesi, akılların şaşırdığı ve anlayışların yolunu kaybettiği meseledir. Çünkü kaza, kader ve meşîet O'nun keyfiyetsiz sıfatlarıdır. Kaza, bütün yaratılmışların Kitâb-ı Mübîn'de ve Levh-i Mahfûz'da toplu ve mücmel olarak, ibdâ' yoluyla var olmasından ibarettir. Kader ise, şartları gerçekleştikten sonra onların ayrıntılı olarak, birer birer varlıklar âlemine indirilmiş olarak var olmasından ibarettir. Şerhu'l-Akd'de ve başkasında böyledir. Minhu. Bunlardan vacip olan itaatler Allah'ın emri, sevgisi, rızası, meşîeti, iradesi, kazası(41), hükmü, ilmi, yaratması ve tevfiki iledir. Bunlardan günahlar O'nun ilmi, kazası, takdiri ve meşîeti iledir; sevgisi, rızası ve emri ile değildir; fakat yardımsız bırakması (hızlânı), yaratması ve hükmü iledir. Bunlardan nafileler ise Allah'ın emri ile değildir; fakat O'nun sevgisi, rızası, meşîeti, iradesi, kazası, ilmi, yaratması, tevfiki ve hükmü iledir. (41) Müellifin notu: Bil ki Allah Teâlâ'nın kazası dört türlüdür: itaat kazası, günah kazası, nimet kazası ve sıkıntı kazası. Bu hususta yol şudur: Allah kul için itaate hükmedince (kul) onu gayret ve ihlasla karşılar; ta ki (Allah) onu tevfikle şereflendirsin. Çünkü Allah Teâlâ "Bizim uğrumuzda cihad edenler..." (Ankebût 69) buyurdu. Allah günaha hükmedince onu istiğfar, tövbe ve pişmanlıkla karşılar; ta ki (Allah) ona mağfireti rızık olarak versin. Çünkü Allah Teâlâ "Allah tövbe edenleri sever, temizlenenleri sever" (Bakara 222) buyurdu. Allah kul için nimete hükmedince ona şükür ve cömertlik düşer; ta ki Allah Teâlâ onu artırmakla şereflendirsin. Çünkü "Şükrederseniz..." (İbrâhîm 7) buyurdu. Allah sıkıntıya hükmedince onu sabır ve rıza karşılar; ta ki Allah ona ahiret ikramını versin. Çünkü "Ancak sabredenlere ecirleri hesapsız olarak tam ödenir" (Zümer 10) buyurdu. Bir günaha düştüğünde, (Allah'ın) o düşmeyi kaza etmesini O'ndan bir adalet olarak görmen, ama ona düşmekten kendi nefsin adına razı olmaman gerekir. Minhu. على الشيء إيجاب عدم مبحث الله 26. Allah'a Hiçbir Şeyin Vacip Olmadığı Bahsi Sevap Allah'tan bir fazldır, ceza da O'ndan bir adalettir; (bunlar) O'na gerektirilmeden, O'na vacip olmadan ve kul tarafından hak edilmeden (verilir)(42). Allah kullarına fazl edicidir; kulun O'nun va'di ile hak ettiğinin(43) katlarını, kendi fazlından sevap olarak verdiği olur. (42) Müellifin notu: Bil ki imanı ve hidayeti olan her kul (için) bu Allah'ın fazlındandır; küfrü ve sapıklığı olan her kul (için) bu O'nun adaletindendir. Fazl da adalet de Allah'ın sıfatlarındandır; Allah Teâlâ'nın zulüm ve hata ile nitelenmesi caiz değildir. Kula düşen, bütün hâllerde tefvîz ve teslim ehlinden olmaktır; küfür ve vesvese ile itiraz dilini uzatmamak ve "Buna niçin verdi, bunu niçin mahrum etti?" dememektir. Nitekim Allah Teâlâ "O yaptığından sorulmaz; onlar sorulurlar" (Enbiyâ 23) buyurdu. Minhu. (43) Müellifin notu: Yani kulun, Allah'ın va'dine ve hükmüne göre bir hak etmeyle hak ettiği şey. Allah Teâlâ "Kim bir iyilik getirirse ona onun on misli vardır" (En'âm 160) buyurdu. Aleyhisselâm da "Âdemoğlunun her ameli kat kat artırılır; iyilik on misliyle yedi yüz katına kadar" buyurdu. Ebü'l-Müntehâ'da böyledir. Minhu. الاستطاعة مبحث 27. İstitaat Bahsi İstitaat fiille beraberdir(44); o, fiilin kendisiyle meydana geldiği gerçek kudrettir. (İstitaat kelimesi) sebeplerin ve aletlerin sağlam olmasına da denir; teklifin sahih olması buna dayanır. Kula, vüs'ünde olmayan şeyle teklif yoktur. (44) Müellifin notu: Bil ki fiillerin istitaatı kullar için sabittir; buna kudret, kuvvet, vüs' ve tâkat denir. Mütekellimlerin örfünde hepsi tek bir manadan ibarettir. Sonra istitaat iki türlüdür: 1) Birincisi aletlerin sağlamlığıdır. Bundan murad, aletin hakiki kudreti kabule elverişli olması ve fiilin âdeten ondan sahih olacağı bir hâlde bulunmasıdır. Bunun fiilden önce ل27

olduğunda ihtilaf yoktur. Bize göre teklifin şartı budur; Allah Teâlâ'nın "Ona yol bulabilenlerin Beyt'i haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerinde bir hakkıdır" (Âl-i İmrân 97) sözüyle kastedilen de budur. 2) İkincisi, fiilin kendisiyle hazır hâle geldiği hakiki kudrettir. O, Allah'ın onu canlıda, onun ihtiyârî fiiliyle, fiiline mukārin olarak ihdâs ettiği bir arazdır. Şerhu Akdi'l-Ferîd'de böyledir. Mu'tezile, Dırâriyye ve Kerrâmiyye'nin çoğu ise "O, fiilden öncedir" dedi. Denilirse: İstitaat, fiil vaktinde ona mukārin olarak Allah'tan kula (geliyor) ise; şer, hayır, küfür ve iman da Allah'ın takdiri, kazası, tevfiki ve hızlânı ile ise, kul cezayı ve sevabı hangi sebeple hak eder? Deriz ki: Emir, nehiy, tâkat ve kuvvet Allah'tandır; emre uymak, yasaktan kaçınmak, kesb, cehd ve azim kuldandır. Ondan cehd, azim, kasıt ve kesb bulununca, ona Allah'tan fiille mukārin olarak kuvvet ve istitaat hâsıl olur; böylece (sevabı ya da cezayı) hak eder. Bahru'l-kelâm'da ve başkasında böyledir. Minhu. Dövülende dövmenin ardından bulunan acı, insanın kırmasının ardından camda (bulunan) kırılma, öldürmenin ardından (bulunan) ölüm ve bunlara benzeyenler, hepsi Allah Teâlâ'nın mahlûkudur; onun yaratılmasında kulun hiçbir sun'u yoktur. Kul; fiilleri, amelleri, sun'u, ikrarı, marifeti(45) ve tasdiki ile birlikte mahlûktur(46). (45) Müellifin notu: Mü'minin kalbindeki marifet nuru mahlûktur; çünkü Allah Teâlâ'dan başka her şey mahlûktur. Bu da şu asla döner: Kılmak (ca'l) kılınandan (mec'ûl), rızıklandırmak (terzîk) rızıklandırılandan (merzûk), yaratmak (tahlîk) yaratılandan (mahlûk), tanıtmak (ta'rîf ) marifetten, tekvîn de mükevvenden başkadır. Mu'tezile ve Mutakaşşife "fiil; ikisi de mahlûktur" dedi. Mefrûğiyye ve Firâğiyye "ikisi de mahlûk değildir" dedi. Bahru'l-kelâm'da ve başkasında böyledir. Minhu. (46) Müellifin notu: Bil ki kul ve onun hayırdan, şerden, itaatten ve isyandan bütün fiilleri Allah Teâlâ'nın mahlûkudur. Nitekim Allah Teâlâ "Allah sizi de yaptıklarınızı da yarattı" (Sâffât 96) buyurdu. (Allah) sizi ancak sun'u ve kudreti göstermek için yarattı; bir ihtiyaç için ya da yardım için değil. "Allah sizi yarattı, sonra sizi rızıklandırdı, sonra sizi öldürecek, sonra sizi diriltecek." Minhu. الله لغير مؤثر ولا بيان 28. Allah'tan Başka Müessir Olmadığının Beyanı Hiçbir şeyde Allah'tan başka müessir yoktur. Öyleyse kulun iradesine göre fiillerde hâdis kudretle(47) tesir yoktur; (fiiller) ister yakalamak, vurmak ve kırmak gibi doğrudan olsun, ister anahtarın hareketi, acı ve kırılma gibi (onlara) tâbi olsun. Varlıklardan hiçbir şeyin herhangi bir eserde(48), ne tabiatıyla ne de kendisine konmuş bir kuvvetle tesiri yoktur. (47) Müellifin notu: Bil ki burada (birkaç) mezhep vardır: Mâtürîdî "Kulun kudretinde, Allah'ın yaratmasıyla tesir vardır; îcâd ve îcâb ile değil" dedi. Filozoflara göre onda îcâdda ve îcâbda tesir vardır. Eş'arî "Asla tesir yoktur; bilakis tek başına Allah'ın kudreti müessirdir" dedi. Çünkü mümkünü var etmede O Teâlâ'nın kudreti gibi bir kudret bulunsaydı, bu iki kudret o mümkünü var etmeye taalluk ettiğinde onun birlikte var olmaması lazım gelirdi; zira tek bir eserin iki müessir arasında (olması) imkânsızdır. Öyleyse iki müessirden birinin âciz olması kaçınılmazdır. Böylece O Teâlâ'nın zatında, sıfatlarında ve fiillerinde birliğinin vacip olması belirlenmiş olur. Bununla bilinir ki ihtiyârî fiillerimizden hiçbir şeyde kudretimizin eseri yoktur; bunların hepsi vasıtasız olarak Allah Teâlâ'nın mahlûkudur. Kudretimiz de onun gibi, vasıtasız olarak Allah'ın mahlûku olan bir arazdır. Mâtürîdî ise "Kulların fiillerine taalluk edende vasıta iledir" dedi. Allah'ın diğer bütün mümkünleri yaratması ise ittifakla vasıtasızdır. es-Senûsî'de, et-Tavâli''de ve el-Mevâkıf'ta böyledir. Minhu. (48) Müellifin notu: Bununla, hâdis kudretin fiillerde doğrudan ya da tevellüd yoluyla tesir ettiğini söyleyen Kaderiyye'nin mezhebi bâtıl olur; feleklerin ve illetlerin tesirini söyleyen filozofların mezhebi bâtıl olur; tabiatların, mizaçların ve benzerlerinin tesirini söyleyen tabiatçıların mezhebi bâtıl olur: Yemeğin doyurması; suyun kandırması, bitirmesi ve temizlemesi; ateşin yakması; elbisenin avreti örtmesi, sıcaktan ve soğuktan koruması ve benzerleri; ısıtılmış suyun, içine soğuk su dökülünce soğuması ve bunun tersi ve sayılamayan başkaları gibi. Onlar, o işlere tesir (nispet etme) inançlarında ihtilaf hâlindedir: Onlardan kimi, o işlerin, kendilerine yakın olan o şeylere tabiatları ve hakikatleriyle tesir 28

