المتون جامع CÂMİU'L-MÜTÛNfî hakki envâi's-sıfâti'l-ilâhiyye ve'l-akâidi'l-Mâturîdiyye ve elfâzi'l-küfri ve tashîhi'l- a'mâli'l-acîbiyye AHMED ZİYÂÜDDİN GÜMÜŞHÂNEVÎ(ö. 1311 / 1893) ASLI İLE KARŞILAŞTIRMALI açıklamalı sade TürkçeArapça aslı: Matbaa-i Âmire, İstanbul 1273 (1856-57)

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 2 الكتاب خطبة KİTABIN AÇILIŞI Unvan, hamd ve salât, kitabın yazılış sebebi Yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; Arapça aslı ile cümle cümle karşılaştırılmıştır. Henüz bir hoca tarafından kontrol edilmemiştir. M E T İ N Yalnız kitabın sözü: Arapça aslı ve kelimesi kelimesine Türkçesi. A Ç I K L A M A Günümüz Türkçesiyle açıklama ve şemalar. Kitabın sözü değildir. ASIL S.2 · RESİM 022 1. Kitabın Unvanı M E T İ N · A S I L S . 2 , S Ü S L Ü Ç E R Ç E V E İ Ç İ N D E كفرلا وألفاظ الماتريدية والعقائد الإلهية الصفات أنواع حق في المتون جامع كتاب هذا العجيبة الأعمال وتصحيح Bu, ilâhî sıfatların çeşitleri, Mâtürîdî akideleri, küfür sözleri ve amellerin düzeltilmesi hakkında, hayret verici Câmiu'l-mütûn kitabıdır. A Ç I K L A M A Câmiu'l-mütûn "metinleri bir araya toplayan" demektir. Müellif, akaid ve fıkıh kitaplarındaki kısa ana metinleri (metn, çoğulu mütûn) bir yerde topladığını adıyla söylüyor. Unvan kitabın üç babını da sayar: sıfatlar ve Mâtürîdî akidesi (1. bab), küfür sözleri (2. bab), amellerin düzeltilmesi (3. bab). "Acîbe" sıfatı son kelimeye bağlı görünüyor: "hayret verici, dikkat çekici ameller" ya da kitabın tamamı için "hayret verici kitap" diye okunabilir.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 3 2. Hamd ve Salât M E T İ N · A S I L S . 2 وستره عفوه وعلى علمه، بعد وحلمه وجماله، ذاته على لله الحمد .الرحيم الرحمن الله بسم .كتابه وإنزال توفيقه بعد وإنعامه وإحسانه فضله وعلى وقدرته، قوته كمال بعد ولطفه المستقيمة العظيمة بشر يعته أمته صّلخ الذي نبيه محمد الخلق أسعد على والسلام والصلاة الأمة غونّلويب بمتابعته الدارين سعادة منه ينالون الذين وأصحابه آله وعلى وإرشاده، وتعليمه .وسننه النبي وسيرة والجماعة السنة أهل بمسلك Rahman ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Hamd Allah'adır: zatına ve cemaline; ilminden sonra hilmine; kuvvet ve kudretinin kemalinden sonra affına, örtmesine ve lütfuna; tevfikinden ve kitabını indirmesinden sonra fazlına, ihsanına ve nimetlerine. Salât ve selâm, yaratılmışların en bahtiyarı, Allah'ın Peygamberi Muhammed'e olsun. O, ümmetini büyük ve dosdoğru şeriatıyla, öğretmesi ve irşadıyla kurtardı. Onun âline ve ashabına da olsun. Onlar ona uymakla ondan iki dünya saadetine ererler; ümmete de Ehl-i sünnet ve'l- cemaat yolunu, Peygamber'in hayatını ve sünnetlerini ulaştırırlar. A Ç I K L A M A Hamd cümlesi ince bir sıralama