*1 EHL-ISUNNE1 İTİKADI I ** j
EHL-İ SÜNNET İ’TİKADI ■ Gümüşhâneli Ahmed Ziyâüddin Hazretleri Kitabın Arapça Unvanı: Câmiu’I - Mütûn fi Hakkî Envâi’s - Sıfâti’l - İlâhiyye ve Elfâzi’I - Küfri ve Tashihi’l - A’mâli’l - ‘Acibiyye BEDİR YAYINEVİ
Mürşid-i Kâmil - Âlim-i Rabbâni - Şeyh GÜMÜŞHÂNELİ AHMED ZİYÂÜDDİN Kuddise Sirruh Hazretleri Ehl-i Sünnet İ’tikadı (METİN ve ŞERH) — BU ESER - Dünyada ve âhirette selâmet bulmak, ebedî saadete kavuşmak, Hakk'ın (c.c.) ve Resûlünün (s.a.v.) rızalarını kazanmak, “Fırka-i Naciye” denilen ehl-i sünnet mezhebi içindeki bahtiyarlar zümresine katılabilmek için bilinmesi gerekli i’tikad, elfaz-ı küfr, tashih-i a’mâl ve benzeri mevzularla alâkalı hükümleri ve incelikleri öğreten ve her Müslümana son derece lüzumlu ve faideli olan temel bir din kitabıdır. Arapça’dan Tercüme Edenler: Abdülkadir KABAKÇI - Fuad GÜNEL 7. Baskı BEDİR YAYINEVİ Cağaloğlu Yokuşu No: 6/8 Cağaloğlu - İstanbul Tel: (0 212) 519 36 18 1996 - 1417
— A çıklam a--------------------------------------------------- İslâmî faaliyetler ve hizmetler sahasında halisle mağşuşun, temiz ile kirlinin, iyi niyetli ile kötü niyetlinin, ehliyetli ile ehliyetsizin karmakarı şık ve içiçe olduğu garip bir devirde yaşamaktayız. Basın, kitapçılık, ya yıncılık alanlarında da durum böyledir. Sözde hizmet iddiasiyle ortaya atı lan bir takım şahıs, müessese ve gruplar yüce mukaddesatımızı istihdam ve istismar etmekte, zarar vermekte, hizmet ve faaliyet mevzularını mın cıklamaktadırlar. Dinî ve şer’î eserlerin te’lif, tercüme, basım, yayım ve satışları umu miyetle İslâm fıkhının, ahlâkının ve âdabının izin vermediği yolsuzluklara mevzu teşkil etmektedir. Mukaddes kitabımız Kur’ân-ı Kerîm bile istih dam ve istismar mevzuu kılınmaktadır. T e’lif, basım ve yayım hukuku belli müesseselere ait kitapları sahiplerinden izin almaksızın kaçak şekilde ofsetle basarak kitap korsanlığı yapmalar, başkalarının kitaplarını (ufak tefek değişikliklerle) aşınp taklid ve intihal etmeler vukuat-ı âdiye sırası na girmiştir. Din kitapları ehliyetsiz, liyakatsiz, kabiliyetsiz bâzı eşhas-ı muzırranın kâr âleti haline düşmüştür. Bu hal dinimize ve ümmetimize zarar vermektedir. Bunun çâresi din kitaplarının alımında son derece titiz davranılması, ancak ehl-i sünnet mezhebine uygun ve te’lif, tercüme, basım ve teclidi esnâsında gereken S ihtimam sarf edilerek hazırlanmış ciddî kitapların seçilmesidir. 1 Bedir Yayınevi, İslâmî neşriyat sahasında uzun yıllar hizmet vermiş 8 bir müessese olarak yukarıdaki hususları müslüman kamuoyuna arz etme- | yi bir vazife bilmektedir. Hürmet ve selâmlarımızla... I B E D İR Y A Y IN E V İ DİKKAT: Bu eserin hem metni, hem şerhi Gümüşhâneli hazretlerinin kaleminden çıkmıştır. Bu kitabın sonunda BEDİR Yayı nevinde bulunan bazı kitapların katalogu vardır. Tedkiki rica olu nur. Öğrencilere ve dar gelirlilere perakende satışlarda indirimli fiyat uygulanır. Bu eserin bütün hukuku Bedir Ya yınevine ait olup taklid ve intihal edenler hakkında adli takibata baş vurulacaktır. Baskı Bayrak Yayımcılık - Matbaacılık Davutpaşa Cd. No: 14/2 Topkapı İstanbul 2011
UYARI Aziz Müslüman! Bil ki, i’tikad ve amelde yegâne hak yol Ehl-i Sünnet ve cema at yoludur. Bu yol Resûlullah sallâllahu aleyhi ve sellem Efendi mizle ashabının (radiyallahu anhüm ecmaîn) mübarek yoludur. Nitekim hadıs-i şerifte meâlen: “Ümmetim yetmiş üç fırkaya parça lanacak, biri müstesnâ bu fırkalar cehennemlik olacaktır. Cehennem den kurtulacak fırka benim ve ashabımın yolundan gidenlerdir” buyu- rulmuştur. Ashâb-ı kirâm, Tâbiîn ve ilk çağ müsiümanlarına “Selef-i Sâlihîn” denir. Onlar i’tikadî mevzularda fazla teferruata girmez ler, her şeyi olduğu gibi kabul ederler, münakaşa etmezler, te’vil yoluna sapmazlardı. Ancak zamanla İslâm dünyasında bozuk fır kalar türedi, sapık inançlar meydana çıktı. Bunun üzerine ümmeti dalâlet ve bid’atlerden korumak üzere ehl-i sünnet önderleri İslâm akaidinin hükümlerini tedvin etmişler, hakkı bâtıldan ayır mışlardır. Çünkü dinimize karıştırılmak istenen hatâlı inançların ayıklanması, halkın aydınlanması, doğrunun yanlıştan tefrik edil mesi için artık delillere başvurmak, te’vil ve tefsire müracaat et mek, derinliğine münakaşa ve müzakerelere girişmek zaruret ol muştu. İ’tikadda ehl-i sünnet mezhebinin iki büyük imamı vardır: İmam Eş’arî ve İmam Matüridî. Bu iki imam, sünnî raüslü- manların inanç önderleridir. Cenab-ı Hak her ikisinden ve onla rın yolunda giden alimlerden râzı olsun. Daha sonraları “Selefiye” denilen hatâlı bir mezhep çıkmıştır. Bunun kurucusu İbn Teymiye’dir. Devam ettiricileri de Muham- med İbn Abdülvehhab, Cemalüddin Afganî, Muhammed Abduh, Reşid Rıza gibi gayr-ı muteber eşhastır. “Selef-i Salihîn” ile “Sele fiye Mezhebi”ni birbirine karıştırmamak gerekir. Birinciler ehl-i sünnetin öncüleridir, İkinciler ise ehl-i bid’attendir. Zamanımızda İslâm dünyasında gerek i’tikad gerekse amel ve füruât sahasında hayli bozuk mezheb ve yol türemiştir. Bellibaşlı- ları: Selefiye, Vehhabiye, Lâ-mezhebiyye (Mezhebsizlik mezhebi), Mezhebleri Telfîk (hükümlerini ve kolaylıklarını birbirine karış-
tırma), Dinde Reformculuk, Humeynîcilik gibi bid’at yollarıdır. Aklı başında her müslümanın bu sapıklıklardan uzak durması ve ehl-i sünnet mezhebine sımsıkı yapışması gereklidir. Elinizdeki bu eser büyük nakşî şeyhi, kâmil mürşid, ilmiyle âmil âlim Ahmed Ziyâüddin Gümüşhânevî hazretlerinin müslü- manları uyarmak ve kurtarmak maksadıyla tertiplediği çok fay dalı ve mübarek bir kitaptır. Sanki, sapıklık ve bid’at fırtınaları nın estiği bir denizde bocalayan zavallılara atılmış bir kurtuluş ipidir. Bu kıymetli te’lif büyük imamımız Şeyh Ebû Mansur el- Mâtüridî hazretlerinin görüşlerine uygun olarak hazırlanmıştır. Aziz müslüman!.. Elindeki bu kitabı oku, akaidini tashih et ve Hakk’ın rızâsına nâil ol. Vesselâmü aleyküm... BEDİR YAYINEVİ
Ehl-i Sünnet Yolu ve Bid’at Fırkaları Hakkında TEN BİH ve İHTAR Hicrî onbeşinci asrın ilk yıllarında İslâm dünyasında ve bu arada ülkemizde bir sürü bid’at ve dalâlet (sapıklık) fırkatan zuhûr etmiş ve müslüman kütlelerin zihinleri karmakarışık olmuştur. Böyle bir za manda ehl-i sünnet mezhebine hizmet etmek ve bid’at cereyanlanyla savaşm ak başta gelen hizmetlerdendir. Aşağıdaki satırlar böyle bir hizmet maksadıyla kaleme alınmıştır. Muhakkak ki, ehl-i sünneti bıra kıp da b id ’at ve dalâlet çıkmaz sokaklarına sapmak büyük günahlar dandır. Müslümanları bu mevzuda uyarmak bizler için hem bir hak, hem de bir vazifedir. Ehl-i bid’at ve dalâlet bundan memnun olmayıp gocunsalar da... Allah’ın selâm, rahmet ve bereketi hidâyete, doğru yola tâbi olanlar üzerine olsun. Ne mutlu, Allah’ın ve Resûlünün razı olduğu inanç ve amellerin sahiplerine... Resûlullah sallallahü aleyhi ve sellem efendimizin, bir hadîs-i şeriflerinde meâlen şöyle buyurdukları rivâyet olunmaktadır: “Ümme tim yetm işüç fırkaya (parçaya) ayrılacaktır, biri müstesnâ bu fır k aların hepsi Cehennem ’e girecektir”. Bu uyarıyı duyan ashab so ruyorlar: “ Yâ Resûlallah, kurtulacak olan Fırka-i Nâciye hangisidir?”, Yüce önderimiz cevap veriyorlar: “Benim ve ashabımın yolundan gidenler (yâni bizim gibi inanıp işleyenler)” Resûlullah Efendimiz’in dedikleri tahakkuk etmiş ve maalesef Müslümanlar bir sürü fırkaya ayrılmışlardır. Biri müstesnâ, hepsi de rece derece bozuk ve sapıktır. Bu müstesnâ yol, bu kurtulacak olan fır- ( I ) Bu hadîs-i şerifi büyük hadîs âlimi İbn Mâce hazretleri “Sünen” adlı çok kıy metli kitabında zikretmiştir. Bid'at ve dalâlet fırkalarının propagandalarına kapılan bazı câhil ve gafillerin bu hadîs için, “aslı yoktur, mevzudur”, demeleri büyük bir edebsizlik ve küstahlıktır. (Mezkûr hadîs İbn Mâce’den başka Tirmizî, Ebû Dâvûd ve Darimî gibi büyük hadîs imamları tarafından da rivâyet olunmuştur.)