ettiğine inanır; İbn Dihâk "Bunların küfründe ihtilaf yoktur" dedi. Kimi de tabiatlarıyla tesir etmediğine, bilakis Allah'ın onlara emanet ettiği bir kuvvetle (tesir ettiğine), (Allah) onu söküp alsa tesir etmeyeceklerine inanır. Mü'minlerin avamından birçoğu bu hususta filozofa tâbi olmuştur. Onun bid'at olduğunda ihtilaf yoktur; küfürlerinde ise ihtilaf edilmiştir. Şerhu's-Senûsî'de böyledir. Muhakkik mü'min ise onlara ne tabiatlarıyla ne de kendilerine konmuş bir kuvvetle, hiçbir şekilde tesir isnat etmez. Ancak Allah'ın âdeti, sırf kendi ihtiyarıyla, o şeyleri onlarla ve onların içinde değil, onların yanında yaratması üzere cârî olmuştur. O'ndan başka her şey O'na muhtaçtır. Minhu. الله عادة جر يان بيان 29. Allah'ın Âdetinin Cârî Olmasının Beyanı Öyleyse ateşin yakmaktan, pişirmekten, ısıtmaktan ya da başka şeylerden (hiçbirinde), ne tabiatıyla ne de kendisine konmuş bir kuvvetle tesiri yoktur. Bilakis Allah Teâlâ, kendi ihtiyarından olarak, bu işleri onunla değil onun yanında var etmekle âdeti cârî kılmıştır. Bıçağın yanında bulunan kesmeyi, açlığın yanında acıyı, yemeğin yanında tokluğu, suyun yanında kanmayı ve bitmeyi, güneşin, kandilin ve benzerlerinin yanında aydınlığı, duvarın, ağacın ve benzerlerinin yanında gölgeyi, elbisenin yanında örtünmeyi ve sıcaktan, soğuktan korunmayı, bir şeyin zıddının yanında soğumasını ve bunun tersini ve sayılamayan bunun gibi şeyleri buna kıyas et. Bütün bunlarda, vasıtasız olarak Allah ile yaratılmış olduğuna kesin hükmet; bunda o şeylerin başlangıçta da devamda da tesiri yoktur. ورزق وأجل توفيق بيان 30. Tevfik, Ecel ve Rızık Beyanı Tevfik(49) ile itaat müsâvîdir; hızlân ile günah da böyledir. Maktul eceliyle ölüdür. Ölüm ölü ile kāimdir, Allah Teâlâ'nın mahlûkudur; onda kulun, ne yaratma ne de kesb olarak hiçbir sun'u yoktur. Ecel(50) birdir. (49) Müellifin notu: Bil ki tevfik, istitaat gibi, fiille beraberdir. "Tevfik fiilden öncedir" demeyiz; çünkü bu Kaderiyye'nin mezhebidir. "Fiilden sonradır" da demeyiz; çünkü bu Cebriyye'nin mezhebidir. Kaderî ile Cebrî bu ümmetin Mecûsîleridir; (Peygamber) aleyhisselâm da (böyle) buyurdu. Kula amel kuvveti verilmiş ve hüccet onun aleyhine lazım gelsin diye bununla teklif olunmuştur; ona tevfik kuvveti verilmemiştir, çünkü tevfik Allah Teâlâ'dandır. Kaderî "Hayır da şer de hepsi bendendir; onda Allah'ın hiçbir sun'u yoktur" der. Cebrî "Hayır da şer de Allah'tandır; onda kulun hiçbir sun'u yoktur" der. Kaderî rubûbiyeti kendi nefsine izafe etti, Cebrî de ubûdiyeti Allah'a izafe etti; ikisi de bid'atçıdır. Bu hususta doğru olan şudur: Gayesi, cehdi ve muradı Allah'a itaat ve O'nun rızası olan kimse, amelde ciddiyetle Allah'tan tevfik bulur. Gayesi, cehdi ve muradı Allah'a isyan olan kimse de amelde ciddiyetle Allah'ın hızlânına uğrar. Delil, Allah Teâlâ'nın "Bizim uğrumuzda cihad edenleri elbette yollarımıza ileteceğiz" (Ankebût 69) sözüdür. es- Sevâdü'l-A'zam'da böyledir. Minhu. (50) Müellifin notu: Bil ki her ölünün bir eceli vardır; hangi sebeple ölürse ölsün, onun bundan başka eceli yoktur: Öldürülmesi, yakılması, suda boğulması, yere batırılması, boğazı sıkılarak boğulması, yukarıdan düşmesi ya da onu yırtıcı hayvanın yemesi gibi. O, eceliyle ölmüştür. Ecel ne öne alınır ne geriye bırakılır. Nitekim (Allah) Teâlâ "Her ümmetin bir eceli vardır; ecelleri gelince bir saat geri kalamazlar, öne de geçemezler" buyurdu. Minhu. Haram da rızıktır. Herkes, helal olsun haram olsun, kendi rızkını tam olarak alır; başkasının rızkını yemez, başkası da onun rızkını (yemez). Allah dilediğini hidayete erdirir, dilediğini(51) saptırır; O'nun saptırması hızlânıdır(52). Kul için en salih (aslah) olana gelince, o Allah'a vacip değildir. (51) Müellifin notu: Bil ki iman Allah'ın bir atâsıdır. Kimsenin "Allah bana imanı vermedikçe iman etmem" demesi caiz değildir; çünkü bu Cebriyye'nin mezhebidir. "Hepsi bendendir" demesi de caiz değildir; bu da Kaderiyye'nin mezhebidir. Bil ki iman O'nun fazlı ve rahmetiyledir. Çünkü Allah Teâlâ "(Allah) dilediğini kendine seçer, kendisine yöneleni de kendine iletir" (Şûrâ 13) buyurdu; "Bu, Allah'ın fazlıdır, onu dilediğine verir" (Mâide 54; Hadîd 21; Cum'a 4), "Dileseydi hepinizi hidayete erdirirdi" (Nahl 9), "Dileseydik her nefse hidayetini verirdik" (Secde 13), "Allah kimi hidayete erdirirse hidayete eren odur" (A'râf 178), "Sen sevdiğini hidayete erdiremezsin..." (Kasas 56) âyeti ve "Allah dilerse 29

senin kalbini mühürler" (Şûrâ 24) buyurdu. es- Sevâd'da böyledir. Minhu. (52) Müellifin notu: Hızlânın tefsiri, Allah'ın kulu razı olduğu şeye muvaffak kılmamasıdır; bu O'ndan bir adalettir. Mahzûlün günah sebebiyle cezalandırılması da böyledir; adalettir, onda zulüm yoktur. el-Fıkhu'l-ekber'de böyledir. Minhu. وسؤال قبر بيان 31. Kabir ve Sual Beyanı Ölüm sekeratı, kabrin sıkması(53) ve ruhun kabirde tamamen ya da kısmen iade edilmesi haktır. Kâfirler için ve mü'minlerin bazı âsileri(54) için kabir azabı, itaat ehlinin kabirde (Allah'ın) bildiği ve dilediği şekilde nimetlendirilmesi ve Münker ile Nekir'in sorgusu haktır(55). (53) Müellifin notu: Bil ki kıyamet günü haktır; onu tasdik etmek mutlaka vaciptir. Allah Teâlâ "Kıyamet saati muhakkak gelecektir, onda şüphe yoktur" (Hac 7) buyurdu. Yaratılmışlar arasatlarda toplanır ve elli mevkıfte durdurulurlar; her mevkıfte bin yıl. Nitekim Allah Teâlâ "...miktarı elli bin yıl olan bir günde. Artık güzel bir sabırla sabret" (Me'âric 4-5) buyurdu. Mu'tezile, Cehmiyye ve Neccâriyye "Kabirde azap yoktur; mizan, hesap, havuz ve şefaat da yoktur" dedi. Tafsilatı el-Bahr'da ve başkasındadır. Deriz ki: Kabir azabı, Münker ile Nekir'in sorgusu ve kabrin sıkması haktır; (ölü) ister mü'min ister kâfir ister fâsık olsun. Ancak kâfir ise azabı kabirde kıyamet gününe kadar sürer; cuma günü ve ramazan ayında kaldırılır. İtaatkâra kabir azabı olmaz; ona sıkma olur, onun dehşetini ve korkusunu bulur. Âsiye ise kabir azabı ve sıkması olur; ancak cuma günü ondan kesilir ve azap ona kıyamet gününe kadar geri dönmez. Cuma gecesi ölürse (azabı) bir saat olur. el-Hulâsa'da böyledir. Minhu. (54) Müellifin notu: Bil ki kabir azabı haktır. Allah Teâlâ "Onlara iki kere azap edeceğiz" (Tevbe 101) buyurdu. Tefsirlerin geneli "Yani bir kere kabirde, bir kere kıyamette" dedi. Firavun hanedanı hakkında da "(O) ateş; sabah akşam ona arz olunurlar" (Gâfir 46) buyurdu; yani kıyametten önce. Bu da ancak kabir azabıdır. Minhu. (55) Müellifin notu: Bil ki hayat, kabirde ölüye ya tamamen ya da Münker ile Nekir'in sorgusunu akledip ona cevap vereceği ve anlayacağı kadar iade edilir. Mü'min ise Allah'ın nimetleriyle lezzet alır, kâfir ise elem duyar. Allah Teâlâ "Bizi iki kere öldürdün, iki kere dirilttin" (Gâfir 11) buyurdu. Münker ile Nekir'in sorgusu haktır. Onlar iki melektir. Kul kabrine konunca gelirler, kulu dosdoğru oturturlar ve "Rabbin kim, peygamberin (kim) ve dinin ne?" diye sorarlar. Mu'tezile'ye ve Cehmiyye'ye muhalif olarak. Minhu. قيامة أحوال بيان 32. Kıyamet Hâlleri Beyanı Ba's, vezin(56), kitap(57), sual(58), havuz ve sırat(59) haktır. Peygamberlerin ve hayırlıların büyük günah ehline ve başkalarına şefaati(60) haktır. (56) Müellifin notu: Bil ki mizan haktır. O, iki kefeli ve dillidir; onda yaratılmışların amelleri Allah'ın kudretiyle, dilediği gibi tartılır. "Onda kulların amel defterleri tartılır" da denildi. Büyüklükte vasfı, kurtulanların iyiliklerinin ve hüsrana uğrayanların kötülüklerinin ağırlığıyla, göklerin ve yerlerin tabakaları gibidir. Allah Teâlâ "O gün tartı haktır. Kimin tartıları ağır gelirse işte onlar kurtuluşa erenlerdir. Kimin de tartıları hafif gelirse işte onlar, âyetlerimize zulmetmeleri yüzünden kendilerini hüsrana uğratanlardır" (A'râf 8-9) buyurdu. Minhu. (57) Müellifin notu: Bil ki kıyamet günü kitabın okunması haktır. İnsanlar bunda farklıdır: Onlardan kimine kitabı sağından verilir, kimine solundan verilir, kimine de arkasından verilir. Allah Teâlâ "Her insanın tâirini boynuna bağladık. Kıyamet günü onun için, açılmış olarak karşılaşacağı bir kitap çıkarırız: 'Oku kitabını! Bugün hesap sorucu olarak sana nefsin yeter'" (İsrâ 13-14) buyurdu. "Kitabı sağından verilene gelince..." (Hâkka 19; İnşikāk 7) âyetini, "Kitabı solundan verilene gelince..." (Hâkka 25) âyetini ve "Kitabı arkasından verilene gelince..." (İnşikāk 10) buyurdu. Minhu. (58) Müellifin notu: Bil ki yaratılmışlar o gün farklıdır: Onlardan kimi hesapta münakaşaya tutulur, kimine müsamaha edilir, kimi de hesapsız cennete girer. Bu günde çirkinlikler, rezillikler ve gizli şeyler ortaya çıkar. Nitekim Allah Teâlâ "Gizli şeylerin yoklanacağı gün" (Târık 9) buyurdu. Allah Teâlâ hükmeder ve mazlum için zalimden intikam alır. Bir münadi "Bugün her nefse kazandığının karşılığı verilir; bugün zulüm yoktur. Şüphesiz Allah hesabı çabuk görendir" (Gâfir 17) diye nida eder. Minhu. (59) Müellifin notu: Bil ki sırat haktır. O, cehennemin sırtı üzerine uzatılmış, kıldan ince ve kılıçtan keskin bir köprüdür. İnsanların onun üzerinden geçmesi haktır: Onlardan kimi çakan şimşek gibi geçer, kimi asil at gibi geçer, kimi 30