yapıyor: Allah'ın bazı sıfatları başkalarından sonra anılıyor. "İlminden sonra hilmi": Allah günahı bilerek yumuşak davranır, bilmediği için değil. "Kudretinin kemalinden sonra affı": cezalandırmaya gücü yettiği hâlde affeder. "Tevfikinden ve kitabını indirmesinden sonra nimetleri": en büyük nimet doğru yolu göstermesidir, diğer ikramlar onun ardından gelir. Böylece her övgü, Allah'ın o sıfatı zaafından değil kemalinden kullandığını söylüyor.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 4 3. Kitabın Yazılış Sebebi M E T İ N · A S I L S . 2 ( C Ü M L E S . 3 ' T E S Ü R Ü Y O R ) وحشرهما ذنوبهما الله غفر مصطفى، ابن الدين ضياء أحمد الذليل الفقير فيقول وبعد، وتصحيح كفرلا ألفاظ في رسالة أجمع أن الطلاب بعض سألني قد :المصطفى لواء تحت ... والأعمال الاعتقاد Bundan sonra: Fakir ve zelil Mustafa oğlu Ahmed Ziyâüddin (Allah ikisinin günahlarını bağışlasın ve onları Mustafa'nın sancağı altında haşretsin) der ki: Bazı talebeler benden küfür sözleri, itikadın ve amellerin düzeltilmesi hakkında bir risale toplamamı istedi ... A Ç I K L A M A Müellif kendini "fakir ve zelil" diye anıyor; bu, eski müelliflerin tevazu üslubudur. Babasının adını (Mustafa) verip ikisi için dua ediyor. Kitabın sebebi talebelerin isteği: küfre götüren sözleri bilmek, inancı ve amelleri düzeltmek. Cümlenin devamı (müellifin bu isteğe nasıl karşılık verdiği) bir sonraki sayfada. ✦ Kenar Notu (1): İlk Vacip ve İlim Talebi M E T İ N · K E N A R N OT U , A S I L S . 2 Ü S T V E S A Ğ K E N A R ( İ L K K I S I M ) :تعالى الله قال كما ومعرفته، تعالى الباري توحيد المكلف العبد على الأول الواجب أن اعلم الوسائل وأفضل .وليعرفون دونّحليو أي ليعبدون﴾ إلا والإنس الجن خلقت ﴿وما قال كما البتة، فر يضة طلبه صار فلذا ،ُمالعل الحلية بهذه العبد يتحلى بها التي والأسباب ولو العلم اطلبوا» :السلام عليه قال وكما تعلمون﴾، لا كنتم إن كرالذ أهل ﴿فاسألوا :تعالى يدل العقلي البرهان كذاو .ومسلمة مسلم كل على فر يضة العلم طلب فإن وغيرها، «بالصين عن متجاوزة okunmuyor تعالى الله نعم وجدت زّيالمم بالعقل نظرت إذا لأنك ذلك، على ولا شك ولا .تحصوها﴾ لا الله نعمة تعدوا ﴿وإن :تعالى قال كما والاعتداد، الحصر زّيح يستوجب كفرانلبا جازاه إذا ولذا ،ًاعقل واجب عليه مَعالمن على المنعم شكر أن خفاء شكره، أداء على القيام يتعذر عليه مَعالمن يعرف لم وإذا .العتاب ويستحق والعقاب اللوم

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 5 إلى وسيلة هو الذي العلم وجب okunmuyor المعرفة، وجبت المعرفة بدون الشكر رّذتع فإذا فإذا .الصلاة مع كالطهارة كوجوبه، يجب به إلا الواجب إلى لّستوُي لا ما لأن المعرفة، وفرض عين فر يضة :نوعين على ذلك أن فاعلم أربعة، بأدلة العلم okunmuyor عرفت الواجب وهي والطغيان، والهداية والإيمان كفرلا بين المرء يفرق به الذي فالعلم .كفاية ما َ رمقدا ٍ نعي ُ ضفر والزكاة، والحج والصلاة كالصوم العبادات أحكام وبين الأول، عليها الز يادة وأما .