$ EHL-İ SÜNNET İ’TİKADI ka ehl-i sünnet ve cemaat mezhebidir. Bu mezheb mensupları i’tikadi- yatta (inanmağa ait din hükümlerinde) iki imama (öndere) tâbi olmuş lardır: (l)İm am M âturidî, (2) İmam Eş’arî. Bu iki imamın araların da esasa, asıllara ait hiçbir ihtilâf yoktur. Sadece teferruata ait bazı in celiklerde küçük mânâ ayrılıkları olmuştur. Bu iki imama bağlı olan ehl-i sünnet müslümanları birbirlerini kardeş bilir, yekdiğerini sapık lıkla veya bid’atle itham etmezler. Ameliyata (işlemeğe, fürûata) ait din hükümlerinde de ehl-i sün-• A net müslümanlan dört imama tâbi olmuşlardır: Im am -ı Azam Ebû Hanife, İmam Mâlik, İm am Şâfiî, İm am Ahmed bin Hanbel. Bu dört imam mutlak müctehid olup Allah’ın Kitabından ve Resûlullah’ın (sallallahü aleyhi ve sellem) sünnetinden hüküm çıkartmağa iktidar ve ehliyetleri vardır. (Bu dört büyük ve muhte'rem zâttan başka yine onla rın çağında başka mutlak müctehidler çıkmışsa da, zamanla onların ta raftarları kalmamış ve ehl-i sünnet mensupları bu dört mezhebte itti fak etmişlerdir). Asr-ı Saâdette mezheb yoktu ve olamazdı. Çünkü o zaman Pey gamberimiz ve ashabı vardı. Herhangi bir mevzuda tereddüt veya şüp he olduğu zaman Peygamber’e soruluyor ve hemen doğru cevabı alını yordu. Ama ondan sonra İslâm dünyası genişledi, dinimiz, kısa za manda büyük ülkeler feth etti ve ümmetimizin sayısı hızla kabardı. Dinî mevzularda ihtilâflar baş gösterdi. Bir yandan da, İslâmiyeti için den çökertmek isteyen yahudiler, İranlı mecûsîler, hıristiyanlar ve tür lü türlü sapıklıklara bağlı olanlar Müslümanların zihinlerini karıştır mak için şeytanca propagandalara baş vuruyorlardı. Bir tek misal ve relim: Yemenli bir yahudi olan İbni Sebe’ yalancıktan müslüman ol muş Abdullah ismini almış, başına sarık sarmış ve sapık fikirler yay maya başlamıştı. Şiîliğin kurucusu bu adamdır. İşte i’tikad ve ameli yatta ehl-i sünnet imamları Allah’ın dininin saflığını korumak için bü yük gayret sarf ederek dinimizin hükümlerini ortaya koymuşlar; sapık, bâtıl inançları reddetmişlerdir. Bazıları “Selefiye” adlı mezhebi de hak mezheb kabul etmekte dir. Bu görüş hatâlıdır. Selef-i Sâlihîn ile Selefiye’yi birbirlerine karış tırmamak lâzımdır. Selef-i Sâlihîn diye ilk çağ müslümanlarına diyo ruz. Onlar bizim önderlerimizdir. Selefiye ise, aşırı ve ifrat fikirlere sahip olan İbni Teymiye’nin açtığı bir çığırdır ki, hatâlı fikirlerle dolu
dur. Vehhabîlik denilen bozuk bid’at fırkası işle bu selefîliktcn azma bir gruptur. Zamanımızda birçok bid’at fırkaları vardır: Bazılarını sayalım: (1) Neo-Selefiye: İngiliz casusluğu yaptığı ve masonların en din siz grubuna mensup olduğu tarihî vesikalarla isbat edilmiş bulunan Cemalüddin Afganî, onun talebesi bozuk fikirli ve mason Muhammed Abduh, onun talebesi ve İngiliz taraftarı Reşid Rıza gibi adamlar bu yolun önderleridir. Ehl-i sünnet uleması bunları tenkid etmiş, bütün bozuk fikirlerini çürütmüşlerdir. Türkiye’de bunlann taraftarları var dır. (Cemalüddin Afganî gerçekte AfganistanlI değildir. İran’ın Esedâbad şehrindendir ve Şiî mezhebine mensuptur. Lâkin İslâm dün yasını ve ehl-i sünnet mensuplarım aldatabilmek için kendisini Afga nistanlI ve sünnî olarak tanıtmıştır. Bu bozuk ve tehlikeli zât hakkında 479 sahifelik büyük bir araştırma kitabı neşr etmiş bulunan Amerikalı Profesör Nikki R. Keddie aynen şu satırlan yazmaktadır: “Another characteristic of Jamal ad-Din, documented below, was his practise o f t a q i y y a , or precautionary dissimulation oj his true beliefs, and his use ofquite different arguments to an elite au dience o f intellectuals than to a mass audience”. (Sayyid Jamal ad- Din al-Afgani, a political biography by Nikki R. Keddie. University of California Press, 1972, sahife: 18). Kaliforniya Üniversitesinde tarih profesörü olan N. R. Keddie’nin dediği gibi, aslen Şiî olan Cemalüddin Afganî, Şiîliğin temel prensip lerinden olan takıyye icabı, gerçek inançlarını gizlemiştir. Şiî, farma son, İngiliz casusu, anarşist, terörist, reformcu Cemalüddin’in memle ketimizde bir İslâm büyüğü, bir müctehid olarak tanınması ve Meh- med Akif gibi kimseler tarafından reklâm edilmiş bulunması gerçek ten teessüf edilecek talihsizliklerdendir). (2) Telfik-i mezâhib taraftarları: Bunlar mezheblerin hükümle rini, bilhassa kolaylıklarını cem ederek dinimizi oyuncak hâline getir mek isterler. Ehl-i sünnet âlimleri telfik-i mezâhibe şiddetle karşı çık mışlar, bu yolun dinde anarşiye ve çöküntüye götüreceğini isbat etmiş lerdir. (Mason Afganî’nin talebesi mason Abduh’un yolundan giden ve ------ EHL-İ SÜNNET YOLU VE BİD’AT FIRKALARI HAKKINDA------ 9
10 EHL-İ SÜNNET İ’TİKADI onu üstad kabul eden bozuk fikirli Reşid Rıza’nın telfik-i mezâhib me-vzuundaki kitabının Diyanet İşleri Başkanlığınca yayınlanmış ol ması bir gaflet eseri değil, lâkin plânlı bir suikasttir. Telfik-i mezâhib, İslâm fıkhını yıkmak, dinimizin hükümlerini oyuncak hâline getirmek demektir. Ehl-i sünnet büyüklerinin nurlu ve pâk yolunu bırakıp da Afganî, Abduh ve R. Rıza gibi bulaşık ve şâibeli reformcuların karanlık yolla rına sapanlara yazıklar olsun!). (3) Mevdudiyye fırkası: PakistanlI gazeteci ve politikacı mer hum Mevdudî, kitaplarında İslâmın temel inanç esaslarından kadere (imanın temel bir rüknü olarak) yer vermemek suretiyle ehl-i sünnet yolundan sapmıştır. Mevdudî icâzetli din âlimi değildir. Pakistan’da 1970 seçimlerinde partisinin 300 meb’us çıkaracağını iddia etmişse de ancak dört meb’us çıkartabilmiştir. Hayâlperest, ütopyacı, siyasî ma ceralar peşinde koşan bir kimseydi. Pakistan’da İslâm dâvası Mevdu diyye cereyanı yüzünden çok sarsılmıştır. Kalemi kuvvetli, üslûbu parlak bir muharrir olduğu için saf gençleri ve kültürsüz avam tabaka larını yaldızlı fikirleriyle peşine takmıştır. Ama gerçek yerine onları bir seraba götürmüştür. Değerli âlim Ebû’l-Hasen Nedvî, “İslâm ’ın Siyasî Yorumu” adlı kitabında Mevdudî’nin “K u r’â n ’da Dört Te rim” adlı eserinde bozuk inanç, fikir ve görüşleri çürütmektedir. Mer hum Haşan el-Hudeybî de, Mevdudî’nin bozuk fikirlerini tenkid et miştir. (Mevdudî İslâm ümmetine iftira ederek, ilâh, Rab, din ve ibâdet kavramlarının asıl ve ana mânâlarını kaybetmekle suçlamıştır.) (4) Humeyniyye cereyanı: İran’da ihtilâl yapan ve ehl-i sünnet dışı bir mezhebe bağlı bulunan Humeynî’nin de bazı gençler üzerine câzibedar tesirleri olmuştur. Bu zât, i’tikadda, ameliyatta, siyasette bo zuk bir çığır açmıştır. Cenâb-ı Hak Türkiye müslümanlarını böyle bir maceradan muhafaza buyursun. Ehl-i sünnet ile Şiâ arasında usulde (temel meselelerde) ihtilâf vardır Onlardaki takıyye ve kitman prensibi de anlaşmağa, tartışmağa müzakereye mânidir. (5) Mezhebsizlik ve reformculuk: Bunlar mezheblere lüzum ol madığını iddia ederler ve herkesin Kur’ân-ı Kerîm’den ve hadîslerden kendi kafa ve hevasına göre ahkâm çıkartmasına uygun bir zemin ha zırlarlar. Daha Kur’ânı yüzünden okumaktan âciz çoluk çocuğa 15-20
11 ciltlik tefsirler okutmak, cihad yapıyoruz diye saçma sapan işlere gi rişmek, müslümanların temel meselelerini mıncıklamak, sözü ayağa düşürmek, İslâmî otorite ve hiyerarşi kavramlarını yıkmak bunların başlıca mazarratlarındandır. (6) Vehhabîlik: Bu fırka Allah’ın semâda bulunduğuna inanan, tasavvuf büyüklerine “evliyâü’ş-şeytan” demekten utanmayan bozuk bir taifedir. Yüksek din tahsil ve ihtisası yapacağız diye Arabistan’a giden temiz Türk gençleri bu bozuk fırkanın pençesine düşme tehdidi altındadırlar. Vehhabî propagandacı lan, içlerinde sapık fikirler bulu nan kitaplarını, ülkemizde bol bol basıp bedava dağıtmaktadırlar. Bun lara karşı uyanık olmak her ferasetli müslümanın vazifesidir. (7) Râfızîlik: Bunların pîri Abdullah ibn Sebe’ adlı Yemenli bir yahudi dönmesidir. İran’daki Humeynî devriminden sonra Türkiye’ye de el atmışlar, bilgisiz halktan ve gençlerden taraftar toplamışlardır. (8) İhtilâlci siyasî fırkalar: Bunlar Arap âleminde ve Pakistan’da tecrübe edilmiş, İslâm’ın ve müslümanlann zaranna sonuç vermiş, bir bakıma iflâs etmiş metod ve plânlarla dine hizmet etmeye kalkışmakta ve kaş yapalım derken göz çıkartmaktadır. İslâm’da terörizm, anar şizm, makyavelizm, gizli cemiyet yoktur. İslâm’a, İslâm’ın kendi öz metodlarıyla hizmet edilebilir. Bunun canlı örnekleri de Hz. Peygam ber, ashab-ı kiram, selef-i sâlihîn ve her asırda gelip geçmiş gerçek büyüklerimizdir. Doğru yol onlann yoludur, gerisi bid’at ve dalâlet... (9) Neo-hariciye fırkası: Bunlar, Hazret-i Ali’yi şehid eden sa pıkların meşrebindedirler. Anarşi, terör, şiddet, devrim ve vurup-kırma ile İslâm ’a hizmet edilebileceğini sanırlar. Bu zavallıların bir kısmı, azılı marksistlerin, ateistlerin, Ermeni komitacılarının oyuncağı hâline düşmüşlerdir. (10) ... Ve ... : Aşağıda okuyacağınız satırlar, son zamanlarda Müslüman gençlere ısrarla tavsiye edilip okutulan ve çok meşhur bir yazara ait olan bir kitapçıktan alınmıştır. Önce o satırlan hep beraber bir kere okuyalım: “İslâm idaresi sofuluk satan dervişleri, sahte şeyhleri şunun bunun adaklarıyla yaşasınlar diye kendi âlemlerine başı boş bı rakmaz. İslâm, her ferdin bizzat karşılığını alacağı bir işle meşgul olmasını esas tutar. Emeksiz ücret, işsiz gelir yoktur. Namazlar, ------ EHL-İ SÜNNET YOLU VE BİD’AT FIRKALARI HAKKINDA-------
12 EHL-İ SÜNNET İ’TİKADI duâlar kişisel olup toplumsal karaktere sahip değillerdir. İster belli duâları okumak şeklinde... bütün bunlar tembellik çağının ürünleridir. Hayat ve hareket çağları böyle şeylere önem verme miştir’* ( İ lâ v e ve çıkartma yapılmaksızın aynen alınmıştır). Hayret ve dehşet değil mi?.. Namaz ve duâlar toplumsal bir ka raktere sahip değilmiş ve bunlar tembellik çağının ürünleriymiş. Bu acayip satırlar kimindir, hangi kitaptan alınmıştır, diye sora caksınız. Cevap verelim: Kitabın ismi: “İSLÂM - KAPİTA LİZM ÇATIŞMASI” olup, yazarı da Seyyid Kutub’tur. İşte on yılı aşan bir zamandan beri memleketimizdeki temiz iman lı gençlere plânlı ve programlı bir şekilde böyle garip, bozuk, çarpık fikirler okutulmakta, zihinleri karmakarışık edilmektedir. Üstelik bu yayınlardan dolayı Seyyid Kutub mezarında kan terle mektedir. Çünkü o, hayatının son devresinde, daha önce yazmış oldu ğu bu bozuk, aşırı ve çarpık fikir ve görüşleri reddetmiştir. Bu kitapları tercüme edip de müslüman gençlere “aksiyoncu ve dinamik İslâmî neşriyat” diye sunanlar Seyyid Kutub’un bunlardan döndüğünü, bunları reddetmiş olduğunu bilmiyorlar mı? Bilmiyorlarsa gaflet içindedirler. Bilerek yapıyorlarsa yakışan sıfatı siz söyleyiniz. Hem merhum Seyyid Kutub kimdir? Ateşli bir muharrir... Şiddete ve silâhlı devrime taraftar bir aksiyoncu... Başarısız bir İslâmî hareke tin talihsiz lideri... Müslüman olmak, İslâm uğrunda canını vermiş bu lunmak, fikir ve metodlannın doğru olduğuna yeterli delil teşkil eder mi? Elbette etmez. Seyyid Kutub din âlimi değildir. Sadece müslüman bir muharrirdir. Seyyid Kutub’un tefsir yazmağa ehliyeti ve icâzeti var mıdır? Yoktur. Seyyid Kutub’un fikirleri, metodu, görüşleri ile İslâmiyet yücelir, müslümanlar izzet ve zafer bulabilirler mi?.. Mı sır’daki, Suriye’deki ve diğer Arap ülkelerindeki acı tecrübelere ibret le bakılacak olursa, bu sualin cevabı esefi i bir “olmaz”dan ibaret kala caktır. (Hama müslümanlarını kışkırtıp küffara ezdirtenlerin sorumlu- (I) Seyyid Kutup, İslâm-Kapitalizm Çalışması, Türkçesi: Y aşar Nuri Ö ztürk, Dü şünce Yayınları, İst. 1980, sa. 91. Aynı kitabın 2 ’nci baskısında bu kısım şöyle değişti rilmiştir: “... Namazlar, duâlar kişisel olup toplum sal k arak tere sahip değillerdir. Z i ki r mcc I i s I e ri , evr ad ok umal a r vs . tembellik çağının ürünle ridir...” (Bir Yayıncılık, 1985, İst. sa. 108).