adamın koşması gibi geçer; ta ki sonuncuları yürüyen, oturup kalkan kimsedir. Hadislerde böyle gelmiştir; ayrıntılar için (onlara) başvur. Allah Teâlâ "Sizden oraya varmayacak hiç kimse yoktur. Bu, Rabbinin üzerine kesinleşmiş bir hükümdür. Sonra takvâ sahiplerini kurtarırız..." (Meryem 71-72) âyetini buyurdu. Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyurdu: "Allah Teâlâ ateşin üzerinde bir köprü yarattı; o sırattır. (Onu) yedi kantara kıldı; kıldan ince, kılıçtan keskin, geceden karanlık. Her kantara üç bin yıllık yoldur: bin yıl çıkış, bin yıl iniş, bin yıl düzlük. Kul her kantarada alıkonulur ve Allah'ın emrettiği şeyden sorulur; böylece yedi şeyden sorulur." es-Sevâd'da böyledir. Minhu. (60) Müellifin notu: Bil ki Peygamberimizin şefaati kıyamet günü ümmetin âsileri için haktır. Allah Teâlâ "Umulur ki Rabbin seni övülmüş bir makama gönderir" (İsrâ 79) buyurdu. Müfessirler "O, şefaat makamıdır" dedi. Bütün peygamberlerin şefaati, âlimlerin, sıddîkların, şehidlerin ve salihlerin şefaati de böylece haktır. Nitekim (Peygamber) aleyhisselâm "Ümmetimin âlimlerinin, İsrâiloğulları peygamberlerinin şefaati gibi bir şefaati vardır" buyurdu. Bunda çok hadis vardır; ayrıntılar için (onlara) başvur. Minhu. ونار جنة مبحث 33. Cennet ve Ateş Bahsi Var olan ve bâkî olan cennet(61) ve ateş fâni olmaz(62), ehilleri de (fâni olmaz). Allah'ın haber verdiği; cennet ehli için hûri'l-în, köşkler, ırmaklar, ağaçlar ve meyveler, ateş ehli için de zakkum, hamîm, zincirler ve bukağılar haktır. Allah'ın cezası da sevabı da asla fâni olmaz. (61) Müellifin notu: Bil ki cennet ve ateş haktır; ikisi şimdi yaratılmış (olarak mevcut)tur. Allah Teâlâ cennet için "Muttakiler için hazırlandı" (Âl-i İmrân 133), ateş için de "Kâfirler için hazırlandı" (Bakara 24; Âl-i İmrân 131) buyurdu. Şüphe yok ki hazırlanmış şey mevcut olur. Mü'minler cennette ebedî kalıcıdır, kâfirler de ateşte ebedî kalıcıdır. Allah Teâlâ "Onlar cennet ehlidir; orada ebedî kalıcıdırlar" (Bakara 82; A'râf 42; Yûnus 26; Hûd 23) ve "Ve onlar ateş ehlidir; orada ebedî kalıcıdırlar" (Bakara 217; Âl-i İmrân 116; Ra'd 5) buyurdu. Mu'tezile "İkisi ilk üfürmede fâni olur, sonra (yeniden) yaratılırlar" dedi. Deriz ki: İkisi ebedîlik yurdudur, fâni olmazlar. Nitekim Allah Teâlâ'nın "Sûr'a üfürüldü..." sözünden "...Allah'ın dilediği müstesna" (Zümer 68) sözüne kadarı buna delâlet eder; (Allah'ın dilediği) yani cennet, ateş, azap melekleri ve hûri'l-în. Cehmiyye ve Mu'tezile'nin bazısı "İkisi henüz yaratılmamıştır" dedi. el-Bahr'da böyledir. Minhu. (62) Müellifin notu: Bil ki onun manası şudur: Onlara fenâ ârız olur, ancak fenâları ebedî olmaz, bilakis muvakkat olur; Allah Teâlâ'nın "O'nun vechinden başka her şey helâk olucudur" (Kasas 88) sözü sebebiyle. Ya da onlara fenâ asla ulaşmaz. Allah Teâlâ'nın "O'nun vechinden başka her şey helâk olucudur" sözüne gelince, manası şudur: Her mümkün kendi zatı itibarıyla helâk olucudur; yani imkânî varlık vâcib varlığa nispetle yokluk mesabesindedir, ârızî bekâ da zâtî bekâya nispetle fenâ mesabesindedir. Ebü'l-Müntehâ'da böyledir. Minhu. المعراج مبحث 34. Mi'rac Bahsi Peygamber aleyhisselâmın uyanıkken şahsıyla Mescid-i Haram'dan Mescid-i Aksâ'ya, sonra göğe, sonra da Allah'ın dilediği yücelere mi'racı haktır. ساعة أشراط تفصيل 35. Kıyamet Alâmetlerinin Tafsili Peygamber aleyhisselâmın haber verdiği kıyametin büyük alâmetleri: Deccâl'in, Dâbbetü'l- arz'ın, Ye'cûc ve Me'cûc'ün çıkması; Îsâ aleyhisselâmın inmesi; güneşin batısından doğması; doğuda bir yere batma, batıda bir yere batma ve Arap yarımadasında bir yere batma; duman. Bunların sonuncusu, Yemen'den çıkıp insanları mahşerlerine süren bir ateş, Kur'an'ın göğüslerden ve mushaflardan kaldırılması ve Kâbe'nin yıkılmasıdır. Küçük (alâmetlerinden): Âlimlerin ruhlarının alınmasıyla ilmin kaldırılması, cehaletin ortaya çıkması, zinanın yayılması, içki içilmesi, erkeklerin gidip kadınların kalması, mescitlerin çokluğu ve cemaatin azlığı, binaların uzatılması, faiz yenmesi, gıybetin çokluğu, iyiliğin terk edilmesi, şerlilerin emirliği, erkeklerin erkeklerle meşgul olması, kabirlerin alçıyla sıvanması, fâsıkın şeref bulması ve mü'minin zayıf düşmesi, 31

hükmün satılması, kan dökülmesi, akrabalık bağlarının kesilmesi, Kur'an'ın kazanç yolu ve mizmarlar edinilmesi ve benzerleri; hepsi haktır. من المؤمن تخرج لا كبيرةلوا الإيمان 36. Büyük Günah Mü'mini İmandan Çıkarmaz Büyük günah mü'mini imandan çıkarmaz, onu küfre sokmaz, onu ateşte ebedî bırakmaz, amellerini boşa çıkarmaz ve ondan iman adını gidermez. Onu hakikaten mü'min diye adlandırırız; onun fâsık mü'min(63) diye adlandırılması da caizdir. (63) Müellifin notu: Ebû Hanîfe radıyallahu anh dedi: "Günahkâr bir müslüman, (günahı) büyük olsa bile, onu helal saymadıkça günahlar sebebiyle tekfir edilmez." Büyük günah sahiplerinin dünyada adlandırılmaları ve ahirette cezaları hususunda insanlar ihtilaf etti: Hâricîlerin cumhuru, kulun küçük olsun büyük olsun her günahla kâfir olacağına ve hükmünün ateşte ebedî kalmak olduğuna gitti. Mu'tezile dedi ki: "Büyük günah işleyeni ne mü'min ne kâfir diye adlandırırız; onun küfür ile iman arasında bir menzilesi vardır. Tövbesiz ölürse hükmü ateşte ebedî kalmaktır; ona Allah'tan af ve mağfiret caiz değildir." Mürcie dedi ki: "O muttaki bir mü'mindir; bu fiil sebebiyle ondan takvâ ve salâh adı giderilmez ve ahirette ondan dolayı cezalandırılmaz. İyilik küfürle birlikte fayda vermez; öyleyse kötülük de imanla birlikte zarar vermez." Ehl-i Sünnet dedi ki: "O mü'mindir, fakat emre muhalefeti sebebiyle âsidir. İtaatten çıkması sebebiyle fâsık diye adlandırılması caizdir; ama mutlak fâsık olmaz, çünkü İslâm'ın bağı içindedir." Ebû Hanîfe dedi ki: "Kimse imandan, ancak ona girdiği kapıdan çıkar." Hükmü şudur: Tövbesiz ölürse Allah'ın meşîetindedir. Dilerse onu ya bir şefaatle ya salih bir amelin bereketiyle ya da sebepsiz olarak kendi fazlı ve keremiyle affeder; dilerse ona cinayeti kadar azap eder, sonra işi cennete varır; ateşte ebedî kalmaz. el-Akd'de böyledir. Minhu. الذنوب ضرر 37. Günahların Zararı Deriz ki: Mü'mine günahlar dünyada ve ahirette zarar verir. Mürcie'nin(64) sözü gibi "İyiliklerimiz kabul edilmiştir, kötülüklerimiz bağışlanmıştır" demeyiz. Fakat deriz ki: Kim bütün şartlarıyla, bozucu kusurlardan uzak olarak güzel bir amel işler ve dünyadan mü'min olarak çıkıncaya kadar onu bâtıl kılmazsa, Allah Teâlâ onu zayi etmez, bilakis onu kabul eder. (64) Müellifin notu: Yûnus en-Nümeyrî ve ona uyan bid'at ehli dedi ki: "İman; Allah'ı bilmek (marifet), boyun eğmek (huzû') ve kalple sevmektir. Bu sıfatlar bir kişide toplanınca o mü'mindir; bunlarla birlikte ona ne bir günah ne de itaatleri terk etmek zarar verir ve bunlardan dolayı cezalandırılmaz." Sonra dediler ki: "İblis'te bunlar vardı; bunlar üzerinde devam etseydi mü'min olurdu. O ancak kibirlenmesi ve huzû'u terk etmesi sebebiyle kâfir oldu; nitekim Allah Teâlâ'nın 'Diretti, kibirlendi ve kâfirlerden oldu' (Bakara 34) sözü buna delâlet eder." Deriz ki: Bu, Mürcie'nin mezhebidir. Emri yerine getirmekle birlikte korku vaciptir; (emri) terk etmek ve günah işlemekle nasıl olur! Minhu. الشرك دون ما يغفر 38. Şirkten Aşağısını Bağışlar Kötülüklerden şirk ve küfürden aşağı olan ve sahibi mü'min olarak ölünceye kadar ondan tövbe etmediği şey, Allah'ın meşîetindedir. Allah kendisine şirk koşulmasını bağışlamaz, ondan aşağısını(65) bağışlar. (65) Müellifin notu: Kötülüklerden şirk ve küfürden aşağı olan, Allah'ın meşîetine bağlıdır; onda hiçbir şeyle kesin hüküm verilmez. Bunda asıl, (Allah'ın) "Şüphesiz Allah bağışlamaz..." (Nisâ 48, 116) âyetidir. Şirke gelince, bu âyetin açık ifadesiyle ümmetin icmaı, Allah Teâlâ'nın (onu) bağışlamayacağı üzerinedir. Aklen caiz midir, değil midir? Bazılarına göre caizdir, fakat semi' bunun aksine gelmiştir. Mezhebimizden en sahih olan, caiz olmadığıdır. Şirk ve küfürden aşağısını işleyip tövbe etmeden ölene gelince: Hâricîlere göre hükmü, kâfirler gibi ateşte ebedî kalmaktır. Mu'tezile'ye göre iki menzile arasında bir menzilede bulunur. Mürcie'ye göre imanın varlığıyla birlikte isyan ona zarar vermez ve hükmü, geçtiği gibi, muttakilerin hükmüdür. Bize 32