غيره عن أحد مّلبتع يسقط لا okunmuyor الأداء، عهدة عن به يخرج :وقيل .أثموا كلهم تركوا لو كفاية، ففرض والفتوى الاجتهاد درجة المرء يبلغ أن إلى به يليق ما على وصفاته الله ذات به يعرف ما َ رمقدا التوحيد علم :ثلاثة العين فرض الله تعظيم به يحصل ما َ رمقدا الأخلاق وعلم الله، عن به جاء ما جميع في نبيه َ قوتصدي .كهوتر عمله عليه نّييتع ما َ رمقدا الفقه وعلم وأفكاره، قلبه وإصلاح عمله في والإخلاص كان، حال أي في ً اواعتقاد ً اوترك ً افعل حاله في له يقع ما ُ بطل المسلم على فرضُ ي :وقيل البتة، مهّ لتع من بد لا فالفرض وأفعاله؛ ومعاملته دينه في ،ًاومرض ً ةصح ،ًاوحضر ً اسفر ... العلم لأن Bil ki mükellef kula ilk vacip olan, Bârî Teâlâ'yı birlemek ve tanımaktır. Nitekim Allah Teâlâ buyurdu: "Cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım" (Zâriyât 56), yani beni birlesinler ve tanısınlar diye. Kulun bu süsle süslenmesini sağlayan vasıta ve sebeplerin en faziletlisi ilimdir. Bunun için ilmi aramak kesin bir farz oldu. Nitekim Allah Teâlâ buyurdu: "Bilmiyorsanız zikir ehline sorun" (Nahl 43; Enbiyâ 7). Aleyhisselâm da buyurdu: "Çin'de de olsa ilmi arayın"; bunun gibi başka hadisler de var. Çünkü ilim aramak her Müslüman erkek ve kadına farzdır. Aklî delil de buna delalet eder: Ayırt eden akılla baktığında, Allah Teâlâ'nın nimetlerini okunmuyor sayıya ve hesaba sığmayacak kadar çok bulursun. Nitekim Allah Teâlâ buyurdu: "Allah'ın nimetini saymaya kalksanız sayamazsınız" (Nahl 18; İbrâhîm 34). Şüphe ve gizlilik yoktur ki nimet verene şükretmek, nimet verilene aklen vaciptir. Bunun için nimete nankörlükle karşılık veren kınanmayı ve cezayı hak eder, azarı da hak eder. Nimet verilen, nimet vereni tanımazsa onun şükrünü eda etmesi imkânsız olur. Tanımadan şükür imkânsız olunca tanımak (marifet) vacip oldu; okunmuyor tanımaya vasıta olan ilim de vacip oldu. Çünkü vacibe ancak kendisiyle ulaşılan şey, o vacip gibi vacip olur; namaz için abdest gibi.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 6 İlmin okunmuyor dört delille bildiğine göre, bil ki o iki çeşittir: farz-ı ayn ve farz-ı kifaye. Kişinin kendisiyle küfür ile imanı, hidayet ile azgınlığı ayırdığı ilim (ilk vacip budur) ve oruç, namaz, hac, zekât gibi ibadetlerin hükümlerini ayırdığı ilim, eda borcundan çıkacağı kadarıyla farz-ı ayndır; okunmuyor birinin öğrenmesiyle başkasından düşmez. Bunun üzerine fazlası, kişi içtihad ve fetva derecesine ulaşıncaya kadar, farz-ı kifayedir; hepsi terk ederse hepsi günaha girer. Denildi ki farz-ı ayn üçtür: Allah'ın zatını ve sıfatlarını O'na yakışır şekilde bilecek ve Peygamberini Allah'tan getirdiği her şeyde tasdik edecek kadar tevhid ilmi; Allah'ı tazim etmeyi, amelinde ihlası, kalbinin ve