luğu ve vebali büyüktür). O hâlde niçin bu zâtın hatalı fikirleri, başarısızlığa uğramış me- todları ısrarla yayılmakta, gençliğimize aşılanmak istenmektedir? İnsaf ve akıl sahipleri düşünsünler! (11) Son yıllarda ortaya çıkan birtakım ihtilâlci, kavmiyetçi, mezhebsiz, reformcu grup ve fraksiyonlar bazı İslâmî terim, kavram ve kurumlan ajitasyon aracı olarak kullanarak ortalığı karıştırmağa ça lışmaktadırlar. Birkaç örnek verelim: Ramazan ve Şevval hilâlleri me selesinde bu maksatlı gruplar, “Hilâl Somali’de görülmüş... Kon go’daki kardeşlerim iz bayram yapıyor, biz ne duruyoruz!.. Bu dü zenin takvim ine itibar edilmez...” gibi ucuz kahramanlıklarla müslü- manları bölmekte, birbirine düşürmektedir. Öyle ki, Ramazan’ın son günü ümmet-i Muhammed’in sevad-ı a’zâmı oruçluyken, küçük bir ekalliyet alenen oruç yemekte, şecaat arz edercesine oruçlu kardeşleri ne nisbet yapmaktadırlar. Bunlar kendilerini uyanık, şuurlu, dinamik müslüman zannediyorlar. Zehi gaflet!.. Zamanımız Türkiye’sinde, bir çok hususlarda olduğu gibi, dinî takvimin tanziminde de elbette hatâlar yapılmaktadır. Ancak çağımızda pozitif ve tecrübî ilimler çok ilerlediği için rü’yet ile hesap birbirine uygun düşmektedir. Şeriat rü’yeti kabul etmiştir. Ancak rü’yetin şer’î usûllere göre tesbiti ve yine şer’î otoriteler tarafından ilâm gerekir. Hiçbir vazife ve selâhiyeti ol m ayan am atör müftü ve kadıların (!) “biz radyoyu karıştırırken duyduk” diyerek müslümanlara oruç tutturup, bayram yaptırmağa kal kışmaları dini oyuncak hâline getirmek olur. Yine “Türkiye’de şart ları y o k tu r...” diyerek, Cuma namazından başka namaz kılmayan bir kısım halkı ibâdetten men’e çalışanlar da yanlış yoldadır. (12) Müslümanların içindeki birtakım ehl-i sünnet dışı anarşistler ve devrimciler, maalesef ateistlerle, marksistlerle işbirliği yapmakta dırlar. Başörtüsü konusunda (şeytanî bir siyasetle) müslümanları des tekleyen azılı bir ateist için “ne iyi bir ateist!” diyen bile görülmüştür. Vaktiyle, 1917 Oktobr İhtilâlinden sonra Lenin de Rusya müslümanla- rının beyinsizlerini böyle kandırmıştı. Bu husus çok mühimdir. Uya nık sünnî müslümanlar bu gafilleri tecrid etmeli, ümmeti uyandınnalı- dır. Yeni Sultan Galiyef’lerin oyunlarına gelmemeliyiz. (13) Reşad Halife adında bir bâtmî (bahâî olduğu da söyleniyor) zuhur etmiş ve Kur’ân’da 19 rakamı ile müslümanları hayran bırakıp ------ EHL-İ SÜNNET YOLU VE BİD’AT FIRKALARI HAKKINDA------- 13
14 EHL-İ SÜNNET İ’TİKADI sinsice zehir saçmağa başlamıştır. Bazı âyetleri inkâr eden, Peygambe ri küçümseyen, hadîsleri hiçe sayan bu bozuk adam, sonunda peygam berliğini iddia edecek kadar azgınlaşmıştır. Bu kişinin kitapları maale sef dilimize çevrilmiş ve hayli reklâmı yapılmıştır. Vebâl sahipleri dü şünsünler! (14) Mahmasanî adında bozuk görüşlü bir Arap yazarının Sahih-i Buhârî’de mevzu hadîs olduğu hezeyanını ihtiva eden gayr-i İlmî çar pık yazısı bir ilâhiyat öğretim görevlisi tarafından dilimize çevrilmiş ve Diyanet Vakfı tarafından yayınlanarak ehl-i İslâm’ın istifadesine (!) sunulmuştur. Gafletin bu türlüsüne ne demeli? (15) Ali Şeriati adlı râfızî bir yazarın Hz. Osman’ın -hâşâ- “yağ macı bir kâfir” olduğuna dair kuduzca iftiraları dilimize çevrilip İslâmî yayın diye hayâsızca ortaya konulmaktadır. [Hz. Osman’a bu hakareti reva gören füru-mâyenin kendisinin kâfir olduğunda şübhe yoktur.] (16) Son zamanlarda yayınlanan ve İslâm’da fâiz mevzuunu işle yen bir kitapta, bir İlâhiyat Fakültesi hocası maalesef boyundan büyük bir hatâ etmiş ve dinimizde, yüzde yüzü geçmemek şartıyla fâizin helâl olduğu hezeyanını savurmuştar. Papaz oryantalistlerin (müsteş riklerin) bile ortaya atmaktan hayâ edecekleri bir iftira ve cinâyettir bu! Üzücü ve ibretli örnekleri daha fazla uzatmağa hâcet yoktur. Dini miz ve ümmetimiz içten suikasde uğramaktadır. Çarpık inançlı ve bozuk fikirli din sömürücüleri etrafa zehir saçmaktadırlar. Bu hercümerc içinde her vicdanlı ve insaflı müslüman bilmelidir ki, yegâne kurtuluş yolu i’tikad ve amelde ehl-i sünnet mezhebidir. O da, yukarıda belirttiğimiz gibi inançta iki, amelde dört hak şubeye ay rılmıştır. Hepsi doğrudur, temelde ve esasta birdir. İnanç ve amelde bunların birini tatbik ve taklid etmek şarttır, zarurettir. Vesselam. BEDİR YAYINEVİ İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası’nın 43’üncü cildinin 1-4 sayılan (1984-1985) büyük bir cilt halinde “ Prof. Dr. Sabri Ülgencr’e A rm ağan” adıyla neşr edilmiş olup, bu mecmuada Prof. Dr. Semavi Eyice’nin “ İstanbul’un kaybolan eski eserlerinden: FATMA SULTAN CAMİİ ve GÜMÜŞHANELİ DERGÂHI’’ başlıklı (s. 475-511) değerli bir araştırması yer almaktadır.
Müslümanların Dikkatlerine Bazı Önemli Meseleler 1 — K ur’ân-ı Kerîm’in tefsirini (açıklamasını) yapmak; ondan ve hadîslerden şer’î, fıkhî. dinî hüküm çıkartmak ancak icazetli din âlimlerinin yetkisi dahilinde olan bir iştir. Din âlimi olmayan; Arapça bilmeyen; âlet ilimlerini ve ‘âlî ilimleri tahsil edip icâzetli bir âlimden icâzet almamış bulunan câhillerin ve heveskârlann Kur’ân tefsirine, din hakkında kendi hevâ, heves ve re’yleriyle fikir beyânına yeltenmeleri İslâm’a ve m üslüm anlara büyük zarar verir; İslâm ümmeti içinde anarşiye yol açar; kâfirlerin ek meğine yağ sürer. Ehliyeti olmayan icâzetsiz kişilerin fikir ve aksiyon plânında at oy nattıkları bir müslüman toplumda birlik olmaz; böyle bir toplum felâh bulmaz. Bugün müslümanların içinde bulundukları zilletti durumun ana sebebi budur. 2 — İcâzeti, ehliyeti, liyakati olmayan ehl-i sünnet dışı kişilerin yaptıktan tefsir, tercüm e ve m eâller birer “ hevâ ve re ’y tefsiri” olup yararlı değil, zararlıdır; bunları okuma m etoduyla sağlam din bilgisi edinilemez; bunlar okunmamalıdır. Para hırsiyle, yâni bozuk niyetle yayınlanan bu kabil kitaplar din kitabı sayılamaz. 3 — Dinimizi, Allah’ın ve Resulünün rızalarına uygun olarak anlayıp öğrenmenin yolu ehliyetli, liyakatli, icâzetli sünnî din âlimlerinin kitaplarını (akaid, fıkıh, ilmihal, ahlâk, tasavvuf vs.) okumakla mümkün olur. Kur'ân meali, hadîs tercümesi okumakla olmaz. 4 — İcâzetli âlim demek, ucu Allah’ın Resûlüne uzanan geçerli bir diplomaya sa hip olmak demektir. İcâzetsiz ne Şeriat âlimi olur, ne de tarikat şeyhi. Böyle bir icazeti, ancak icâzetli hocalar, büyük emeklerle yetiştirdikleri, imtihan edilip başarısı görülen talebelerine verebilirler. 5 — İslâm bir ideoloji veya hümanizma değildir. Bu yüce İlâhî nizamı kavmiyetçi liğe (etrak veya ekrad), particiliğe, küçük hesaplara, politik ayak oyunlarına, menfaat ve nüfuz hırsına âlet edenler hâin ve alçak kişilerdir, bunlar hizmet ehli değil, hezimet ehli dirler. Böylelerinin peşlerine düşenler (bilerek veya bilmeyerek) tahribata sebebiyet ver miş, dinimizin ve ümmetimizin temellerine dinamit koymuş olurlar. Bize en büyük za rarı verenler bu türlü haşarattır. 6 — Çağımızın büyük din âlimi Profesör Said Ramazan el-Bûtî “İslâm Şeriatini T eh d it E den En Tehlikeli Bid’a t Mezhebsizliktir” adıyla bir kitap yazmıştır. Diğer bir yüksek sünnî âlim , Düzceli merhum Muhammed Zâhid Kevserî hazretleri, “ M ak alât” adlı değerli eserinde “Mezhebsizlik dinsizliğe köprüdür” buyurmaktadır. Evet, bütün icâzetli (yâni gerçek) din âlimlerimiz i’tikad ve amelde ehl-i sünnet mezhe binden olmayı zaruri görmüşlerdir. Son zamanlarda, bazı dış ülkelerden gelen para yar dımları ve çeşitli teşviklerle yayılan mezhebsizlik modası İslâmî uyanış ve kurtuluş ha reketimizi baltalamakta; birliğimizi parçalamakta; enerjimizi tartışma ve ihtilâf batak lıklarında yok etmektedir.