göre bu âyetin gereğince Allah'ın meşîetindedir: Dilerse affeder, dilerse etmez. Ateşe sokulursa imanın bereketiyle orada ebedî kalmaz; çünkü Allah, iman ve tevhid üzere ölen kimseyi imanı olmayan gibi kılmaktan daha kerîm ve daha merhametlidir. Ashâbımızdan bazısı dedi ki: "O, bazı büyük günahları mutlak olarak affeder, bazısına azap eder; ancak hangisi olduğunu ayniyle bilmiyoruz." Onlardan birçoğu dedi ki: "Tövbesiz büyük günahların affına kesin hükmedilmez; bilakis (af ) caizdir." Cumhurumuza göre iki vecih vardır: 1) Birincisi: Afüvv O'nun isimlerindendir; o da azabı hak etmekle birlikte günah sebebiyle azap etmeyen demektir. Mu'tezile'ye muhalif olarak. 2) İkincisi: Tövbeden önce büyük günahın affına delâlet eden âyetlerdir: Allah Teâlâ'nın "Ondan aşağısını dilediğine bağışlar" (Nisâ 48, 116) sözü, "Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar" (Zümer 53) sözü gibi ve "Şüphesiz Rabbin, zulümlerine rağmen insanlara mağfiret sahibidir" (Ra'd 6) sözü gibi. Bu hususta âyetler çoktur. ع. Minhu. الأجر يبطل الر ياء 39. Riyâ Ecri Bâtıl Kılar Riyâ amellerden bir amele karışınca onun ecrini(66) bâtıl kılar; ucub da böyledir. Büyük günahlardan kaçınmakla birlikte olsa bile küçük günaha ceza verilmesi ve tövbesiz olsa bile büyük günahın affedilmesi, (o günah) helal saymaktan dolayı değilse, caizdir. (66) Müellifin notu: Riyâ ve ucub amellerden bir amele karışınca onu bâtıl kılarlar; tek başına da (her biri) tam bir illettir. Allah Teâlâ "Kim umarsa..." (Kehf 110) âyetini buyurdu. "Allah hiçbir kibirli övüngeni sevmez" (Hadîd 23), "İnsanlara gösteriş yaparlar, Allah'ı da ancak pek az anarlar" (Nisâ 142), "Mallarını insanlara gösteriş için infak edenler..." (Nisâ 38) ve "Sadakalarınızı başa kakma ve eziyetle bâtıl kılmayın" (Bakara 264) buyurdu. (Peygamber) aleyhisselâm da "Sizin için korktuğum şeylerin en korkuncu küçük şirktir" buyurdu. Minhu. القيامة في القصاص 40. Kıyamette Kısas Kıyamet günü hasımlar arasında hesapla kısas(67) haktır. Onların iyilikleri yoksa, kötülüklerin onların üzerine atılması haktır. Allah Teâlâ kıyamet günü kullarını, kendisi ile kulları arasında olanda vasıtasız olarak hesaba çeker(68). (67) Müellifin notu: Bil ki bir hasmı olup onu razı etmeden ve tövbe etmeden dünyadan çıkan kimsenin iyiliklerinden Allah ahirette hasmına, hasımlığı kadar verir. Bu, Allah'tan bir zulüm olmaz, bilakis adalettir. Müslümanın ya da başkasının malını almayı (caiz) görüp dünyada onu razı etmeyen ve "Allah ahirette onun iyiliklerinden hasımlara vermez" diyen kimse bid'atçıdır. Minhu. (68) Müellifin notu: Allah kıyamet günü kulunu, kendisi ile kulları arasında olanda vasıtasız olarak hesaba çeker. Allah Teâlâ kula sorar, kul da kendisine sorulan şeye cevap verir. Allah Teâlâ "Rabbine andolsun ki onların hepsine yapmakta olduklarından mutlaka soracağız" (Hicr 92-93) buyurdu. "Küçük büyük hiçbir şey bırakmamış, hepsini saymış" (Kehf 49) buyurdu. "Kulakları, gözleri ve derileri onların aleyhine şahitlik etti" (Fussilet 20) buyurdu. Minhu. الدعاء قبول 41. Duanın Kabulü Allah Teâlâ duaları kabul eder ve ihtiyaçları, talep olmasa bile, fazlından giderir. "Kâfirin duası kabul edilir" denmesi caiz değildir. Kâfir dünyada nimetlendirilmiştir. الجن كافر عذاب 42. Kâfir Cinin Azabı Kâfir cin ateşle azap görür. Günahkâr müminlerin cehennemdeki azabı günahlar miktarıncadır. تصرف وللشيطان 43. Şeytanın Tasarrufu Vardır Şeytanların Âdemoğulları(69) üzerinde tasarrufu vardır. (69) Müellifin notu: Mu'tezile dedi ki: Şeytanların Âdemoğulları üzerinde bir işi ve tasarrufu yoktur; vesvese vermeye de güçleri yetmez; onlara insanın nefsi vesvese verir. Cin için de böyle dediler: Onların Âdemoğulları üzerinde bir işi yoktur. Deriz ki: Onların Âdemoğulları üzerinde zâhirde ve bâtında 33

işi ve tasarrufu vardır. Nitekim Peygamber aleyhisselâmdan, "Şeytan Âdemoğullarının damarlarında kanın yürüdüğü yerde yürür" buyurduğu rivayet edildi. Böylece onların bâtında bir velâyeti olduğu sabit oldu: İnsana vesvese verir, onları şerre çağırır. Zâhirde ise günahları kulların kalplerinde süsler. Allah Teâlâ "Şeytan onlara amellerini süslü gösterdi" (Neml 24; Ankebût 38) buyurdu. Denilirse: Onların bizi görmesi, bizim ise onları görmememizdeki hikmet nedir? Deriz ki: Onlar çirkin bir surette yaratıldılar; onları görseydik yiyecek ve içecek almaya gücümüz yetmezdi. Bu yüzden Allah'tan bir rahmet olarak bizden örtüldüler. Cinler ise rüzgârdan yaratıldılar; rüzgârın aslı görülmez, ondan yaratılan da böyledir. Melekler ise nurdan yaratıldılar; onları görseydik ruhlarımız ve gözlerimiz onlara uçardı. Onların "Nefis onları günahlara düşürür" sözlerine gelince, deriz ki: Evet, fakat şeytanın vesvesesiyle. Allah Teâlâ "İnsanların göğüslerine vesvese veren" (Nâs 5) buyurdu. el-Bahr'da böyledir. Minhu. وإسلام إيمان 44. İman ve İslâm İman ve İslâm birdir. Lügat yolundan aralarında fark vardır; ama biri diğerinden ayrılmaz, sırtın karınla (beraberliği) gibi. Din (adı) ikisine ve bütün şeriatlere düşer. O (iman), getirdiği zaruri olarak bilinen her şeyde Peygamber aleyhisselâmı tasdik etmek ve onu ikrar etmektir(70). Ameller onun hakikatinin dışındadır. (70) Müellifin notu: es-Sevâdü'l-a'zam sahibi dedi ki: Allah Teâlâ'yı kalple bilip dille bilmeyen kâfirdir. Dille ikrar edip kalple bilmeyen münafıktır. "İman dil olmaksızın kalp üzerinedir" diyen Cehmîdir. "İman kalp olmaksızın dil üzerinedir" diyen Kerrâmîdir. "İman, kalple bilmeksizin dille söylemektir" diyen Mürcie'dendir. "İman, dille ikrar ve kalple tasdik olmaksızın kalple bilmektir" diyen Ehl-i Kitap gibidir: Onu bilirler, onu ikrar etmezler ve tasdik etmezler. "İman dille ikrar, kalple bilmek ve organlarla amel etmektir" diyen bid'atçidir. Bunların hepsi sapıktır. Bize göre iman, dille ikrar ve kalple tasdiktir. Minhu. Kendisinde (iman) bulunan kimsenin "Ben müminim" demesi sahihtir; "Ben müminim inşallah"(71) demesi ise uygun değildir. (71) Müellifin notu: İmanın aslında istisna sahih değildir; o, kişinin "Ben müminim inşallah" demesidir. Çünkü istisna şüphedir; imanın aslında şüphe ise küfür ve dalâlettir. Bunun için kâfir "Ben müminim inşallah" dese mümin olmaz. Aynı şekilde vakit tayin edip "Bin yıla kadar Allah'a ve Resûlüne iman ettim" dese mümin olmaz. Mümin düşünüp bin yıla kadar mümin olduğunu itiraf etse küfrüne hükmolunur. Yahyâ b. Ebû Bekir'in kitabında böyledir. Müminin imanında şüphe etmemesi gerekir. Çünkü Allah "Müminler ancak Allah'a ve Resûlüne iman eden, sonra şüpheye düşmeyenlerdir" (Hucurât 15) buyurdu; yani şüphe etmeyenler. Mümin hakkında "İşte onlar gerçekten müminlerdir" (Enfâl 4, 74), kâfir hakkında "İşte onlar gerçekten kâfirlerdir" (Nisâ 151), münafık hakkında "Bunun arasında bocalayanlar; ne bunlara ne de onlara" (Nisâ 143) buyurdu. Sevâd'da böyledir. Minhu. ومعرفة توحيد 45. Tevhid ve Marifet Müminler iman(72) ve tevhidde eşittirler; amellerde birbirlerinden üstündürler. Göklerin ve yerin ehlinin imanı dünyada ve ahirette tevhid(73) ve iman edilen şey cihetinden artmaz ve eksilmez; tasdik, marifet, yakîn, tevekkül, muhabbet, rıza, havf ve recâ cihetinden artar ve eksilir. (72) Müellifin notu: Yani iman edilen şeye göre. Tevhid: yani ulûhiyette, rubûbiyette, hâlıkıyette, ezeliyette, kadîmlikte ve başkalarında şirki nefyetmek. Kim bunların bazısında şirki nefyedip bazısında nefyetmezse o, muvahhid değil müşriktir. Bu yönden tevhid artmaz ve eksilmez. Taklit ve istidlal yönünden ise artar ve eksilir. Kat'î delillerle istidlal edenin tevhidi, mükâşefelere, müşahedelere, ilâhî maariflere ve ledünnî ilimlere ulaşmış ârifin tevhidi gibi değildir. Aynı şekilde bu yönden onların imanı eşit olmaz. "Amellerde birbirlerinden üstündürler": yani zâhirî taatlerde. Ebü'l- Müntehâ'nın zikrettiği gibi. Minhu. (73) Müellifin notu: Bil ki iman artmaz ve eksilmez. Çünkü imanda artma ve eksilme gören kimse bid'atçidir. Artma ve eksilme ancak fiillerdedir, imanda değil. Bir de bu ikisi ancak mahlûk bir şeye girer; iman ise, geçtiği üzere, mahlûk değildir. Denilirse: Allah Teâlâ "İmanlarıyla beraber imanlarını artırsınlar diye" (Fetih 4) buyurdu; o hâlde nasıl artmaz ve eksilmez? Deriz ki: Ondan maksat yakîn, tasdik ve bekādır. Denilirse: 34