düşüncelerinin ıslahını sağlayacak kadar ahlak ilmi; yapması ve terk etmesi gereken şeyleri bilecek kadar fıkıh ilmi. Ve denildi ki Müslümana, hangi hâlde olursa olsun, yolculukta ve evde, sağlıkta ve hastalıkta, dininde, muamelesinde ve fiillerinde, hâline göre yapması, terk etmesi ve inanması gereken şeyin ilmini aramak farzdır. Farz olanı öğrenmek ise mutlaka gereklidir; çünkü ilim ... Âyetler mushaf metniyle karşılaştırıldı. "Zikir ehline sorun" cümlesi hem Nahl 43'te hem Enbiyâ 7'de, "nimeti sayamazsınız" cümlesi hem Nahl 18'de hem İbrâhîm 34'te aynen geçtiği için ikisi de yazıldı. Notun sonunda imza ("minhu") olup olmadığı taramada seçilemiyor. K E N A R N OT U ( 1 ) , D E VA M I · A S I L S . 2 S A Ğ A LT K E N A R · A R A P Ç A S I TA R A M A D A O K U N M U Y O R , T Ü R KÇ E S İ B E D İ R T E R C Ü M E S İ N D E N ( S . 3 2 - 3 3 ) AY N E N İlim, farz, haram, mübâh ve mendûb olmak üzere dörde ayrılır. 1) Farz olan ilimler: Bunlar da Farz-ı Ayın ve Farz-ı Kifâye olmak üzere ikiye ayrılır. a) Farz-ı ayn olan ilim, i'tikadda, imân ile küfrü, isyân ile hidâyeti ayıracak kadar, ibâdette ise, namazı, orucu, zekâtı ve haccı ifâ edecek kadar bilinmesi gereken ilimdir. b) Farz-ı kifâye olan ilme gelince, yukarda zikredilen meselelerin, ictihad ve fetvâ makamına vâsıl olacak derecede bütün teferruâtı ile öğrenilmesidir. Ayrıca, iyiliği emr ve kötülüğü nehyetmek, Fıkıh, Tefsir, Hadîs, Usûl, Kıraat, Matematik ve dinini ihyâ için öğrenilen Arapça da farz-ı kifâyedir. 2) Nücûm ilmi, Münazara, Mantık, Felsefe, Sihir, Tılsım ve faydası olmayan Şiir gibi ilimlerin ihtiyaçtan fazla öğrenilmesi de haramdır. İhyâu Ulûmi'd-Din ve onun dışındaki bazı kitaplarda da böyle zikredilmiştir. "Eşbâh" adlı kitapta da şöyle denilmektedir: "Dinî ihtiyaçlarına cevap verecek derecede ilim öğrenmek farz-ı ayındır." "İnsanların istifadesine sunulmak için öğrenilen ilim ise farz-ı kifâyedir." "Tasavvuf ve fıkıh ilminde derinleşmek için tahsil edilen ilim de mendubtur." "Haram olan ilim ise, Felsefe, Remil atmak, Nücûm ilmi, Allahsızlığa götüren Tabiat (Maddecilik) ilmi, Sihir, mücâdeleye sevk eden Felsefe, insanı tahrik ve şehevî duyguları tehyic eden Çalgı ve Musiki gibi ilimlerdir." 3) Mübah olan ilim ise, dine aykırı olmayan şiirlerdir.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 7 4) Mendub olan ilimler de şunlardır: Sünneti, mekruhu, nafileleri ve faziletli amelleri öğreten ilimlerle, Geometri, Tıp ve Sosyoloji gibi ilimlerdir. Tâbir ilmi, Cifr ilmi(*) ve İlhâm ilimleri ise tasavvuf erbâbının bilmesi gereken meselelerdir. "İhyâ"da böyle zikredilmiştir. (*) Bedir'in kendi notu: "Kaza ve kaderin icmâlen yazılmış olduğu bir levhin bilinmesi