16 EHL-İ SÜNNET İ ’TİKADI 7 — “Asr-ı Saâdet’tc mezhep .yoktu, o halde bid’attir!” ilirazı şeytanî bir desi seden, ahmakça bir hezeyandan ibarettir. Peygamberimizin sağlığında kitap şeklinde ya zılıp toplanmış bir tek Mushaf nüshası bile yoktu. Bilahare Hz. Ebûbekir zamanında toplanıp yazılmıştır. Mezhebsizlerin mantığına göre, elimizdeki Mushaf’lar da mı bid’attir? Mushaf Kur’ân-ı Kerîm’in metnini (İlâhî nazmı), mezhebler ise o İlâhî kitap tan ve onun açıklaması olan sünnetten çıkarılan şer'î hükümleri ihtiva etmektedir. Hak mezhebler arasında temel meselelerde, ana maddelerde hiçbir ihtilâf yoktur. Teferruata ait görüş ayrılıkları ise İslâm fıkhının, hukukunun, kültürünün zenginliğini teşkil etmek tedir. Hak mezhebler ortadan kalkar ve mezhepsizlik yayılırsa İslâm’ın sâfiyeti bozulur, bid’atler hâkim olur. Mezhebsizlik ehl-i İslâm için en büyük belâ ve felâkettir. 8 — Bazı mezhebsizler işi iyice azıtarak Peygamberimize saygısızlık etmekte; sünnet-i seniyeyi hafife almakta; hadîsleri inkâr etmektedir. Bunlar, kanserli hücreler gi bidir. 9 — Müslümanların birleşmesi ve yücelmesi için İslâmî bir hiyerarşi gereklidir. Bu da şeytanî bir özgürlük ile değil, rahmani bir itaat ile mümkün olur. Birliğin zarurî şartlan şunlardır: İ’tikad ve amelde ehl-i sünnet mezhebinden olmak; müslümanlar için deki yerini ve haddini bilip, kendi kafasına göre iş yapmamak; heva, heves ve rey’ini terk edip, emir ve tavsiyelere uymak. 10 — Tasavvuf haktır! Ancak Şeriatsiz tasavvuf olmaz. Turuk-i aliyye dinimize ve ümmetimize çok yararlı hizmetler etmektedir. Rehberi olmayanın rehberi şeytandır. Adları ne olursa olsun, bütün hak tarikler, “Tarikat-i M uham m ediye”dir. 11 — Müslümanların örnek alacakları ve model olarak kabul edecekleri gerçek mücâhidler. Peygamberimizin ve sâlih seleflerimizin yolunda yürüyen hakikî önderler Salâhaddin Eyyûbî, İmam Şâmil, Emir Abdülkadir ve benzerleri gibi şahsiyetlerdir. Ce- maleddin Afganî, Muhammed Abduh ve benzeri mason kişiler; diğer mezhebsiz ve bid’atçi bulaşık adamlar; Reşad Halife gibi yalancı peygamberler, deccallar müslüman- lara asla örnek ve önder olamazlar. 12 — Her müslümana düşen önemli vazifeler şunlardır: a — İ’tikadını tashih et mek, yâni inançta ve amelde ehl-i sünnet mezhebinden olmak, b — İlmihalini öğren mek. c — Başta beş vakit namaz olmak üzere öğrendiği ilmi hayata uygulamak, ç — Nefsiyle ve şeytanla cihad etmek, d — Allah’a olan “m isak”ının, Resûlullah’a ettiği bi atin şuur ve idraki içinde olmak; gerçek İslâm büyüklerine itaat etmek ve birliği bozma mak. e — İstikametten (doğruluktan) ihlâstan ayrılmamak; kurtarıcı iyi huylarla bezen mek, helâk edici kötü huylardan arınmak, f — Dünyaya değil, âhirete dönük olmak; ka zanç hırsına, lükse, konfora esir olmamak.
Bu eserin Arapça aslının neşri münâsebetiyle o devirde (hicri 1273) yazılan takrizler T A K R İ Z Âlimleri, peygamberlerin vârisi kılan Allah’a hamdolsun, Salât u selâm, takva sa hiplerinin istinadgâhı Peygamber Efendimiz Muhammed Mustafa’ya ve her biri gökteki yıldızlar gibi (yol gösterici) olan âline ve ashâbına olsun. Bu kitap, mütekaddimîn ve müteahhirin âlimlerinin eserlerindeki mühim mesele leri ihtivâ etmektedir. Ben bu kitapta; ebediyyen faydalanılabilecek nefis bahisler ve ilgi çekici m eseleler gördüm. Ey Allah’ım, sen bu kitabı te’lif edenin sa’yini meşkûr, ilmini ziyâde, ömrünü uzun ve amelini makbul eyle!.. Fakir, hakir, din âlimlerinin ayak tozu, dervişlerin hizmetkârı (Şeyh) EBÛ BEKİR BİN MUSTAFA el-BOYABADÎ (İstanbul’da mukîm) T A K R İ Z Ey bizi imân, irfân ve hidâyetle ni’metlendiren Allah’ım! Bizi ebediyyen hak yolda sâbit kıl. Hudutsuz mevhibelerine hamd ederiz. K endisine tâbi olan herkesin kerih şeylerden korunduğu Hazret-i Muhammed Efendim ize de salât ü selâm ederiz. Dini ikâm e ve tahkim için olanca gayretlerini sarf eden âline, ashabına, onlara kıyâmete kadar tâbi olan imamlara, müctehidlere ve ilmi ile âmil olan âlimlere selâm ol sun. Allah hepsinden râzı olsun. Bu m uteber eser ve onun iftihara değer müellifi bana takdim edildiği zaman, onun ihtivâ ettiği şeylere baktım ve gördüm ki, bu kitap coşkun bir nehir, dipsiz bir deryâdır. Üstelik bu deryâdaki cevherleri çıkarmak gâyet kolay. Hazine bütün ihtişamı ile ortada dır. Tatlılık ve ekşiliklerden arınmış ve özü kalmıştır. Meşgul olmaya, istifâdeye, için dekileri alıp kabul etmeye lâyık bir eserdir. Bu paha biçilmez inciyi toplayan kimseyi, Allah şu hadîs-i şerifin sırrına mazhar kılmıştır: “ Allah, kim in hakkında hayır dilerse, onu dinde fakih (din âlimi, dini anla yan) kılar.” Bu kitap için, “evvelkilerin sonrakilere devrettiği mükemmel bir eserdir" demekte hiçbir m übâlağa olmasa gerekir.
ıs EHL-İ SÜNNET İ TİKADI Bu, Allah’ın tevfîkıdır. Allah’a şükürler olsun. Allah onu dileklerine ve ihtiyaçla rına nail eylemek suretiyle mükâfatlandırsın. Şeyh Muhammed Murad cl-Buhârî en-Nakşibcndi (Kaddesailahu esrârehu) tekkesi Şeyhi HACI HAFIZ FEYZULLAH KİTABIN EN SON SÖZÜ (Arapça aslın en sonunda yer alan bu satırları, tercümemizin baş tarafına koymayı uygun gördük.) Bu veciz ve fâideli kitabın basılmasını bizlere bahşeden Allah’a hamd olsun. Bu kitabın adı “CÂMİU’L-MÜTÛN”dur. Âhireti isteyenleri irşâd etmekte, Kıyamet Günü’nde kurtuluşu arayanlara yol göstermektedir. Bu eserin yazarı âlim, fâzıl, kâmil AHMED ZİYÂÜDDİN bin MUSTA- FA’dır. Allah ona lütfü ile ve kendine yakın kılmakla muamele etsin. Bu eser, Allah’ın lutfuna tamahkâr olan AHMED RÂCİ’nin Matbaa Nazırlığı esnâsında basılmıştır. ■ Bu kitabın basılışı, M atbaa-i Âmire’de 1273 (hicri) yılı Cemâziyel Âhir ayının ilk günlerinde tamamlanmıştır,
(üümüşhaneli Ahmed Ziyâüddin hazretlerinin kabr-i şerifi. Yanında zevce* muhtercmeleri mcdfun bulunmaktadır. (Kanunî Sultan Süleyman Han hazretlerinin türbelerinin kenarındadır.)