(Peygamber) aleyhisselâm "Kalbinde zerre ağırlığı iman bulunan kimse ateşten çıkar" buyurdu; onda bir zerre bulununca onun artıp eksildiğini anladık. Deriz ki: İman "Lâ ilâhe illallah" sözünden daha az mıdır? "Hayır" derse, de ki: "Lâ ilâhe illallah" mı daha çoktur, yoksa zerre ağırlığı mı daha çoktur? (Peygamber) aleyhisselâm "Eğer gökler ve yerler..." buyurdu; hadisin sonuna kadar. Fakat burada iman dışındaki ameli kastetti. Minhu. Allah Teâlâ'yı, kendisini kitabında bütün sıfatları ve isimleriyle vasfettiği gibi, hakkıyla biliriz. Hiç kimse Allah'a, O'nun ehli olduğu gibi, hakkıyla ibadet etmeye güç yetiremez; fakat O'na, O'nun emriyle, emrettiği gibi ibadet eder. وسعيد شقي 46. Şakî ve Saîd Saîd bazen şakî olur, şakî de bazen saîd olur. Değişme saadet ve şekavet üzerindedir; is'âd ve işkâ (saadete ve şekavete erdirme) üzerinde değil. Bu ikisi (is'âd ve işkâ) Allah Teâlâ'nın sıfatlarındandır. Allah'a da sıfatlarına da değişme yoktur; kalpsiz bildiği, organsız yakaladığı, aletsiz yarattığı ve azasız yaptığı gibi. الأنبياء إرسال حكمة 47. Peygamberleri Göndermenin Hikmeti Nebîleri ve resulleri aleyhimüsselâm göndermekte büyük(74), beliğ bir hikmet vardır. (Allah) onları beşerden beşere, müjdeleyiciler, uyarıcılar ve insanlara dünya ve ahiret işlerinden muhtaç oldukları şeyi açıklayıcılar olarak gönderdi; onları kendilerine indirilen kitaplarla ve âdeti bozan mucizelerle destekledi. عادة خارق وأنواع إرسالهم ومنافع الرسل أوصاف Resullerin Vasıfları, Gönderilmelerinin Faydaları ve Hârikulâde Türleri (74) Müellifin notu: Bil ki nebî, (Allah) Teâlâ'nın kendisine vahyolunanı tebliğ etmesi için halka gönderdiği bir insandır. Resul de böyledir; (resul) bazen şeriatı ve kitabı olana tahsis edilir. Sonra bi'set, Allah'tan bir lütuf ve âlemlere rahmettir; çünkü onda sayılamayacak hikmetler ve maslahatlar vardır. Onlardan biri, aklın kendi başına bilebildiği şeylerde, Bârî'nin varlığı, ilmi ve kudreti gibi, akla destek olmaktır: "Ta ki resullerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın" (Nisâ 165). Biri de aklın kendi başına bilemediği şeylerde, kelâm, rü'yet ve cismânî meâd gibi, hükmü Peygamber aleyhisselâmdan öğrenmektir. Biri de iyilikleri yaparken, Allah'ın mülkünde O'nun izni olmadan tasarruf etmiş olduğu için; onları terk ederken de taati terk etmiş olduğu için hâsıl olan korkuyu gidermektir. Biri de aklın yerlerine yol bulamadığı, bazen güzel bazen çirkin olan fiillerin hâlini açıklamaktır. Biri de gıdaların ve ilaçların faydalarını ve zararlarını açıklamaktır; tecrübe, içindeki tehlikelerle beraber, onlara ancak nice devirlerden ve merhalelerden sonra yaklaştırır. Biri de insan nefislerini ilmî ve amelî işlerde farklı istidatlarına göre kemâle erdirmektir. Biri de ihtiyaçlardan ve zaruretlerden olan gizli sanatları öğretmektir. Biri de şahıslara dönük faziletli ahlakı ve evlerden ve şehirlerden (oluşan) topluluklara dönük kâmil siyaseti öğretmektir. Biri de iyiliklere teşvik ve kötülüklerden sakındırma için, itaat edenin sevabını ve isyan edenin cezasını ayrıntılarıyla haber vermektir. Biri de emsâli ve durûbu haber vermektir. Biri de hikmetleri ve gaybları haber vermektir. Biri de onların ümmetin ortasında bulunmalarının bir rahmet ve eman olmasıdır. Biri de onların, kurtuluş ve mağfiret istemede ümmetlerin sığınağı olmalarıdır. Bunlardan başka sayılamayacak (faydalar) da vardır. Şerhu'l-Makâsıd'da, el-Mevâkıf'ta ve et-Tavâli'de böyledir. Minhu. Onlar küfürden, büyük günahlardan ve yalandan mutlak olarak; bir lokma çalmak ve bir taneyi eksik tartmak gibi nefret ettiren küçük günahlardan(75); bi'setten sonra da nefret ettirmeyen küçük günahları kasten işlemekten berîdirler. Onlardan hiçbiri köle ve kadın olmaz. Hiçbir zaman azledilmezler. (75) Müellifin notu: Bil ki resullerin âyetlerinin en büyüğü ve alâmetlerinin en tamı, âfetlerden selâmette olmaları ve zâhiren ve bâtınen ayıplardan berî olmalarıdır. Onlardan hiçbiri asla yaratılış eksikliğiyle, kötü ahlakla ve bayağılıkla yaşamadı. Bilakis (onlar) asılca insanların en temizi, doğumca en güzeli, yetişmece en kerimi, güzelliklerce en tamı, yaradılış hasletlerince en güzeli, tabiatça en sağlamı, mizaçça en mutedili, akılca en tamı, sözce en doğrusu, emanetçe en büyüğü ve adaletle en sağlam hükmedenidir. Bütün bunlarla beraber Allah'ı ve sıfatlarını bilmek, ibadete katlanmak, 35

Allah'a tevekkül, O'na güven, va'dine itminan ve halkına şefkat (onlarda vardır). el-Akd'de böyledir. Allah Teâlâ "Andolsun ki Allah müminlere lütufta bulundu..." (Âl-i İmrân 164) buyurdu. Minhu. Onların ilki Âdem aleyhisselâm, sonuncusu, en üstünü ve en yakını Muhammed aleyhisselâmdır. O nebîlerin sonuncusudur; bütün insanlara ve cinlere gönderilmiştir; âlemi iman ve salih amelle nurlandırmıştır. Allah onun dinini bütün dinlere üstün kılmıştır. شر يعتنا نسخ عدم 48. Şeriatımızın Neshedilmemesi Onun şeriatı her asırda kıyamet gününe kadar bâkîdir. Nebîlerin sayısı(76) kesin olarak bilinmez. Şeriatları neshedilmiş olsa da ölümleriyle risaletleri bâtıl olmaz. Nesihte kullara(77) şefkat, hafifletme ve rahmet vardır. Peygamberimizin şeriatı asla neshedilmez. (76) Müellifin notu: Bil ki biz onları, gelen haberlerle belirli bir sayıya hasretmeyiz. Çünkü onlar âhâd cümlesindendir; ilim ve itikat gerektirmez. Bilakis onların hepsini ikrar eder, sayılarının bilgisini Allah'a havale ederiz. Zira onları gelen haberlerle belirli bir sayıya hasretsek, onların bundan fazla ya da eksik olmaları caizdir; o zaman ya bazılarını çıkarmak ya da başkalarını katmak lazım gelir. Bunların hiçbiri caiz değildir. Öyleyse bütün nebîlere ve resullere iman ederiz ve deriz ki: Onların ilki Âdem, sonuncusu Muhammed aleyhisselâmdır. Allah Teâlâ "Daha önce sana kıssalarını anlattığımız resuller ve sana kıssalarını anlatmadığımız resuller" (Nisâ 164) buyurdu. el- Akd'de böyledir. Minhu. (77) Müellifin notu: Yahudiler dedi ki: Şeriatın neshi câiz değildir. Dediler ki: Bir şeyin emredilmesi maslahatı, ondan nehyedilmesi mefsedeti gerektirir. (Allah) Tevrat'ta emredip nehyettiğine göre bu, onun maslahat olduğunu gösterdi. Eğer emrettiği şey hakkında mefsedet gerektirseydi, bu, Allah'ın Tevrat'ta mefsedeti emretmesine varırdı. Deriz ki: Allah, bir vakitte maslahatı gerektiren, bütün vakitlerde gerektirmeyen bir emirle emreder. Yiyecek ve içecek gibi: Açlık ve susuzluk hâlinde maslahat olmayı gerektirir, bunlardan başkasında gerektirmez. Bir de doktor gibi: Hastaya bir vakitte ve başka bir vakitte farklı ilaçlar emreder. Bir de Âdem'in ve Nûh'un şeriatları sabittir; câiz olmasaydı onların şeriatları onlardan önce neshedilmezdi. Bunu inkâr etmeleri onlar için mümkün değildir. Allah Teâlâ "Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol kıldık" (Mâide 48) buyurdu. Böylece Yahudilerin ve Hıristiyanların şüphesi bâtıl oldu. el-Bahr'da ve başkasında böyledir. Minhu. Îsâ aleyhisselâm Peygamberimizin şeriatı üzere iner, halkı Peygamberimizin şeriatına davet eder ve onun ümmetinin âlimlerinden biri gibi olur. على البشر تفضيل مبحث الملائكة 49. Beşerin Meleklerden Üstün Kılınması Bahsi Bazı nebîlerin bazısına üstün kılınması, icmâlî hükümle kat'îdir. Onlar meleklerden üstündür. Melekler Rahmân'ın ikram edilmiş kullarıdır; O'nun önüne geçip söz söylemezler, O'nun emriyle iş yaparlar; günahla, erkeklikle, dişilikle, yemekle, içmekle ve bu ikisinin gerekleriyle nitelenmezler. Meleklerin resulleri beşerin âmmesinden üstündür; onlar (beşerin âmmesi) da meleklerin âmmesinden üstündür. Allah Teâlâ'nın nebîlerine (indirdiği) kitapları vardır; onlarda emrini, nehyini, va'dini ve vaîdini açıklamıştır. Üzeyr'in, Lokmân'ın ve Zülkarneyn'in(78) nebîliğine hükmedilmemiştir. (78) Müellifin notu: Bil ki beşerden birinin nebî ya da resul olduğuna şahitlik etmek, ancak hiçbir şüphe bulunmayan kat'î bir delile dayandırılırsa câiz olur. Bu da ya risalet davasından sonra onun elinde mucizeyi gözle görmekle, ya da onun elinde gerçekleştiğine dair kesin ilim gerektiren mütevâtir nakille olur. Bunların hiçbiri şimdi bulunmamaktadır. Allah'ın, onun (Peygamber'in) aleyhisselâm diliyle nebî olduğunu haber verdiği herkesin nebî olduğunu kesin ve yakînen bildik; "Kitapta İbrâhîm'i de an; o çok doğru bir nebî idi" (Meryem 41) sözü ve başkaları gibi. Kur'an'ın hakkında sustuğu, fakat kıssalarda ve tarihlerde geçen herkes hakkında tevakkuf edilir; ne nefiyle ne de ispatla hükmedilir. ع. Minhu. أ 36