için vaz' edilmiş esrarlı bir ilimdir. (Mevâkıf, 2'nci maksada bakınız.)" Arapçadan seçilebilen kelimeler bu bölümün aynı konuyu anlattığını gösteriyor (،ﺚﻳﺪﺤﻟ، اﺮﻴﺴﻔﺘﻟ، اﻪﻘﻔﻟ، اﺔﻳﺎﻔﻛ ضﺮﻓ ،ﻦﻴﻋ ضﺮﻓ ءﺎﻴﺣ، الإﺮﺤﺴﻟ، اﻖﻄﻨﻤﻟ، اﺔﻴﺑﺮﻌﻟا). Ama baskı küçük ve sıkışık olduğu için cümleler kelime kelime okunamadı; Bedir'in bu kısmı ne kadar aslına uygun aktardığı doğrulanamadı. ✦ Kenar Notu (2): Soru ve Cevaplarla İtikad K E N A R N OT U ( 2 ) · A S I L S . 2 A LT K E N A R , S . 3 ' T E S Ü R Ü Y O R · A R A P Ç A S I TA R A M A D A O K U N M U Y O R , T Ü R KÇ E S İ B E D İ R T E R C Ü M E S İ N D E N ( S . 3 3 ) AY N E N İ'tikad meselesindeki bazı istifhamları bertaraf etmek için, mevzuu, sualli-cevaplı şekilde incelemek en uygun olanıdır. Sual: Allah bir şeyi emrettiği hâlde, kullarının yapmasını murad etmediği veyahut da bir şeyi yarattığı hâlde yapılmasını emretmediği şey var mıdır? Cevap: Evet, Allah (c.c.) kâfire imânı emretmiş, imân etmesini murâd etmemiştir. Küfrü yaratmış, fakat kimseye kâfir olmasını emretmemiştir. S: Allah (c.c.)'ı ne ile biliriz? C: Bu husus ihtilâflıdır. Mutezîle'ye göre akılla bilinir. Eş'arîlere göre mârifetle bilinir. Mâtürîdîlere yâni bize göre, Allah (c.c.), bunu bizzat kendisi Kur'ân-ı Kerîm'de tâlim etmiştir: "Bizim yolumuzda mücâhede edenleri (çalışıp didinenleri), muhakkak ki yollarımıza iletiriz. elbette Allah muhsinlerle beraberdir." (Ankebut sûresi, 69) S: Kul ölürse imânı nereye gider? Rûhla mı kalır, bedenle mi? (cevabı asıl s.3'te) Arapçada seçilebilen kelimeler (ﺪﺒﻌﻟت اﺎﻣ ، إذاﺎﻨﻴﻓ واﺪﻫﺎﺟ ﻦﻳﺬﻟي، واﺮﻌﺷ، الأﺔﻟﺰﺘﻌﻤﻟ، اﺎﻨﻠﻗ ،ﻞﻴﻗ نﺈﻓ) Bedir'in aktardığı soru-cevap sırasıyla uyuşuyor. Ankebût 69 mushaf metniyle karşılaştırıldı. Notun Arapçada tam nerede bittiği ve s.3'e nereden geçtiği kesin seçilemedi; s.3 işlenince netleşecek.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 8 ✦ Kenar Notunun Mantığı NİMET sayılamayacak kadar çok ŞÜKÜR aklen vacip MARİFET tanımadan şükür olmaz İLİM marifetin vasıtası Kural: Vacibe ancak bir şeyle ulaşılıyorsa, o şey de vacip olur. Örnek: namaz vacip → abdest de vacip Şema · Kenar notunun aklî delili: nimetten ilme giden zincir. Tarif kitabın, şema açıklama amaçlıdır. A Ç I K L A M A Kenar notu, ilim öğrenmenin neden farz olduğunu dört delille gösteriyor: iki âyet ("ancak kulluk etsinler diye yarattım" ve "bilmiyorsanız sorun"), hadisler ve akıl. Aklî delil bir zincir: Allah'ın nimetleri sayılamaz; nimet verene şükür aklen gerekir; tanımadığın birine şükredemezsin, öyleyse tanımak gerekir; tanımanın yolu ilimdir, öyleyse ilim de gerekir. Zinciri bağlayan kural meşhur bir usul kaidesidir: Bir vacip ancak bir şeyle yerine getirilebiliyorsa, o şey de