Ö N S Ö Z A h m e d Z iy â ü d d in G ü m ü şh â n e vî Hazretleri — B İS M İH İ T E Â L Â — H i c r î 1 2 2 8 ( m i l â d î 1 8 1 3 ) y ılın d a G ü m ü ş h a n e ’n in E m ir le r m a h a l l e s i n d e d ü n y a y a g e ld ile r . B a b a s ı M u s ta fa d e d e s i A b d u rra h m a n a d la r ı n ı t a ş ı r . K e n d i is im le r i is e A h m e d ’d ir. M a h lâ s la n Z iy â ü d d in , lâ k a p la rı G ü m ü ş h a n e v î ’d ir . P e d e r le r i tic a r e tle h a y a tın ı k a z a n a n sâ lih b ir z â t id i. B e ş y a ş ı n d a o k u m a y a b a ş la d ı. S e k iz y a ş ın a g e lin c e K u r ’â n -ı K e r î m , D e l â i l - i H a y r a t , K a s id e - i B ü rd e v e H iz b ü ’l- A ’z a m k ıra e ti için i c â z e t a l d ı . O n y a ş l a r ı n d a ik e n b a b a s ın ın T r a b z o n ’a h ic re tiy le b irlik te o d a o r a n ı n ile r i g e le n â lim le r in d e n â le t v e Ş e ria t ilim le rin i ta h s ile b a ş l a d ı . K ü ç ü c ü k y a ş ı n d a b i r y a n d a n b a b a s ın ın m a ğ a z a s ın d a y a rd ım c ılık h i z m e t i n i g ö r ü r , b i r y a n d a n d a b ü y ü k b ir a ş k v e ş e v k le ilim ta h s ilin e s a ’y ü g a y r e t e d e r d i . A k lı tic a r e tte d e ğ il ilim d e y d i. B o ş z a m a n la n n d a b i z z a t e l c e ğ i z i y l e ö r d ü ğ ü k e s e le r i s a ta ra k h e lâ l p a ra b irik tirm e y e ç a lı ş ı y o r d u . B u p a r a y l a i le r id e ta h s ilin i ile r le tm e k iç in g e r e k e n m a s ra fı k a r ş ı l a y a c a k t ı . 1 8 3 1 ’d e a m c a s i y l e b ir l ik te a lış v e riş iç in İ s ta n b u l’a g e ld i. B a b a s ı i ç i n l ü z u m l u t i c a r e t e ş y a s ın ı a ld ık ta n s o n ra o n la rı a m c a s ın a te s lim e tti v e : ---- M u h t e r e m a m c a c ığ ım , b e n şu a n d a ilim v e m â rife t b e ld e s i o la n İ s t a n b u l ’d a b u l u n m a k t a n d o la y ı b ü y ü k b ir s a a d e t v e b a h tiy a rlık iç in d e y i m . A ğ a b e y i m a s k e r d e n d ö n m ü ş b u lu n u y o r. B e n im iç in a rtık m e m l e k e t i m e a v d e t e t m e k g e r e k m e z . B u ra d a k a lıp ilm im i ta m a m la m a k , s e y r - i s ü l û k u m u ( ta r ik a t v e ta s a v v u f ta h s ilim i) ik m a l e tm e k a r z u s u n d a y ı m . B e n i m iç in ilim v e m â r if e t e ld e e tm e k h e r ş e y d e n ö n c e g e lir. S a k ı n b a n a i n c i n i p g ü c e n m e y e s in iz . V a k tiy le , ile rid e lâ z ım o lu r d iy e k e n d i e l l e r i m l e p a r a k e s e le r i ö rü p o n la rı s a ta ra k b irk a ç k u ru ş b ir ik tir m i ş t i m . B u n l a n d a k e n d im e h iç b ir ş e y a y ırm a k s ız ın s iz e v e re re k b a b a m a g ö n d e r i y o r u m . B a n a y a rd ım c ı o la ra k C e n â b -ı H a k y e te r. Ü z e rim d e h a k k ı o l a n y a k ın la r ım h a k la rın ı h e lâ l e ts in le r, d u â la n n ı b e n d e n e s ir g e -
22 EHL-İ SÜNNET İ ’TİKADI meşinler. Ben kapanacağım medrese hücresinde sizi duâ ile anmaktan biran geri kalmayacağım... dedi. Böylece İstanbul’da kimsesiz, garip bir ilim ve irfan âşığı olarak tam bir tevekkül ve teslimiyetle kaldı. İlk menzili Beyazıt Medresesinde küçük bir hücre. Orada Allah dostu sâlih bir zâtın yardımı ve mânevi terbiyesiyle hayli yol aldı. O muhteremin vefatından sonra Mahmûd Paşa Medresesinde bir odaya taşındı. Süleymaniye Medresesindeki derslere devam etti. O zamanın ileri gelen ulemasından Hâce-i Şehriyâri (padişahın hocası) Hacı Hafız Muhammed Emin Efendi, Abdurrahman Harpûtî, Lâz Osman gibi meşhur hocaların ders halkalarına devam ederek ilimde kemâle ulaş maya uğraştı. Nihayet âlet ilimlerini, onların vasıtasiyle ‘alî ilimleri (Yüce Şeriat ilimlerini) elde etti, icâzet aldı. Bâyezid Camii dersiâmlığma tâyin olundu. Orada va’za, irşada, ders okutmaya başla dı. Zaten o henüz daha icâzet almadan üstün zekâsı, kavrayışı ve çalış kanlığı ile hocalarının dikkatini çekmiş ve vekâleten Şerh-i Akaid okutmaya, bir yandan da eserler te’lif ve tasnifine başlamıştı. Gümüşhanevî Ahmed Ziyaüddin hazretleri şeriatın zâhir ilimle rinde başarılı bir tahsil hayatından sonra icâzet almışlar, dersiâmlık pâyesini elde etmişler ve ilim yayma faaliyetine başlamışlardır. Ama o, tasavvuf ve tarikat sahasında da olgunlaşmak istiyordu. Bu maksat la Mevlânâ Hâlid-i Bağdadî (kuddise sirruh) hazretlerinin halifelerin den Abdülfettah hazretlerine intisap etmek, ondan el almak arzu etti ler. Bu zât şeyhinin emri mucibince hep yaya yürürdü. Şam’dan İstan bul’a yayan gelmişti. Gümüşhanevî hazretleri ona müracaat ederek in tisap arzusunda bulunduğunu beyan ettiler. O şu cevabı verdi: — Sizin, tarikatte nasip ve kısmetiniz benim vasıtamla değildir. Mânâ âleminizi nûrlandırmakla vazifeli başka birisi vardır. Vakt-i merhunu gelince intisap eder, feyzinizi ondan alırsınız. Bekleyiniz. Böylece Gümüşhanevî hazretleri hasret dolu bir bekleyişin çile sine gömüldü. O sırada Mevlânâ Halid hazretleri halifelerinden birine: — Ey dost, İstanbul’a git ve filâncayı irşâd et. Çünkü o bizden sonra sahib-i zaman ve rehber-i tarikat olacaktır. O gül henüz açılma mış bir goncadır. Her ne kadar o beldeye başka halifeler gönderilmiş ise de onun nasibi ezelde sana tevdi edilmiştir. Git, hasret ateşiyle kavrularak mürşid arayan o misk ü amber kokulu velâyet goncasının
23 açılmasına hizmet et. Bu hususta sâdât-ı kiram efendilerimizin rûhaniyellcri sana yardımcı olacaktır... buyurdular. Hâlid-i Bağdadî hazretlerinin vazifelendirdikleri bu şeyhin de is mi Ahmed Ziyaüddin idi. Lâkabı ise el-Ervâdî... Emr ü ferman gere ğince bu yüce zât 1845’te İstanbul’a vardılar. Gümüşhaneli hazretleri mürşidinin gelişine İlâhî ilhamlar, sâdık rüyâlar ile muttali oldu. Şeyh Ervâdî hazretleri ve irşad vazifesi kendisine ezelde takdir buyurulan yüksek müridi bir sabah Şeyh Abdülfettah Efendi’nin oda sında karşılaştılar. Gümüşhanevî, şeyhine intisap etti. Şeyh ona bir sü re tarikat, zikir ve seyr-i sülük yollarını tâlim eyledikten sonra ortadan kayboldu. Sonra 1847 yılında tekrar zuhur etti. Gümüşhânevî hazretle rine mânevî merhaleler aştırdı, onu rûhanî yüksek derecelere ulaştıra rak Nakşibendiyye, Kadiriyye, Sühreverdiyye, Kübreviyye, Çeştiyye tariklerinden icâzet verdi. Şeyh Ervâdî Hazretleri hadîs ilminde de son derece derin bir vukufa sahipti. Müridine bu ilimde de icâzet verdi. Ayrıca kendi telif ve tasnifleri olan 240 eserin okutulması ve öğrenil mesi vazifesini de ona havale etti. Şeyh Ervâdî hazretleri vazifesini yerine getirdikten sonra - Gümüşhanevî hazretlerine Şeyh Abdülfettah ile sohbete devam etmeyi' tavsiye ederek İstanbul’dan ayrıldılar ve bir daha görünmediler, bu muhterem zât zülcenaheyn idi, yâni hem zâhir hem bâtın ilimlerinde ihtisası vardı. Şiir de yazardı. Eserlerinin çoğu hadîs ilmine dairdir. 1277 Hicrî tarihinde 77 yaşında olduklan hâlde Trablusşam’da vefat etmişlerdir. Türbeleri hâlen orada müslümanlann ziyaretgâhıdır. Rah- metullahi aleyh. Gümüşhanevî hazretleri Mahmud Paşa Medresesindeki hücreden sonra, İstanbul’da “Vilayet” civarında bulunan câmi-i şerife ve zaviye ye (Cumhuriyet devrinde yıktırılmıştır) naklederek ömürlerinin so nuna kadar talebe ve derviş yetiştirmek ile meşgul olmuşlardır. Bir ara (1867) hacca niyet etmişler, yolculuk esnasında İskenderi ye ve Mısır taraflarında birbuçuk ay kadar tarikatlerini yaymışlardır. 1293 Osmanlı-Rus muharebesine bir kısım müridleriyle beraber iştirak etmişler, ateş hattında bulunmuşlar, asker ve kumandanların mâneviyatını yükseltmişlerdir. 1294 senesinde ikinci defa hacca gitmişler, sonra Mısır’ı şereflen ...................................................Ö N S Ö Z
24 EHL-İ SÜNNET ETİK ADI direrek üç seneden fazla Nâsıriyye ve Câmiü’l-Ezher’de kendi tas nifleri olan Râmözü’l-Ehadis’i yedi defa okutarak yüzlerce Arap âlimine icâzet vermişlerdir. Ayrıca Araplardan beş yüksek zâta tarikat neşri için izin vererek bilâhare İstanbul’a dönmüşlerdir. Gümüşhanevî hazretlerinin dergâhı bir ilim ve irfan üniversitesi gibiydi. Zamanının mâneviyat sultanı oydu. Tasavvuf ve tarikat hiz metlerini Şeriat ve sünnet-i seniyye temelleri üzerine dayandırmıştı. “Râmûzü’I-Ehadis” ve Şerhi “Levâmiu’l-Ukûl” ve diğer eserleri dergâhta okunurdu. Müridlerinin sayısı bir milyonu aşıyordu. Tanzi mat sonrası garplılaşma hıyaneti içinde Osmanlı-İslâm hilâfetini yık mak isteyen hâinlerin karşısında o ve müridleri koruyucu bir sed gibi idiler. O zamanlarda yeni yeni ortaya çıkan banka ve fâiz belâsından ihvanını kurtarmak için dergâhta miktarı yüz milyonları bulan bir müslümanlararası yardımlaşma sandığı kurdurmuştu. Muhtaç olanlar buradan hâcetlerini karşılayacak miktarda karz (borç) para alırlar, en müsait şartlar dairesinde bilâhare öderlerdi. Hazret-i Şeyh müslümanlann ilerlemesi, İslâmiyetin yücelmesi için bir matbaa kurdurmuş, Rize, Bayburt ve O f’ta büyük kütüphane ler tesis ettirmişti. Dergâha ait matbaada basılan faydalı İslâmî kitaplar erbabına parasız verilirdi. Gümüşhanevî hazretleri 29 sene müddetle irşad hizmetinde bu lundular. Her sene biri Zilhicce, biri de Recep ayında olmak üzere se nede iki kere halvete girerlerdi. Zühd ve takvada dereceleri çok yük sek idi. Gayet perhizkâr, kanaatkâr yaşarlar, çok zaman katıksız ek mekle yetinerek ellerine geçen parayı fakirlere dağıtırlardı. Geceleri uyumazlar, zikirle, ibâdetle, eser te’lifiyle meşgul olurlardı. Gündüzle ri de talebe yetiştirmekle uğraşırlardı. Kaylule vakti, oturdukları yerde yüzlerine havlu örterek biraz kestirmek suretiyle uykuya olan ihtiyaç larını karşılarlardı. Onsekiz yıl boyunca, oruç tutulması haram olan günler müstesna, aralıksız oruç tuttular. Yatsı namazından sonra konuşmayı sevmezler, yatsı abdestiyle sabah namazını kılarlardı. Hazretin hocası Muhammed Emin Efendi ona tarikat yönünden intisap etmişler ve bu suretle Şer’î ilimlerde hocası olduğu zâtın tasav vufta talebesi olmakla şereflenmişlerdi.