الأولياء كرامة 50. Velîlerin Kerameti Velîlerin kerametleri(79) haktır: Uzak mesafeyi(80) az bir sürede katetmek; ihtiyaç anında yiyecek, içecek ve giyeceğin ortaya çıkması; havada uçmak; su üzerinde yürümek; cansızın ve dilsiz hayvanın konuşması; uzaktan görmek ve işitmek ve başkaları gibi. Bu, onun resulü için bir mucize olur. (79) Müellifin notu: Mu'tezile, Cehmiyye ve Râfıza dedi ki: Velîlerin kerametleri bâtıldır. Dediler ki: Velîlerin kerametleri sabittir deseydik nebîlerin mucizeleri bâtıl olurdu ve nebîlerle velîler arasında fark kalmazdı. Derler ki: Bize karşı Meryem'in kerametinden delil getirdikleri "Hurma ağacının gövdesini kendine doğru silkele" (Meryem 25) (sözü), Îsâ'nın kerametidir. Allah Teâlâ'nın "Zekeriyyâ mihraba onun yanına her girdiğinde yanında bir rızık bulurdu" (Âl-i İmrân 37) sözü de böyledir; o, Zekeriyyâ aleyhisselâmın kerametidir. Deriz ki: Velîlerin kerameti sabit ve sahihtir; nebîlerin mucizelerine zarar vermez, bilakis (onları) kuvvetlendirir. Burada üç mertebe vardır: mucize, keramet ve düşmanların aldatmaları. (Mucizeye) mucize denmesi, Peygamber aleyhisselâmdan başkasını onu getirmekten âciz bıraktığı içindir. Mucizelerle kerametler arasındaki fark (şudur): Nebîlerin mucizelerini muhalif de, Müslüman da, itaatkâr da, fâsık da görür; velîlerin kerametlerini ise ancak onun gibi bir velî ya da itaatkâr Müslüman görür. İkincisi: Mucizenin hepsini, Peygamber aleyhisselâm dilediği zaman meydana getirmeye gücü yeter; Allah'a dua eder, Allah da onun için bir mucize ortaya çıkarır. Kerametler ise ancak Allah'ın onu taate teşvik için gösterdiği belli vakitlerde olur. Üçüncü fark şudur: Mucizeyi Peygamber aleyhisselâm tanır ve bilir; onun Allah'tan bir mucize olduğunu önce kendisinin ikrar etmesi, sonra başkasına göstermesi ona vaciptir; çünkü inkâr etse kâfir olur. Velîlerin kerametine gelince, velî onun bir keramet olduğunu ikrar etmez; bilakis "O, mü'minlerden bir başkasının kerametidir" der. Düşmanların aldatmalarına gelince, mezhep şudur: Şeytanları Allah Teâlâ dilediği her surete sokar; (şeytan) kendisini insanın ellerinde bir serçe ve bir asâ yapar. Kerametin câiz olduğuna Ashâb-ı Kehf kıssası ve Âsaf kıssası delildir; Allah Teâlâ "Yanında kitaptan bir ilim bulunan kimse dedi ki..." (Neml 40) buyurdu. Ömer radıyallâhu anhın kıssası da (delildir): Nil'in akması, Medine'de iken Müslümanların ordusunu Nihâvend'de görmesi ve aralarında bir aylık yol varken Sâriye'nin işitmesi. Bir de Selmân'ın ve Ebü'd-Derdâ'nın önünde bir kâsenin tesbih etmesi ve sayılamayacak başka şeyler. Denildi ki: Nebîlerin cezası vahyin kesilmesidir, velîlerin cezası kerametin açığa çıkarılmasıdır. Bunu Nesefî, Nevevî ve Kuşeyrî zikretti. Minhu. (80) Müellifin notu: Bil ki hârikalar sekizdir: mucize, keramet, iâne, ihânet, sihir, ibtilâ, göz değmesi ve irhâs. Keramet, Allah'ı ve sıfatlarını bilen, bütün kalbiyle O'nun kudsiyet katına yönelmiş, muttaki mü'minin elinde ortaya çıkan, nübüvvet davasıyla birlikte olmayan, âdeti aşan bir iştir. Kayıtların faydaları gizli değildir. el-Hâdimî'de ve başkasında böyledir. Halk arasında velînin alâmeti, dillerinin yumuşaklığı, ahlaklarının güzelliği, yüzlerinin güleçliği, nefislerinin cömertliği, itiraz etmemeleri, şehvetlerinin olmaması, özrü kabul etmek, kardeşlerine şefkatin tam olması, günahlardan ve bid'atten kaçınmak ve sünnete uymanın kâmil olması iledir. Minhu. الأعداء استدراج 51. Düşmanların İstidracı İblis, Firavun, Deccâl ve benzerleri gibi O'nun düşmanlarına olan şeyleri âyetler ve kerametler diye adlandırmayız ve öyle olduklarına(81) inanmayız; bilakis onları ihtiyaçlarının giderilmesi diye adlandırırız. Allah Teâlâ düşmanlarının ihtiyaçlarını bir mekr, bir istidrac ve onlara bir ceza olarak giderir; onlar da buna aldanırlar ve azgınlıkça, günahça ve küfürce(82) artarlar. (81) Müellifin notu: Bil ki âdeti bozan şey Allah Teâlâ'nın fiilidir; onda kulun bir yapması yoktur. Öyle ki kul onu kendi kesbi ve ihtiyarıyla elde etmek istese bu ona müyesser olmaz. O, toplu olarak dört türlüdür: Mucize; o, meydan okuma ve nübüvvet davası ile birlikte nebînin elinde cereyan edendir. Keramet; o, şeriata uymak, korku ve sakınma ile birlikte velînin elinde cereyan edendir. Maûnet; o, hiç dava olmaksızın avamdan birinin elinde cereyan edendir. Mekr ve istidrac; o, müteellihe, kâfir ve bid'atçi üzerinde cereyan edendir. Sihir ise böyle değildir; çünkü o hakikatte âdeti bozan değildir, zira kulun onu öğrenmekle kazanması mümkündür. Minhu. 37

(82) Müellifin notu: Allah Teâlâ "O kâfirler, kendilerine mühlet vermemizin nefisleri için hayırlı olduğunu sanmasınlar..." (Âl-i İmrân 178) buyurdu. "Âyetlerimizi yalanlayanları, bilmedikleri yerden derece derece yaklaştıracağız" (A'râf 182) buyurdu. "Onun için iyice zemin hazırladım" (Müddessir 14) buyurdu. Mal, zenginlik, oğullar ve âdeti aşan (şey), geçmişte nakledilenlerden olarak onlara ve âsilere hâsıl oldu; Deccâl'de de hârikalardan (bazıları) gelecektir. (Bunlar) keramet de mucize de diye adlandırılmaz; çünkü onların şartlarını bildin. Bunlar ancak horlamak için bir istidrac ve mekrdir: (Allah) azgınlıkça ve kibirce artsınlar diye ihtiyaçlarını giderir ve dualarına icabet eder. Bu ikisi azapta ve kalıcı cezada yeterlidir. Minhu. Velî, diyanetinde hak üzere olmadıkça velî olmaz. Velî(83), geçmiş ve gelecek bütün zamanlarda nebînin derecesine ulaşmaz; emrin(84) ve nehyin kendisinden düştüğü bir mertebeye de (ulaşmaz). (83) Müellifin notu: Bil ki nebîlerin Allah katındaki mertebeleri velînin mertebelerinden yüksektir. Kim "Velîlerin mertebeleri nebîlerin rütbesinden yüksektir" derse, Kerrâmî diye adlandırılan bir bid'atçi olur. Çünkü velîler mertebelere ancak Allah'a ve Resûlüne itaatten sonra ulaşırlar; çünkü nebîlere itaat Allah'a itaattir. Nitekim Allah Teâlâ "Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse (Allah) onu cennetlere sokar..." (Nisâ 13; Fetih 17) buyurdu. Minhu. (84) Müellifin notu: Bil ki Allah Teâlâ'nın emri ve nehyi dünyada seven kişiden ve velîden, sevgisi sebebiyle düşmez. Kim Allah'ı sevdiğini iddia ederse onu dört hasletle tasdik ederiz: 1) Mevlâsının hakkında kusur etmemesi, 2) Mevlâsının nehyinde kusur etmemesi, 3) Mevlâsının bütün hükmüne razı olması, 4) Mevlâsının bütün halkına merhamet etmesi. Kim "Allah'ın sevgilileri sevgiyi bulunca onlara hiçbir şey zarar vermez; çünkü sevgi ibadetleri terk etmek ve günahlara dalmakla zarar görmez" derse, bu bâtıldır. Çünkü Allah Teâlâ "De ki: Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin" (Âl-i İmrân 31) buyurdu. Bizim uymamız, Allah'ın farzları ve Resûlünün sünnetleri ile amel etmemizdir. Resûlünün sünnetini terk eden fâsıktır; fâsık ise Allah Teâlâ'nın sevgisine elverişli olmaz. Bunu (böyle) görmeyen sapıktır; sapık da Allah'ın sevgilisi olmaz. Bir sünneti terk etmekle böyle olunca, farzları terk etmekle nasıl olur! (Kişinin) sevilenin amelini işlemesi gerekir; ta ki fiili sözünü doğrulasın. Allah Teâlâ "Güzel söz O'na yükselir; salih ameli de O yükseltir" (Fâtır 10) buyurdu. Eğer (emir ve nehiy) birinden düşseydi, Halîli İbrâhîm aleyhisselâmdan düşerdi. O, namaz kıldığında Allah'ın heybetinden kalbinin çarpıntısı bir mil mesafeden işitilirdi. Habîbi Muhammed aleyhisselâmdan da düşerdi. O, namaz kıldığında içinden kaynayan kazanın sesi gibi bir ses işitilirdi; öyle ki ayakları şişti. Minhu. الچار يار أحوال 52. Çâryâr'ın Hâlleri Onların en üstünü Ebû Bekir es-Sıddîk, sonra Ömer el-Fârûk, sonra Osman Zinnûreyn, sonra Ali el-Murtazâ'dır. Onlar hak üzere ve hak ile beraber sebat eden âbidlerdi. Hilafetleri de bu tertip üzeredir. Hilafet otuz yıldır; ondan sonra saltanattır. Sonra en üstün olan Aşere-i Mübeşşere'dir; sonra sahabenin geri kalanı, sonra tâbiîn, sonra tebe-i tâbiîn, sonra dinin imamları, sonra selef âlimleri, sonra ilim, irfan ve takvaca en yakın olan, sonra ona en yakın olan. Onları hayır(85) dışında anmaktan geri dururuz. (85) Müellifin notu: Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in itikadı, Allah'ın ve Resûlünün onları övdüğü gibi bütün sahabeyi tezkiye etmek ve onları övmektir. Ali ile Muâviye arasında geçen şey içtihada dayanıyordu. el-İhyâ'da, eş-Şifâ'da ve diğer muteber kitaplarda böyledir. Bundan başkasını söyleyen mülhiddir. Minhu. الصحابة أولاد 53. Sahabenin Evlatları Sonra sahabenin evlatları da bu tertip üzeredir; ancak Fâtıma'nın evlatları hepsinden üstündür. İmrân kızı Meryem, Âişe, Fâtıma, Hadîce ve Firavun'un karısı Âsiye âlemlerin kadınlarının en üstünleridir. الجنة أهل وسائر مبشرة عشرة 54. Aşere-i Mübeşşere ve Diğer Cennet Ehli Aşere-i Mübeşşere(86), Fâtıma, Hadîce, Hasan, Hüseyin, Bedir ehli, Uhud ehli ve Rıdvân biatı ehli 38