vacip olur. Namaz farz olduğu için abdest de farzdır. Ardından ilim ikiye ayrılıyor. Farz-ı ayn: herkesin kendisinin öğrenmesi gereken, iman ile küfrü ayırmaya ve ibadetlerini doğru yapmaya yetecek kadar bilgi; başkası öğrendi diye senden düşmez. Farz-ı kifaye: bunun ötesi, içtihad ve fetva seviyesine kadar derinleşmek; toplumda yeterli sayıda kişi öğrenirse diğerlerinden düşer, kimse öğrenmezse herkes günahkâr olur. ✦ Kelimeler A Ç I K L A M A Hutbe (kitapta): kitabın hamd ve salâtla başlayan açılış kısmı. Hilm: yumuşak davranmak, cezada acele etmemek. Setr: örtmek; kulun ayıbını gizlemek. Tevfik: Allah'ın kulun işini hayra uygun kılması. Âl: Peygamber'in ailesi ve yakınları. Ehl-i sünnet ve'l-cemaat: Peygamber'in sünnetine ve sahabe topluluğunun yoluna bağlı olanlar. Bârî: yoktan var eden; Allah'ın isimlerinden. Marifet: bilmek, tanımak. Farz-ı ayn: her mükellefin bizzat yapması gereken farz. Farz-ı kifaye: toplumda yeterli sayıda kişi yapınca diğerlerinden düşen farz. İçtihad: delillerden hüküm çıkarma gücü ve çabası. Zikir ehli: âyette "bilenler, ilim ehli".

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 9 ✦ Bedir Tercümesi ile Aslı K A R Ş I L A Ş T I R M A Asıl (s.2) Bedir tercümesi (s.31-33) Durum Süslü çerçevedeki unvan: "Bu, ... Câmiu'l- mütûn kitabıdır" Yok Eksik. Unvan tercüme edilmemiş. "Onun âline ve ashabına salât olsun" "Ashâb-ı Kirâm'dan Allah razı olsun" Değişmiş. "Âl" düşmüş, salât duası "razı olsun"a çevrilmiş. Kulluk âyeti: Zâriyât 56 "Zâriyât sûresi 5" Yanlış numara. Doğrusu 56. "Çin'de de olsa ilmi arayın" hadisi ve "Müslüman erkek ve kadına" ifadesi Yalnız "İlim öğrenmek kadın ve erkek her müslümana farzdır" Eksik. İlk hadis yok. Aklî delil zinciri: şükür → marifet → ilim; "vacibe vasıta olan da vaciptir, namaz için abdest gibi" "Şükretmek için nimet sahibini bilmek lâzımdır. Bu da ancak ilim yolu ile olur." Kısaltılmış. Kural ve örnek düşmüş. "Denildi ki farz-ı ayn üçtür: tevhid, ahlak, fıkıh ilmi" ve "her hâlde karşısına çıkan şeyin ilmi farzdır" görüşü Yok Eksik. İki görüş de atlanmış. Kenar notları "ŞERH KISMI" altında (1) ve (2) numaralı dipnotlar Dikkat. Bunlar asıl baskının kenar notları, mütercimin şerhi değil. B U S AY FA D A A L I N A M AYA N Y E R L E R Kenar notu (1) ilk kısmında 5 yerde birer kelime okunmuyor (işaretli). Birinde kâğıtta leke var. Kenar notu (1) devamı (sağ alt kenar, ilmin dört çeşidi): Arapçası kelime kelime okunamadı; Türkçesi Bedir'den. Kenar notu (2) (alt kenar, soru-cevap): Arapçası kelime kelime okunamadı; Türkçesi Bedir'den. Devamı s.3'te. Daha net tarama arandı: HathiTrust'taki en büyük boyut kullanıldı (2050×3132), başka dijital nüsha bulunamadı.

Flipso