25 1893 yılında ihtiyarlık ve hastalık dolayısiyle halsiz düşmüştü. Tedavi maksadıyla gelen tabib, kendinden geçmiş halde yatan hazretin başucuna gelir ve etrafında hizmet edenlerden onun ayağını uzatmala rını ister. Onlar da uzatırlar. Hazret kendine gelince ayağını uzatıp yat maktan hayâ ettiğini söyler. “Beni huzur-ı Hak’ta ayak uzatma suçuy la başbaşa bırakmayın...” buyururlar. Hizmet ediciler ayağını eski hâline getirirler. İşte o böylesine huzurdadır ve böylesine hayâlıdır. Gümüşhanevî Ahmed Ziyaüddin hazretleri 25 Mayıs 1893 pazar günü sabah vakti baygın yatarken bir ara mübarek gözlerini açmışlar ve: “Hepsini isterim ya Kibriya!” diyerek rûhunu teslim etmişlerdir. Mübarek kabirleri Süleymaniye Câmii’nin haziresinde Kanunî Sultan Süleyman türbesinin kapısı önündedir. Zevce-i muhteremleriyle yan- yanadır. Her iki kabrin etrafı parmaklıkla çevrilidir. Başucundaki taş taki manzum kitabe şudur: Nazar kıl çeşm-i ibretle, makam-ı ilticâdır bu Erenler dergehi, bâb-ı füyuzat-ı Hudâ’dır bu Ziyâüddini Ahmed, mevlidi anın Gümüşhâne Şehîri şark u garbın, mürşid-i rah-ı Huda’dır bu Muhakkak ehl-i Hak ölmez, ebed hayydır, bil ey zâir Saray-ı kalbini pâk eyle bâb-ı evliyâdır bu Şu’â-yı dürr-i vahdet, menba’-ı ilm-i ledünnîdir Mükemmil vâris-i Şer’i Muhammed Mustafadır bu Hilâfet müddetinde, “irciî” vaktine dek hakka Târik-i Hâlidîyi neşr eden hak rehnümâdır bu Oku ihlâs ile bir Fatiha, kalbinde daim tut Cilâ-yı rûhtur zikri, müridâna gıdadır bu. — 1311 — ...................................................Ö N S Ö Z Hazret-i şeyhin ayak ucundaki taşta ise: “Muhaddisîn-i kirâmdan Fahrü’l-Meşayih Gümüşhâneli Ahmed Ziyâüddin Efen di hazretlerinin rûh-ı mukaddeslerine el-Fâtiha...” ibaresi yazılıdır. Yanıbaşındaki kabirde yatan muhterem zevcelerinin taşında da şu satırlar okunmaktadır. “Hak-perestim, arz-ı ihlâs ettiğim dergâh bir Bir nefes ayrılmadım tevhidden Allah bir”
26 EHL-İ SÜNNET İ ’TİRA D I Muhaddisîn-i kirâmdan kutb-i Rabbânî ve ârif-i Subhânî gav- sü’l-vâsılîn Gümüşhânev! el-Hâc Ahmed Ziyâüddin Efendi Haz retlerinin zevce-i tâhiresi ve Şeytıü’l-Harem-i Nebevi Hacı Emin Paşa kerimesi Tacü’I-muhadderat Hâce Seher hanım rûhuna Fatiha. — 1329 — Gümüşhânevî hazretlerinin vefatı haberi duyulunca müslüman halk derin bir teessüre kapılmış, yürekten sarsılmıştı. Çünkü o bütün müslümanlann sevdiği, saydığı, gönülden bağlı olduğu bir din büyüğü idi. Padişah İkinci Abdülhamid Han da onu severlerdi. Cenazesinde mahşerî bir kalabalık hazır bulunmuş ve en samimî dualar ve göz yaş lan içinde toprağa verilmiştir. Merhum ve mağfur şeyh hazretleri geniş alınlı, çekme burunlu, yuvarlak çehreli, kara gözlü, uzun kirpikli, beyaz sakallı, uzuna yakın boylu, güzel ve sevimli bir insandı. Beyaz entari, hırka, cübbe giyinir ler, sadeliğe riâyet ederlerdi. Kendisinden sonra: Kastamonulu Haşan Hilmi Efendi, Safranbolulu İsmail Necati Efendi, Dağıstanlı Ömer Ziyâüddin Efendi, Tekirdağlı Mustafa Fevzi Efendi (korvet kâtibi), Serezli Hasib Efendi, Kazanlı Aziz Efendi ve Bursalı Muhammed Zahid Kotku Efendi hazeratı (rahmetullahi aleyhim ecmâin) şeyhlik yaparak irşad vazifelerini yürütmüşlerdir. Cenâb-ı Hak cümlesinden razı olsun. Gümüşhânevî hazretlerinin tarikat silsilesi şöyledir: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem, Hz. Ebûbekir es-Sıddık, Hz. Selmânı Fârisi, Hz. Kasım Muhammed bin Ebûbekir, İmamı Cafer es-Sâdık, Bayezid-i Bestâmî, Ebû’l-Hasan el-Harkanî, Ebû Ali el-Farmedî, Hâce Yûsuf el-Hemedânî, Hâce Abdülhâlik el-Gücdevânî, Hâce Arif Rivgirî, Hâce Mahmûd Encir Fağnevî, Hâce Ali er- Ramiytenî, Hâce Muhammed Baba Semmâsî, Seyyid Emir Külâl, Şah Muhammed Bahaüddin Nakşbend, Hâce Alâüddin Attar, Şeyh Ya’kûb
27Ö N S Ö Z Çerhî, Hâce Ubeydullah Ahrar, Şeyh Muhammed Zâhid, Mevlânâ» Derviş Muhammed, Mevlânâ Hâcegi-i Semerkandî, Mevlânâ Muham med Bakibillah, İmamı Rabbânî Ahmed el-Farûkî, Mevlânâ Muham med el-Mâsum, Mevlânâ Seyfüddin Ârif, Mevlânâ Nûr Muhammed Bedvânî, Mevlânâ Şemsüddin Habibullah, Mevlânâ Abdullah Dehlevî, Şeyh Halid Ziyâüddin Bağdâdî, Şeyh Ahmed ibn Süleymân el-Ervâdî (kaddesallahu esrarehüm). Gümüşhanevî hazretlerinin, çoğu Arapça olmak üzere tasavvuf, hadîs, fıkıh, sarf, nahiv ve şâir mevzularda değerli ve büyük eserleri vardır. Bunlan zikr edelim: 1 — Câmiu’l-usul fî’l-evliya ve envâihim. Kenarında “Istıla- hat-i Sûfiyye ve fevâid-i şâire” mevcuttur. İstanbul ve Mısır’da defa larca basılmıştır. Yeni Türkçe ile tercümesi de neşr olunmuştur. Ta savvufa dair temel bir eserdir. 2 — Câmiu’l-mütun fi hakki envâi’s-sıfâti’l-İlâhiyye ve’l-aka- idi’l-mâtüridiyye ve elfâzi’l-küfri ve tashihi’l-a’mali’l-‘acibiyye. (elinizdeki bu tercümenin aslıdır.) Çeşitli baskılan vardır. 3 — Mecmuatü’l-ahzab ve’l-evrad. Tek ciltlik, üç ciltlik, kenar ları şerhli ve notlu baskıları ve nüshaları vardır. Duâlara, zikirlere, virdlere dair geniş ve mükemmel bir tasniftir. 4 — Râmuzü’l-ehadîs ‘alâ tertibi hurufi’l-hecâ. Çok muteber ve değerli bir hadîs külliyatıdır. Çeşitli baskıları mevcuttur. Yeni Türkçe ile tercümesi vardır. 5 — Levâmiu’l-ukul şerhu Râmuzi’l-ehâdis. Beş cilt hâlinde “Râmuzü’l-ehâdis”in Arapça şerhidir. Çeşitli baskılan mevcuttur. 6 — GaraibuM-ehâdîs. Çeşitli tabılan vardır. 7 — Hadîs-i erbain. (Kırk hadîs). Süleymaniye Kütüphânesi’nde yazma nüshası vardır. 8 — Necâtü’l-gâfilîn. Müteaddit baskılan mevcuttur. 9 — Rûhü’l-ârifın ve İrşâdu’t-tâlibîn. (Tasavvuf). Çeşitli baskı ları mecuttur. 10 — Câmiu’l-menâsık ‘alâ ahseni’l-mesâlik. 11 — Netâyicu’l-ihlâs fi hakki’d-duâ. 12 — Zübdetu’l-akaid ve nuhbetu’l-fevâid. 13 — Usulu’t-turuki’l-aliyye.
28 14 — Acaibu’n-nübuvve ve dakaiku’l-velâye. 15 — Nâsıku’l-hac. 16 — Ravhatu’l-ârifin. Matbudur. 17 — Fazailu’l-cihad. 18 — Müstagni’ş-şüruh mine’t-tasrif. 19 — Kitâbu’l-âbir fi’l-Ensar ve’l-Muhâcir. 20 — LetâifıTI-hikem. 21 — Risâle fî’t-tasavvuf. 22 — Esrâru’t-tarîk. 23 — Levâmiu’i-fusûl. 24 — Mülhakatu Garaibi’1-ehadis. 25 — Mütemmimatu Câmii’l-usul. 26 — Risâle fî’l-muhâcere. 27 — Devâu’I-müslimîn. (Mev’izeler). Süleyraaniye Kütüphane sinde yazma nüshası vardır. Ahmed Ziyâüddin hazretlerinin hayatı, hizm etleri ve menâkıbı hakkında bilgi alınabilecek kaynaklar: 1 — Mustafa Fevzi Efendi’nin “Hediyyetü’l Hâlidîn” unvanlı ve İstanbul’da 1312’de basılmış kitabı. 2 — Muhammed Zâhid Kevserî’nin “İrgamu’l-Merîd”i (İstanbul 1328), 3 — Muhammed Zâhid Kevserî’nin “Et-Tahrîru’l Veciz”i, (M ısır, 1360), 4 — Osmânzâde Hüseyin Vassaf, Sefınetü’l-Evliyâ, cild 2. (Süleymaniye kütüphanesi). 5 — Cemil Solakoğlu tarafından neşr edilen “Tezkîretü’l-Evliyâ”nın zeyl kısmı. 6 — Erzurum Üniversitesi İslâmî İlimler Fakültesi talebelerinden Hüseyin Kerim Ece’nin hazırladığı bi tirme tezi. (Gümüşhâneli hazretlerinin hadîs ilmindeki yerine dâir). 7 — Mustafa Fevzi, “ Menâkıb-ı Haseniyye”. 8 — İstanbul Yüksek İslâm Enstitüsü Tasavvuf asistanlarından İrfan G ündüz’ün “Gümüşhânevî, Hayatı ve Eserleri” mevzuunda hazırladığı doktora te zi. Bazı müteferrik notlar ve bilgiler: Gümüşhânevî hazretlerinin dergâhı şimdiki İstanbul Vilâyeti’nin üst tarafındaydı. Yakın tarihimizdeki tahribat devresinde yıktırılmış olup bugün o ilim, irfan ve tasavvuf yuvasından maddî bir eser kalma mıştır. Sadece “Gümüşhâneli” adını taşıyan bir sokak mevcuttur. O EHL-İ SÜNNET İ ’T İ K A D I ...........................................