için cennetle şahitlik ederiz; onlardan başkası için, kendisini ta'yin ederek (şahitlik etmeyiz). (86) Müellifin notu: Resûlullah aleyhisselâmın ashabından on kişi için cennetle şahitlik ederiz. Kim onlara ya da onlardan birine ta'n ederse o sapık bir bid'atçidir. (Peygamber) aleyhisselâm onları adlarıyla söyleyip buyurdu: "Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali, Talha, Zübeyr, Sa'd, Saîd, Abdurrahmân b. Avf ve Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh cennettedir." Allah onlardan razı olsun. Minhu. والملك السلطان مبحث 55. Sultan ve Melik Bahsi Müslümanlar için; hükümleri yürütmeye, hadlerini ikame etmeye, sınır boylarını kapamaya, ordularını donatmaya, sadakalarını almaya, zorbaları, hırsızları ve yol kesicileri bastırmaya, cumaları ve bayramları ikame etmeye, kullar arasında meydana gelen çekişmeyi kesmeye, haklar üzerine duran şahitliği kabul etmeye, velîleri olmayan küçükleri evlendirmeye ve ganimetleri taksim etmeye gücü yeten bir imam lazımdır. (İmam) Müslüman, hür, mükellef, zâhir (ortada) ve Kureyşî olur. Hâşimî, masum ve zamanının en faziletlisi olması şart koşulmaz. Mutlak ve kâmil velâyet ehlinden olması; idare edici (sâis), zikredilen işlere, dâru'l-İslâm'ın hadlerini korumaya ve mazlumun hakkını zalimden almaya kadir olması şart koşulur. Fısk ve zulüm (cevr) ile azlolunmaz. Müslümanlardan hiçbirine haksız yere kılıçla karşı çıkmayız (huruç etmeyiz); Müslümanların cemaatine muhalefet etmeyiz(87). (87) Müellifin notu: Müminin Müslümanların cemaatine muhalefet etmemesi gerekir. Çünkü Peygamber aleyhisselâm "Ümmetim dalâlet üzerinde birleşmez" buyurdu. Kim Müslümanların cemaatinden ayrılır ve onu hak görmezse, o sapık bir bid'atçidir. Çünkü cemaati korumak Peygamber aleyhisselâmın sünnetlerinin hükümlerindendir; Peygamber aleyhisselâmın sünnetlerini korumak ise farzdır. Nitekim Allah Teâlâ "Peygamber size ne verdiyse onu alın; sizi neden nehyettiyse ondan vazgeçin" (Haşr 7) ve "O hevâdan konuşmaz; o ancak vahyolunan bir vahiydir" (Necm 3-4) buyurdu. Ve dedi ki: Ey kullarım, Muhammed'in size söylediğini o kendi muradıyla ve hevâsıyla söylemez; Allah Teâlâ'dan bir vahiy ve O'nun emri olmadıkça bir şey konuşmaz ve bir şey emretmez. Sikalar bize kendi isnadlarıyla İbn Abbâs'tan, o da Resûlullah aleyhisselâmdan, onun şöyle buyurduğunu rivayet ettiler: "Kim Allah Teâlâ için cemaat içinde amel edip isabet ederse Allah ondan kabul eder; hata ederse Allah onu bağışlar. Kim Allah için yalnızlıkta amel edip isabet ederse Allah ondan kabul etmez; hata ederse ateşteki yerine hazırlansın." Bir de o aleyhisselâm namazı cemaatte korudu ve onu hak gördü; kim muhalefet ederse o bid'atçidir. Minhu. القبلة أهل أحوال 56. Kıble Ehlinin Hâlleri Kıble ehlini(88) tekfir etmeyiz. Her iyi (berr)(89) ve fâcir kimsenin arkasında namaz caizdir; onun (cenaze) namazını da kılarız. (88) Müellifin notu: Bil ki mümin yüz bin Müslüman kadınla zina etse ya da yüz bin Müslümanı öldürse ya da yüz bin küp şarap içse, onu helal saymadıkça imandan çıkmaz. Nasıl ki kâfir bütün hayırları ve itaatleri yapsa Allah'a iman edinceye kadar küfürden çıkmazsa, mümin de bütün günahları işlese Allah'ı inkâr edinceye kadar imandan çıkmaz. Görmez misin, Allah fısk ve masiyetle meşgul olan kimse için müminlere tevbeyi emretti ve (onu) mümin diye adlandırdı; "Ey iman edenler, tevbe edin" (Tahrîm 8) buyurdu. Eğer bunlar günah sebebiyle kâfir olsalardı, onlara mümin adını vermezdi. Güvenilir kimseler bize kendi isnadlarıyla tâbiînden kırk kişiden haber verdiler: (Peygamber) aleyhisselâm buyurdu: "Yedi şey hidayettendir; cemaat onlardadır; kim onlardan çıkarsa cemaatten çıkmış olur: Kıble ehli aleyhine küfür, şirk ve nifak ile şahitlik etmeyin; onların içlerini (sırlarını) Allah Teâlâ'ya bırakın; kıble ehlinden ölenin (cenaze) namazını kılın; beş vakit namazda ve cumalarda hazır bulunun; her iyi ve fâcirin arkasında namaz kılın; her emirle beraber düşmanınızla cihad edin; zulmetseler de imamlarınıza kılıçla karşı çıkmayın" ilâ âhirihî. es-Sevâd'da böyledir. Minhu. (89) Müellifin notu: Mümine yaraşan, her iyi ve fâcirin arkasında namazı (caiz) görmesidir; Râfızîler gibi olmamalıdır. Çünkü onlar her iyi ve fâcirin arkasında namaz kılmazlar ve onu hak görmezler. Bil ki namaz her iyi ve fâcirin arkasında caizdir; (o kimse) zina etse de, (içki) içse de, adam öldürse de; şu kadar ki bid'atçı olmasın. Çünkü bid'atçının ya da kâfirin arkasında (namaz) caiz olmaz. Kim o ikisinin arkasında namazı (caiz) görmezse o bid'atçıdır. أ39

(Peygamber) aleyhisselâm buyurdu: "Büyük günahlar işleseler de kıble ehlinizi tekfir etmeyin; her ölünün (cenaze) namazı, her imamın arkasında namaz, her emirle beraber cihad" ilâ âhirihî. Minhu. Hazarda ve seferde mestler(90) üzerine meshi görürüz; mestleri çıkardıktan sonra ayakları yıkamayı görürüz; abdest bozulunca meshi yenilemeyi görürüz. Az, durgun ve necis olmuş(91) sudan abdest caiz olmaz. Bir uzuvdan kan, irin, sarı su (sadîd) ya da buna(92) benzeyen bir şey akarsa (abdesti) bozar; abdesti yenilemek haktır. İmamın hadesinin cemaat için de hades(93) olduğunu görürüz. Seferde (namazı) kısaltmayı ve orucu açmayı görürüz. (90) Müellifin notu: Vücubu sünnetle sabit olan ve itikad edilmesi vacip olan şeylerden biri de mestler üzerine meshtir. İmam dedi: Mesh, mukim için bir gün bir gece, misafir için geceleriyle üç gün vaciptir; çünkü hadis böyle gelmiştir. Kim bunu inkâr ederse onun hakkında küfürden korkulur; çünkü o mütevatire yakındır. Râfızîler, Hâricîler ve Şîa onu seferde de hazarda da men ettiler; el-Akd'de böyledir. Bize göre misafir, fâcir, yol kesenler ve gaziler (bunda) eşittir. Minhu. (91) Müellifin notu: Bil ki abdest az ve durgun su ile caiz olmaz. Onun alameti şudur: Bir tarafı hareket ettirilince öbür tarafı hareket etmez; ondan abdest caiz olmaz. Bu, necasetin düştüğüne kesin kanaat getirildiği zamandır. Su akar olursa, az da olsa, onda necasetin izi görülmedikçe ondan abdest caizdir. Kim bunu (böyle) görmezse onun arkasında namaz caiz olmaz. Minhu. (92) Müellifin notu: Bil ki bir yaradan kan, irin ve bunlara benzeyen şey akarsa abdest bozulmuştur. Abdesti yenilemeyi hak görürüz. Çünkü insanın içindeki her şey dışında belirince onunla abdest bozulur; nasıl ki içine giren her şey orucunu bozar. Kim bunlardan dolayı abdestini yenilemezse o bid'atçıdır. Minhu. (93) Müellifin notu: Bil ki imamın hadesi cemaat için hadestir. Kim bunu (böyle) görmezse onun arkasında namaz caiz olmaz. Çünkü o aleyhisselâm "İmam kefildir (dâmin), müezzin emindir (mü'temen)" buyurdu. Eğer "Ben kendi namazımı kılıyorum, imam da kendi namazını kılıyor" derse, de ki: Cemaat hangi şeyle ona uymuş olur, cemaatin fazileti hangi şeyle olur? Minhu. تأثير الدعاء وفي 57. Duada Tesir Vardır Duada tesir vardır. Dirilerin ölüler için duasında ve sadakalarında(94) onlara fayda vardır. (94) Müellifin notu: Bil ki ölüler dirilerin duasından ve sadakalarından faydalanırlar. Çünkü bunu inkâr eden Mu'tezilî ve bid'atçı olur. Resûlullah aleyhisselâmdan şu gelmiştir: O, ashâbıyla birlikte Mekke kabristanına çıktı, bir kabrin başında durdu, şiddetle ağladı; ashâbı da ağladı. Sonra "Keşke onun hâlini bilseydim" dedi. Bunun üzerine Cebrâil ona şu âyeti getirdi: "Biz seni hak ile müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik; cehennemliklerden sen sorulmazsın" (Bakara 119). Sonra Peygamber aleyhisselâm "Allah Teâlâ beni annem ve babam için istiğfardan ve onlara duadan nehyetti" dedi. Bu, onların diriltilmesinden öncedir. Sonra "Kimin annesi babası İslâm üzere ölürse onlara dua etsin ve onlar için istiğfar etsin" dedi. Ondan aleyhisselâm şöyle buyurduğu rivayet olundu: "Ölülerinize hediye gönderin." "Ey Allah'ın Resûlü, hangi hediye?" dediler. "Hediye dua ve sadakadır" buyurdu. Hasan b. Ali dedi: Anne babasına duayı terk edenin rızkı eksilir. Hasan'dan, o da Peygamber aleyhisselâmdan rivayet olundu ki şöyle buyurdu: "İnsanların anne babasına en iyilik edeni, onlara kabirlerinde hac ile ya da sadaka ile ya da köle azadı ile ya da Allah için adak ile iyilik edendir." Görmez misin, hükümlerin şekillerinde, kim farz bir haccı ve üzerine lâzım bir borcu bırakarak ölürse onun yerine hac edilir ve borcu ödenir. Bunda pek çok hadis vardır; Sevâd-ı A'zam'da ve başkasında böyledir. Minhu. الأمكنة فضل 58. Mekânların Fazileti Mekânların fazileti haktır. العقل مبحث 59. Akıl Bahsi İlim akıldan üstündür. Kâfirlerin aklı müminlerin aklı gibi olmaz; velîlerin aklı peygamberlerin aklı gibi olmaz; peygamberlerin aklı da Peygamberimiz(95) aleyhisselâmın aklı gibi olmaz. 40

(95) Müellifin notu: Bil ki peygamberlerin, müminlerin ve kâfirlerin aklı eşit olmaz. Kim (onlar) eşittir derse o bid'atçıdır. Bil ki akıl beş türlüdür: garîzî akıl, tekellüfî akıl, atâî akıl, nübüvvet cihetinden olan akıl ve şeref cihetinden olan akıl. • Garîzî akla gelince, bütün halk onda eşittir; kâfirler de kendilerinin bir Rabbi ve yaratıcısı olduğunu bilirler. • Tekellüfî akla gelince, kim çok çaba gösterir ve âlimlerle, fazilet sahipleriyle çok oturursa akıllı olur; bu akıldan tekellüf (zahmet) ölçüsünde bulunur. • Atâî akla gelince, kâfirlerin onda payı yoktur; müminler peygamberlerle birlikte onda eşittir. • Nübüvvet cihetinden olan akla gelince, müminlerin onda payı yoktur; bu akıl peygamberlere aleyhimüsselâm mahsustur. • Şeref cihetinden olan akla gelince, halkın geri kalanının onda payı yoktur; o yalnız Muhammed aleyhisselâma mahsustur. Allah Teâlâ (ona) âlemlerden hiç kimseye vermediği bir ahlâk verdi; Allah Teâlâ'nın "Şüphesiz sen büyük bir ahlâk üzerindesin" (Kalem 4) sözünden dolayı. İbn Münebbih dedi: Doksan bir kitap okudum, hepsinde şunu buldum: Öncekilerden ve sonrakilerden bütün yaratılmışların akılları toplanıp Muhammed'in aklının yanına konsa, onların akılları onun aklının yanında çöllerin kumları yanında bir kum tanesi gibi olurdu. Allah aklı bin cüz kılmış, bundan dokuz yüz doksan dokuzunu Muhammed aleyhisselâma vermiş, biri de kullarından dilediğine vermiştir. es-Sevâd'da böyledir. Minhu. Her akıllı ve bâliğ kimsenin âlim Sâni' (yaratıcı) hakkında istidlal etmesi vaciptir. Vahiy kendisine ulaşmamış(96) olan mazur olmaz; onun özrü amelde olur. Bilmemek özür değildir. Akıl marifet için bir alettir; gerçekte (vacip kılan) mûcib Allah'tır. (96) Müellifin notu: Denilirse: Vahiy kendisine ulaşmamış, akıllı olduğu hâlde Rabbini tanımamış kimse mazur olur mu? Deriz ki: Bize göre mazur olmaz; âlemin bir Sâni'i olduğuna istidlal etmesi ona vaciptir. Nitekim Ashâb-ı Kehf "Rabbimiz göklerin ve yerin Rabbidir" (Kehf 14) dediklerinde istidlal ettiler. İbrâhîm aleyhisselâm gibi: "Güneşi doğarken görünce 'Bu benim Rabbim' dedi" (En'âm 78); ta ki "Ben sizin ortak koştuklarınızdan uzağım" (En'âm 78) dedi. Mu'tezile dedi: Akılla istidlal etmek ona vacip değildir; fakat akıl Allah'ı tanımasını vacip kılar. Eş'arîler ve Hanbelîlerden bir cemaat dedi: Mazur olur; akılla istidlal etmek ona vacip değildir. Onların delili Allah Teâlâ'nın şu sözüdür: "Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz" (İsrâ 15). Bahru'l- kelâm'da böyledir. Fahru'l-İslâm'dan ve usulcülerden başkalarından rivayet olunan da budur. Hulâsa'da dedi: Fetva bunun üzerinedir. Denilirse: Âlemin bir Sâni'i olduğuna delil nedir? Deriz ki: Âyetlerden ve hadislerden başka, san'atın (yapılmış olanın) varlığı zarûrî olarak Sâni'in varlığına delildir. Bu, Allah Teâlâ'nın "Yeryüzünde birbirine komşu kıtalar vardır" sözünden "Şüphesiz bunda akleden bir kavim için âyetler vardır" (Ra'd 4) sözüne kadar olandan çıkarılmıştır. Dehriyye, Zenâdıka ve Tabâiyye dediler: Âlem kadîmdir; nokta da kadîmdir, tane de kadîmdir; o, dört tabiattandır. İntehâ. Minhu. İman uyku, gaflet, baygınlık ve ölüm ile beraber bâkîdir; bunların her biri tasdike ve marifete zıt olsa da. Allah'ın dünyada gözle görülmesi memnûdur (olmaz); rüyada ise kâmil kimse için keyfiyetsiz olarak caizdir. Vaîdinden dönmesi (hulf-i vaîd) O'ndan bir keremdir. Allah dilediğini(97) yaptı ve dilediğini yapar; halk anlasın ya da anlamasın, hayır olsun ya da şer olsun. O, zulme, ortağa ve muhale kudret ile vasfolunmaz. O her şeyin müdebbiridir; muhalden razı olmaz. O kemal vasıflarıyla mevsuftur. Allah'a, eşya gibi olmayan bir "şey" deriz. (97) Müellifin notu: Bil ki Allah dilediğini yaptı ve dilediğini yapar; halk anlasın ya da anlamasın, hayır olsun ya da şer olsun. Allah Teâlâ'nın yaptığı şey O'ndan hikmet ve adalettir; bu O'ndan zulüm (cevr) olmaz. Kim Allah'ı zulümle vasfederse Allah'ı inkâr etmiş olur. Allah kadirdir ve bütün eşyayı bilendir; her şey, nasıl dilerse, O'nun elindedir. Bir işe hükmettiğinde "Ol" sözüyle olur. Biz bazen bir şeyi hoş görmeyiz, o bizim için hayırlıdır; bir şeyi severiz, o bizim için şerdir. Allah'ın şu sözünden dolayı: "Olur ki bir şeyi hoş görmezsiniz, o sizin için hayırlıdır; olur ki..." (Bakara 216) âyeti. Minhu. المسمى غير الاسم 60. İsim Müsemmâdan Başkadır İsim müsemmâdan(98) başkadır. (98) Müellifin notu: Mu'tezile, Cehmiyye ve Kerrâmiyye dediler: İsim müsemmâdan başkadır. Eş'arî(ler)in bazısı dedi: İsim tesmiyeden de müsemmâdan da başkadır. Onların bazısı dedi: 41