isim de eski İstanbul mektupçusu (vali muavini) Osman Erginin him metiyle konulmuş olsa gerek... Milletimize (Dinimize) ve ümmetimize hizmetleri geçmiş bu ka bil İslâm büyüklerinin hatıralarını yaşatmak, hizmetlerini devam ettir mek maksadıyla İlmî araştırma enstitü ve vakıfları kurulması hususun da ileri gelen dindar müslümanlar gereken gayreti göstermemektedir ler. Gönül arzu eder ki Gümüşhaneli hazretleri için böyle bir enstitü ve vakıf kurulsun, adına bir cami inşa olunsun, eserleri hem aynen hem de tercüme şeklinde basılsın. O bütün ömrü boyunca müslümanlara hizmet etti. Bize düşen vazife, hayırlı hizmetleri kesintiye uğratmaksı zın devam ettirmektir. Hazretin bütün eserleri müslümanlar için çok faydalı, hattâ zaruret derecesinde lüzumludur. Şu anda bunların nüsha larını eski kitapçılarda bile bulmak imkânı kalmamıştır. Bu hâl acına cak bir vaziyet değil midir? Hazret-i Şeyh’in Sultan Abdülaziz tarafından büyük sevgi ve say gı gördüğünü, birinci defa hacca giderken kendisine Saray tarafından hususî bir gemi tahsis edilmesinden anlıyoruz. Hazret-i Şeyh’in zamanımızda olan bir kerametleri: Bu satırların nâçiz muharririnin uzun senelerden beri tanıdığı ve dostu bulunan Aksiseda matbaası eski sahibi Ahmed Kibritçioğlu’na 1963 yılında bir tanıdığı şöyle der: — Süleymaniye câmii mezarlığında Kanûnî’nin türbesi yanında çok büyük bir şeyhin kabri vardır. Keramet sahibi bir velîdir... Ah med Bey bunun üzerine kabri ziyaret eder, Fâtiha okur, etrafını çevi ren parmaklığın demirlerinin paslanmış olduğunu görerek gider bir kutu boya ve fırça alır, şebekeyi boyar. O gece rüyâsında ak sakallı nûrânî bir pîr elinden tutar ve Kâbe’nin etrafında tavaf ettirir. Ahmed Bey bu rüyâdan sonra Gümüşhaneli hazretlerinin zamanımızdaki veki li ve halifesi durumunda bulunan Mehmed Zâhid Efendi’ye intisab eder ve o günden beri kendisine her sene hacc-ı şerif nasip olur. Hac dan başka sık sık da umreye* gitmektedir. İşte ehlullaha hizmet edip onların mânevî bakışlarına ve himmetlerine nâil olanlann elde ettikleri î büyük faydalara bir örnek... ■ Hazret-i Şeyh’in daha nice kerametleri vardır. Biz burada sadece L hâlen hayatta bulunan bir kimseyle ilgili olan kerametini zikr ettik. ................................. ö n s ö z ...................................... 29
30 EHL-İ SÜNNET İ ’TİKADI Satırlarımızı bitirirken Allah’a hamd eder, Rasûlüne salât ti selâm okur, bütün peygamberleri, ashablarını, sâdât-ı kiramı, ulemâyı âmilini, ehl-i imânın kâffesini hayır duâlarla ve rahmetlerle anarız. (26 Şevval 1400-6 Eylül 1980). Hâk-i pây-i evliyâ ve bende-i Âl-i Abâ Ubeydullah KÜÇÜK ------- EHL-I İNSAFIN DİKKAT NAZARLARINA ------- Bu eserin müellifi hem Şeriat, hem de tarikat ve tasavvuf sahasında zama nının kutbu ve feridi olan kadri çok yüce bir İslâm büyüğüdür. Kitabını (hem me tin, hem de şerh kısmı) Arapça kaleme almıştır. Bedir Yayınevi, eserin tercümesi nin ve tashihinin mükemmel olması için bütün gücünü sarf etmiştir. Tercüme hu susunda herhangi bir hatâ olduysa mes’uliyeti elbetteki muhterem müellife değil, bize aittir. Ancak, üzülerek kayd edelim ki, birtakım çokbilmişler Gümüşhaneli haz retlerinin bu eserinin tercümesinde yanlış bulduklarını zannederek birtakım yay garalar koparmışlardır. Biz onların sözde tenkidlerini erbâb-ı ilme sorduk ve bu tenkidlerin cehaletten ileri gelen nefsânî vesveseler olduğu meydana çıktı. Eserin 54’üncü sahifesinde bazı yersiz tenkidlere sebep olan incelik ile ilgi li açıklamayı bu baskının 58’inci sahifesine dere etmiş bulunuyoruz. Gümüşhaneli hazretlerinin bu kitabı temel Ehl-i Sünnet kaynaklarından derlenmiş olup, bunda yanlış aramak edeb eksikliği, tenkide kalkışmak ise küs tahlıktır. “Namazlar ve duâlar tembellik çağının ürünleridir” hezeyâmnı savuran modernistlerin, ekfer Nuseyrî’lerden yana çıkan rafizî önderlerinin, Allahu Teâlâ’ya mekân izâfe eden Necid’li sapıkların fikirlerini beğenen şaşkınların Gü müşhaneli gibi bir Ehl-i Sünnet büyüğüne saygısızlık etmeleri, onların nasipsizli- ğine bürhandır. Rencide olur dîde-i huffâş ziyadan!.. BEDİR YAYINEVİ
EHL-I sünnet ftikadi (KİTABIN METİN KISMI) Rahman ve Rahîm olan Allah’ın adı ile başlarım. Allah Teâlâ’nın Zâtına, Cemâline, İlminden sonra<!) Hilmine, Kuvvet ve Kudretinin kemâlinden sonra Lütfuna ve Setrine, Kitabının inzâlinden ve Tevfîkından sonra İn’âmına, İhsanına ve Fadlına hamd .................................................... Ş E R H K I S M I ....................................................... (1) Âkil ve bâliğ olan bir kimsenin üzerine vâcib olan ilk şey, Al- lah(c.c.)’m Vâhdâniyyetine inanmaktır. K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e h u h u s u s t a ş ö y l e b u y u r u l m u ş t u r : “Ben azimüşşan cinleri de, insanları da ( b a ş k a b i r h i k m e t l e d e ğ i l ) ancak bana kulluk etsinler ( b e n i t a n ı s ı n l a r , b i l s i n l e r ) diye yarattım.” ( Z â r i y â t s û r e s i 5 ) . Ş ü p h e y o k k i t e v h id e g ö t ü r e n e n m ü k e m m e l y o l d a i l i m y o l u d u r . B u n u n i ç i n d i n i m i z c e i l i m t a h s i l i f a r z k ı l ı n m ı ş t ı r . N i t e k i m K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e b u h u s u s t a ş ö y le b u y u r u lm u ş t u r : “Bilmiyorsanız ilim sahip lerine sorunuz.” ( N a h l s û r e s i , 4 3 ) . A y n ı m e v z u i l e i l g i l i o l a r a k R e s û l u l l a h ( s . a . v .) d a ş ö y l e b u y u r m u ş t u r : “İlim öğrenmek, kadın ve erkek her müslümana farzdır.” N a k i t d e l i l l e r d e n b a ş k a , a k l î d e l i l l e r l e d e m e s e le y i i z a h e t m e k g e r e k i r s e g ö r ü r ü z k i, A l l a h T e â l â ’ t ıın k u l l a r ı n a v e r d i ğ i n i ’ m e t le r s a y ı l a m a y a c a k k a d a r ç o k t u r . N i t e k i m K u r ’ â n - ı K e r î m ’ in , “Allah’ın ni’met- lerini saymak isterseniz sayamazsınız.” i f a d e s i i l e h u h a k i k a t a ç ı k l a n m ı ş t ı r . ( N a h l s û r e s i 1 8 ). N i ’ m e t e g a r k o l a n ı n , o n i ’ m e t i v e r e n e ş ü k r e t m e s i p e k t a b i î d i r . F a k a t ş ü k r e t m e k i ç i n d e n i ’ m e t s a h i b i n i b i lm e k l â z ı m d ı r . B u d a a n c a k i l i m y o l u i l e o l u r .
32 olsun. EHL-İ SÜNNET İT İK A D I Salât ve selâm, dosdoğru ve büyük Şeriatı ta’limi ve irşadı ile üm metini kurtaran, Allah’ın Peygamberi ve mahlûkatın en şereflisi Hz. Muhammed (s.a.v.) üzerine olsun. Bu ümmete, Nebiyy-i Zîşâmn sün netini ve hayat tarzım, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat yolunu tebliğ eden, ona tâbi olmak sureti ile de iki cihan saadetine ulaşan Ashâb-ı Kirâm’dan Allah razı olsun. Besmele, Allah(c.c.)’a hamd ve Resûlullah’a (s.a.v.) salât ve selâmdan sonra, Allah’ın fakir ve zelil kulu Mustafa oğlu Ahmed ....................................................Ş E R H K I S M I ....................................... - ................. İlim, farz, haram, mübâh ve mendûb olmak üzere dörde ayrılır. 1) Farz olan ilimler: B u n l a r d a F a r z - ı A y ı n v e F a r z - ı K i f â y e o l m a k ü z e r e ik iy e a y r ı l ı r . a) Farz-ı ayn olan ilim, i t i k a d d a , i m â n i l e k ü f r ü , i s y â n i l e h i d â y e t i a y ı r a c a k k a d a r , ib â d e t t e is e , n a m a z ı , o r u c u , z e k â t ı v e h a c a i f â e d e c e k k a d a r b i l i n m e s i g e r e k e n i l i m d i r . b) Farz-ı kifâye olan ilme gelince, y u k a r d a z i k r e d i l e n m e s e l e l e r i n , i e t i h a d v e f e t v â m a k a m ı n a v â s ı l o l a c a k d e r e c e d e b ü t ü n t e f e r r u â t ı i l e ö ğ r e n i l m e s i d i r . A y r ı c a , i y i l i ğ i e m r v e k ö t ü l ü ğ ü n e h y e t m e k , F ı k ı h , T e f s ir , H a d î s , U s û l , K ı r a a t , M a t e m a t i k v e d i n i n i i l ı y â i ç i n ö ğ r e n i l e n A r a p ç a d a f a r z - ı k i f â y e d i r . 2) Nücûm ilmi, Münazara, Mantık, Felsefe, Sihir, Tılsım ve fay dası olmayan Şiir gibi ilimlerin ihtiyaçtan fazla öğrenilmesi de haram dır. İ h y â u U l û m i ’ d - D i n v e o n u n d ı ş ı n d a k i b a z ı k i t a p l a r d a d a b ö y l e z i k r e d i l m i ş t i r . “ E ş b â h ” a d l ı k i t a p t a d a ş ö y l e d e n i l m e k t e d i r : “ D i n î i h t i y a ç l a r ı n a c e v a p v e r e c e k d e r e c e d e i l i m ö ğ r e n m e k f a r z - ı a y ı n d ı r ” . “ İ n s a n l a r ı n i s t i f a d e s i n e s u n u l m a k i ç i n ö ğ r e n i l e n i l i m i s e f a r z - ı k i f â y e d i r ” . “ T a s a v v u f v e f ı k ı h i l m i n d e d e r i n l e ş m e k i ç i n t a h s i l e d i l e n i l i m d e m e n d u b t u r " . “ H a r a m o l a n i l i m is e , F e l s e f e , R e m i l a t m a k , N ü c û m i l m i , A l l a h s ı z l ı ğ a g ö t ü r e n T a b i a t (Maddecilik) i l m i , S i h i r , m ü c â d e l e y e s e v k e d e n F e ls e f e , i n s a n ı t a h r i k v e ş e h e v î d u y g u l a r ı t e h y i c e d e n Ç a l g ı v e M u s i k i
MÜELLİFİN ÖNSÖZÜ 33 Ziyâüddîn Gümüşhanevî olarak(*) yâni bu risalenin müellifi sıfatıyla, şunu ifade etmek isterim: Talebelerimin bir kısmı benden “Elfâz-ı kü für, amellerin ve i’tikadın ta sh ih i.h u su su n d a bir eser te’lif etmemi istediler. Bir istihare neticesinde böyle bir çalışma yapmaya karar ver dim ve derhal işe koyuldum. (*) Alil ah (c.c.) her ikisinin de günahlarını affedip, Resûl-i Zişânın sancağı altında haşr eylesin. ....................................................Ş E R H K I S M I ...................................................... g i b i i l i m l e r d i r . ” 3) Mübah olan ilim ise, dine aykın olmayan şiirlerdir. 4 ) M e r ı d u b o l a n i l i m l e r d e ş u n l a r d ı r : S ü n n e t i, m e k r u h u , n a f i l e l e r i v e f a z i l e t l i a m e l l e r i ö ğ r e t e n i l i m l e r l e . G e o m e t r i, T ı p v e S o s y o l o j i g i b i i l i m l e r d i r . T â b i r i l m i , C i f r i l m i ( * ) v e İ lh â m i l i m l e r i is e t a s a v v u f e r b â b ı n ı n b i l m e s i g e r e k e n m e s e le le r d ir . “İ h y â ’ ’ d a b ö y le z i k r e d i l m i ş t i r . ( 2 ) İ ’ t i k a d m e s e l e s i n d e k i b a z ı i s t i f h a m l a r ı b e r t a r a f e t m e k i ç i n , m e v z u u , s u a l l i - c e v a p l ı ş e k i l d e in c e le m e k e n u y g u n o l a n ı d ı r . Sual: A l l a h b i r ş e y i e m r e t t iğ i h â ld e , k u l l a r ı n ı n y a p m a s ı n ı m u r a d e t m e d i ğ i v e y a h u t d a b i r ş e y i y a r a t t ı ğ ı h â ld e y a p ı l m a s ı n ı e m r e t m e d iğ i ş e y v a r m ı d ı r ? Cevap: E v e t , A l l a h ( c . c . ) . k â f i r e i m â n ı e m r e t m iş , im â n e t m e s in i n ı u r â d e t m e m iş t ir . K i i f r i i y a r a t m ı ş , f a k a t k im s e y e k â f i r o l m a s ı n ı e m - r e t m e m iş t ir . S : A l l a h ( c . c . f i n e i l e b i l i r i z ? C : B u h u s u s i f t i l â f l ı d ı r . M u t e z i l e ’ y e g ö r e a k ı l l a b i l i n i r . E ş ’ a r î l e r e g ö r e m â r i f e t l e b i l i n i r . M â t ü r i d î l e r e y â n i b iz e g ö r e , A l l a h ( c . c . ) , b u n u b i z z a t k e n d i s i K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e t â l i m e t m i ş t i r : “Bizim yolumuzda mücâhede edenleri ( ç a l ı ş ı p d i d i n e n l e r i ) , muhakkak ki yollarımıza ile tiriz. elbette Allah muhsinlerle beraberdir.” ( A n k e b u t s û r e s i, 6 9 ) S : K u l ö l ü r s e i m â n ı n e r e y e g i d e r ? R u h l a m ı k a l ı r , b e d e n le m i ? C : H i ç b i r i i l e k a lm a z . İ m â n b i r m â n a d ır , m â n a is e m a h i y e t i n i A l - (*) Kaza ve kaderin icmâlen yazılmış olduğu bir levhin bilinmesi için vaz' edilmiş esrarlı bir ilimdir. (Mevâkıf. 2’nci maksada bakınız.)