İsimler üç türlüdür: Müsemmânın aynı olan; "şey", "zât" ve "mevcûd" ismi gibi. İkincisi, ne müsemmânın aynı ne de ondan başkası olan; "Âlim" ve "Kādir" ismi gibi. Üçüncüsü, müsemmâdan başka olan; "Hâlık" ve "Râzık" ismi gibi. Bizim ashâbımız dedi: İsim ve müsemmâ birdir. Tesmiyenin müsemmâdan başka olduğunda da ittifak ettiler. el- Akd'de böyledir. Minhu. والمعنى للنظم اسم القرآن 61. Kur'an Nazım ve Mânanın İsmidir Kur'an nazım ve mânanın ismidir. Zihinlerde bir cüz olmak (kevn-i cüz') haktır. اليأس حال إيمان 62. Ye's Hâlinde İman Bir kimsenin ye's (ümitsizlik) hâlindeki imanı makbul değildir. القبلة أهل من أحدا يلعن لم 63. Kıble Ehlinden Hiç Kimseye Lanet Edilmez Fâsık da olsa kıble ehlinden hiç kimseye lanet edilmemiştir. Sarhoşluk hâlinde küfre hükmedilmez. صحيح المقلد إيمان 64. Mukallidin İmanı Sahihtir Mukallidin imanı sahihtir; ancak istidlali terk etmekle günahkârdır. الخاتمة خوف 65. Hâtime Korkusu Hâtime(99) korkusu haktır. (99) Müellifin notu: Haberde vardır ki şeytan ona gelir, başucuna oturur ve ona der: "Bu dini bırak, 'İlâhım ikidir' de ki bu sıkıntıdan kurtulasın." Durum böyle olunca tehlike şiddetlidir. Öyleyse sana düşen; korku, ağlama, yalvarma, geceleri ve gündüzleri ihya etmek, şükür ve şikâyete karşı sabırdır. Minhu. المشركين أطفال 66. Müşriklerin Çocukları Müşriklerin çocuklarının cennette mi yoksa cehennemde mi oldukları bilinmez. الحفظة ملائكة 67. Hafaza Melekleri Bizim üzerimizde melekler(100) ve hafaza vardır; kâfirler için de hafaza vardır. Ma'dûm (yok olan) şey değildir. (100) Müellifin notu: Mu'tezile dedi: Bizim üzerimizde melekler ve hafaza yoktur. Eşyadan bir şey yapan herkesi Allah Teâlâ bilir. Hafazaya ancak cahil olsaydı ihtiyaç duyardı; o hâlde amellerini yazsın diye onun üzerine (melek) vekil kılmaya ihtiyacı yoktur. Deriz ki: Kıyamet günü kula karşı hüccet olsun diye onların üzerine vekil kılınır. Kul amellerini inkâr ederse iki melek onun aleyhine şahitlik eder; o zaman kitap onun aleyhine hüccet olur. Denilirse: Neyin üzerine yazar? Dahhâk dedi: Sahifeye. Mücâhid dedi: Dilin onların kalemi, tükürüğün onların mürekkebi, bedenin onların kitabıdır. el-Hulâsa, Şerhu Bahri'l-kelâm'da dedi: Onun keyfiyetini Allah'tan başkası bilmez. Birincisi daha sahihtir; nitekim Allah Teâlâ buyurdu: "Kitabını oku" (İsrâ 14). Hafaza haktır; onlardan her birinin üzerinde geceleyin iki, gündüzün iki (melek) vardır. Allah Teâlâ buyurdu: "Şüphesiz üzerinizde koruyucular, değerli yazıcılar vardır" (İnfitâr 10-11). Ve buyurdu: "Yoksa onlar, bizim onların sırlarını ve gizli konuşmalarını işitmediğimizi mi sanıyorlar? Hayır, elçilerimiz yanlarında yazıyorlar" (Zuhruf 80). Minhu. عين وإصابة واقع السحر 68. Sihir Vâkidir ve Göz Değmesi Sihir vâkidir; göz değmesi caizdir. Her müctehid, delile bakması itibarıyla başlangıçta isabet edicidir; hükme bakması itibarıyla 42

sonunda bazen hata eder. Allah katında hak bir ve muayyendir. ظواهرها على تحمل والنصوص 69. Nasslar Zâhirlerine Hamledilir Nasslar, mümkün olursa, zâhirlerine hamledilir. Onlardan Bâtınîlerin ve Melâhidenin iddia ettiği mânalara dönmek ve nassları reddetmek ilhaddır; küfre bitişmek ve küfürle vasıflanmaktır. بقصده مأخوذ العبد 70. Kul Kastıyla Muâhaze Olunur Kul kalbiyle kastettiği şeyle muâhaze olunur. Ama hatırına gelir de kastetmezse muâhaze olunmaz(101). Cennet ehli orada ebediyen yer, içer, lezzet alır ve tadar. Cehennem ehli orada ebediyen(102) yer, içer, azap görür, tadar ve erir. Muhatap olanlar dört(103) sınıftır: melekler, Âdemoğulları, şeytanlar ve cinler. (101) Müellifin notu: Bazıları dedi: Her iki surette de muâhaze olunmaz. Onların delili (Peygamber) aleyhisselâmın şu sözüdür: "Allah ümmetimden, konuşmadıkları sürece hatırlarına geleni affetmiştir." Bizim delilimiz Allah Teâlâ'nın şu sözüdür: "İçinizdekini açıklasanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker" (Bakara 284); yani karşılık verir. Sizin zikrettiğiniz hadis, hatırına gelip kastettiği hâle hamledilir; el-Bahr'da ve başkasında böyledir. Minhu. (102) Müellifin notu: Mürcie dedi: Cehennem ehli girdiği zaman, onlar ateşte suda balık gibi azapsız olurlar. Ancak kâfir ile mümin arasındaki fark şudur: Müminin cennette bir zevki vardır, yer ve içer; cehennem ehlinin ise ne zevki ne yemesi ne de içmesi vardır. Bu bâtıldır. Nitekim Allah Teâlâ buyurdu: "Böylece işinin vebalini tattı" (Talâk 9). Ve Allah Teâlâ'nın şu sözü: "'Ey Mâlik, Rabbin bizim işimizi bitirsin' diye seslendiler. O, 'Şüphesiz siz kalıcısınız' dedi" (Zuhruf 77); yani devamlı kalıcısınız. Allah Teâlâ'nın şu sözü de böyledir: "Derileri piştikçe" -yani yandıkça- "onlara başka deriler değiştiririz" (Nisâ 56). Bahru'l-kelâm'da ve başkasında böyledir. el-Hulâsa'da dedi: Onlar "Allah Teâlâ kula, annenin çocuğuna olduğundan daha merhametlidir" hadisiyle istidlal ettiler ve dediler ki: Kâfire ebediyen azap etmesi O'nun keremine yakışmaz. Deriz ki: Bununla Rabbimize hüsn-i zannımız (olur); âyetlere ve icmâya da muhalefet etmeyiz. Minhu. (103) Müellifin notu: Nesefî Bahru'l-kelâm'da dedi: Meleklere gelince, (onlardan) kendisinde küfür bulunan her biri cehennem ehlidir ve ona ceza vardır; İblis gibi. Deriz ki: Bu, onun "İblis meleklerdendir" sözündendir; bu ise müfessirlerin icmâına aykırıdır. Kendisinde küfür değil de günahlar bulunan her biri, ona ceza vardır; delili Hârût ve Mârût kıssasıdır. Deriz ki: Bu da icmâa aykırıdır. Kendisinde itaat bulunan her biri cennet ehlindendir; onun sevabı yoktur. Şeytanlara gelince, hepsi cehennem ehlindendir. Âdemoğullarına gelince, mümin iseler hepsi cennet ehlindendir. Cinlere gelince, kendisinde küfür bulunan cehennem ehlindendir; tevbe edip iman eden herkes için cennet vardır; Ebû Hanîfe'ye ve kelâmcıların cumhuruna göre onun sevabı yoktur. Minhu. الغني من خير الفقير 71. Fakir Zenginden Hayırlıdır Sabreden fakir şükreden zenginden hayırlıdır. Kazanç edinmek kul üzerine farzdır. حساب الأنبياء على وليس مناقشة 72. Peygamberlere Münâkaşalı Hesap Yoktur Peygamberlere hesap, azap ve kabir suali yoktur. Aşere-i Mübeşşere de böyledir; müminlerin çocukları da böyledir. Vasiyet, (kişinin) işlerini düzeltmek ve borçlarını ödemek için farzdır. Mut'a nikâhı haramdır. Testi nebizi haram olmaz. أ أ أ 43

ليست الأرض أهل أمور بالنجوم متعلقة 73. Yeryüzü Ehlinin İşleri Yıldızlara Bağlı Değildir Yeryüzü ehlinin işleri yıldızlara bağlı değildir. 44

Flipso

Câmiu'l-Mütûn Tercümesi – Gümüşhânevî 1.Bölüm

The Islam
The Islam

Ahmed Ziyâüddin Gümüşhânevî'nin Câmiu'l-Mütûn (نوتملا عماج) adlı eserinin Türkçe tam tercümesi. İstanbul 1273 (1856-57) taş baskısından, doğrudan Arapça aslından birebir çevrilmiştir. Metne yorum ya da ekleme katılmamış, hiçbir şey çıkarılmamıştır. Müellifin kenar notları da kendi yerlerinde verilmiştir. Bu baskıda 1. bab (akaid) yer alır, kalan bablar eklenecektir.