34 EHL-İ SÜNNET İ TİKADI Kitabı önce üç bölüme ayırdım: Birinci Bölüm: Allah’ın sıfatları ve i’tikad meseleleri hakkında dır. İkinci Bölüm: Elfâz-ı küfür ve irtidada götüren kelimelerden mü teşekkildir. Üçüncü Bölüm: Günlük hayatta pek çok karşılaşıldığı için, in sanların şiddetle ihtiyaç duyduğu amelî meseleler hususundadır. Ş E R H K I S M I lah'm bildiği bir mırdur. Bazılarına göre ruhla beraber semâdadır. S: Öldükten sonra kulun amelleri ne oluyor? C: Amellerin bir kısmı Allah’ın mükâfatına, diğer bir kısmı da ikabına gidiyor. S: İmân, zâhirde midir, bâtında mıdır? C: Evet, imânın dört mertebesi vardır: 1 — Mübtedi imân. Bu meleklerin imânıdır. 2 — Makbul olan imân. Bu da peygamberlerin imânıdır. 3 — Masum olan imân. Bu da mü’minlerin imânıdır. 4 — Merdud olan imân ki hu münâfıklann imânıdır. S: imânın yeri neresidir? C: İman dört yerdedir: 1 — İmân kalbdedir: Hiicıırat sûresinin 7’nci âyet-i celîlesinde bu hususta şöyle buyurulmuştur: “Fakat Allah size imânı sevdirdi. Onu kalblerinizle süsledi.” 2 — İmân göğüstedir: Zümer sûresinin 22’nci âyet-i celîlesinde bu husus şöyle zikredilmiştir: “Hak Teâlâ, göğsünü İslama açtığı için, Rabbi tarafından nura kavuşan kimse (katı yürekli kimse gibi mi dir?)...’’ 3 — İmân gönüldedir: Ne cm sûresinin II'inci âyet-i celîlesind ‘Onun gördüğünü gönlü (kalbi) yalana çıkarmadı.” buyurulmaktadır. 4 — İmân lisandadır: Ra’d sûresinin 19’uncu âyet-i celîlesind bu mevzu şöyle beyân edilmiştir: “Ancak selim akıl sahipleridir ki iyi ce tezekkür eder (idrâk ederler).”
MÜELLİFİN ÖNSÖZÜ 35 İ’tikad ve amellerin kemâl bulması ve elfâz-ı küfür meselesi ger çekten mühim meselelerdendir. Bu meselelerin derin bir araştırma ya pılarak gayeye uygun bir şekilde öğretilmesi için her türlü ihtimamın gösterilmesi, elbette terkine imkân olmayan bir vecibedir. Bir insan, imân ve küfrün ne olduğunu bilmezse, hidâyet, dalâlet ve ilhâdın da ne olduğunu kavrayamaz. Kelime-i Tevhidin alışkanlık icabı söylenişi, insanı ancak icmâlî imâna götürür. Bu inanışla da tafsile, tahkîke vc ilme varılamaz. ......................................................Ş E R H K I S M I ........................................................ S : İ m â n k a d î m m i d i r , h a d i s m i d i r ? C : K a l h d e v ü c u d a g e l m e s i k a d î m d i r , k a l h d e m e v c u t o l a n i m â n ı i k r a r h â d i s t i r . S : İ m â n m ı m ü ’ m i n d e d i r , m i i ’ m in m i i m â n d a d ı r ? C : İ m â n , A l l a h ( c . c . ) ’ ı n h i r h â z i n e s i d i r . A l l a h ’ ı n h â z i n e s i i s e m i i ’ m i n i n k a l b i d i r . S : İ m â n b e n d e m i d i r , b e n m i i m â n d a y ı m ? C : B e n a n d a y ı m , o d a b e n d e d i r . 0 b e n im s ı f a t ı m d ı r , c i s m i m e k a r ı ş m ı ş t ı r , g ö z ü m l e g ö r m ü y o r s a m d a . f e r â s e t i m l e o n u g ö r ü r ü m . S : İ m â n m ı a k l ı n ü s t ü n d e d i r , a k ı l m ı i m â n ı n ü s t ü n d e d i r ? C : İ m a m - ı Â z a m E b û H a n i f e ’ y e g ö r e , i m â n a k ı l l a b e r a b e r d i r . Ş e m s u ’ l - E i m m e b u n u n a k s i n i s ö y l e y e n k â f i r d i r , d e m i ş t i r . S : İ m â n c e s e t l e m i d i r , r u h l a m ı d ı r ? C : İ m â n h e r i k i s i n e d e d a ğ ı l m ı ş t ı r . S : İ m â n t o p l u m u d u r , a y r ı m ı d ı r ? C : A l l a h ( c . c . ) k a t ı n d a t o p l u d u r . K u l l a r a r a s ı n d a t a k s i m e d i l m i ş t i r . S: İmân yeni midir, eski midir? C: Allah katında kadîm, kullara göre ise yenidir. S: imânın başı, ortası, aslı, damarı, dalı, yaprağı, meyvesi, yeri, ırmağı, suyu ve ismi nedir? C: imânın başı tevhîd, ortası marifet, aslı yakîn, daman ihlâs, dalı emir ve nehiy, yaprağı korku, meyvesi Allah’ın rahmeti, yeri mii’minin kalbi, ırmağı Allah’ın ilmi, suyu Kur’ân-ı Kerîm, ismi de
36 Elfâz-ı küfrün ifade edilmesi de, inançların fesadına, fikirlerin bo zulmasına yol açarak, insanı irtidat bataklığına sürükler. Böyle bir belâya dûçar olan kimse bin yıl oruç tutup namaz kılsa ve diğer bütün ibâdetleri de ifa etse, asla faydasını göremez. Onun yeri Cehennemdir. Hususiyle isyan, ifsad ve cehâlet denizinin taştığı, yeryüzünün her ye rinde Hak’kı inkâr cereyanlarının yayıldığı, azgınlığın, içi çürük dışı yaldızlı güzelliklerin ve bid’atlerin mâhir eller tarafından süslenerek sunulduğu, böylesine çetin bir zamanda imânı kurtarmak kolay değil dir. Bu müstesna işi yaparak, imân hususunda kesin bir bilgiye sahip olan kimseler ne kadar azdır. Dilini küfre götüren sözlerden korumak ve ihsan mertebesine; Allah(c.c.)’ı görür gibi imân ve ibâdet etme de recesine ulaşmak sureti ile, imânın hakikatine varmaya muvaffak olan lar ne kadar bahtiyardır. Hakka boyun eğmek, yakîne ulaşmak ve mârifet nurunun tahakkuk etmesi gibi ruhen yükselmenin ifadesi olan hâlleri yaşayanlar, elbette vazifelerini bihakkın ifa etmenin lezzetini duyan kimselerdir. Günümüzün aklı başında insanları tek bir şeyle meşgul olmaya mecburdurlar. O da, insanın ruhunu, Cehennemde ebediyyen kalmak gibi bir felâketten kurtarıp, kullarına sayısız ni’metler bahşeden Al- ...................................................Ş E R H K I S M I ........................................................... m ü b a r e k a ğ a ç t ır . S : İ m â n ın s ı f a t ı n e d i r ? C : A l l a h ( c . c . ) ’ m e m i r v e n e h i y t e r i n e i n a n ı y o r u m d e m e k t i r . S : İ m â n ın b ü t ü n ş a r t l a r ı n ı b i l m e y e n m i V m i n s a y ı l ı r m ı ? C : M u t e z ile y e g ö r e , i m â n ı n b ü t ü n ş a r t l a r ı n ı b i l m e y e n m ü ’ m i n s a y ılm a z . M u t e z i l e y e g ö r e , i m â n ı n b ü t ü n ş a r t l a r ı n ı b i l i p d i l i y l e i k r â r e d ip , k a l b i y l e t a s d ik e t m e d ik ç e m ü ’ m i n o lm a z . İ m â n ı n ş a r t ı d a A L L A H ’ d a n b a ş k a m a ’ h u d o l m a d ı ğ ı n a , H z . M u h a m m e d ’ i n O ’ n u n k u l u v e p e y g a m b e r i o ld u ğ u n a , m e le k l e r in e , k i t a p l a r ı n a , p e y g a m b e r l e r i n e i m â n e t m e k v e I s lâ m d i n i n i n d i ğ e r d i n l e r d e n ü s t ü n o l d u ğ u n a i n a n m a k t ı r . C â m i u l - K e b î r ’ d e z i k r e d i l d i ğ i n e g ö r e , b i r a d a m , b i i l û ğ a e r m e m i ş b i r k ı z l a e v le n s e v e b i i l û ğ a e r d ik t e n s o n r a k e n d i s i n e i m â n ı n ş a r t l a r ı n ı b i l i y o r m u s u n d i y e s o r s a v e “ b i l m i y o r u m " c e v a b ı n ı a l s a , n i k â h d ü ş e r . EHL-İ SÜNNET İ ’T İ K A D I ...........................................
lah’ın rahmetine kavuşturmak için olanca güçleri ile çalışmaktır. Bu da ancak İmân, Ahlâk ve Muâmelât sisteminin tesisiyle müm kündür. Bu üç unsur, mârifetin sebepleridir. Ey merhamet sahibi olan Allah’ım! Hakkı kabul etmek niyeti ile kitabımı okuyup, tetkik eden, irfan(3), iz’an ve insaf erbâbının imânı ile beraber benim imânımı da koru. Seni kemâli ile tanımak ve vuslatı na nâil olmak için bize lütuf ve merhametinle kolaylıklar ihsan eyle... Müellif Ahmed Ziyâuddln Gümüşhanevî ....................................................Ş E R H K I S M I ...................................................... F a k a t , k o c a s ı i m â n ı n ş a r t l a r ı n ı te k te k s a y s a v e k a r ı s ı d a , e v e t d i y e r e k t a s d i k e t s e , t a l â k v a k i o l m a z . (3) Allah (c.c.)’ı ve Allah’ın sıfatlarını bilmek, ilimlerin en yüce si, en büyüğü, en faydalısı, en mükemmeli, en şereflisi, en parlağı, ruha en fazla tesir edenidir. A k l - ı s e lim s a h i b i b i r m iis lü m a n a e v l e v i- y e t l e b u i l m i t a h s i l e t m e k f a r z d ı r . B u il i m , b ü t ü n i l i m l e r i n a s l ı , h e r ş e - y i n ö z ü , b ü t ü n s a a d e t l e r i n k a y n a ğ ı, h e r g ü z e l h a s l e t i n b a ş l a n g ı c ı , d ü n y a v e â h i r e t s a a d e t i n i n e s a s ıd ır . B u i l m i i y i b i le n b i r in s a n , i ’ t ik a - d ı n ı ş ü p h e n i n k a r a n l ı ğ ı n d a n , ş e y t a n ın v e n e f s in h i l e l e r i n d e n k u r t a r m ı ş o l u r , i n s a n , b u i l i m l e i y i k i m s e l e r z ü m r e s in e i l h a k o l u r , i m â n ı k u v v e t b u l u r , y a k î n n u r u n a n â i l o lu r , iş t e b u n u n i ç i n d i r k i b u i l m i , P e y g a m b e r ( s . a . v . ) i l m i n b a ş ı o l a r a k v a s f e t m i ş t i r . B u i l m i , a k l î v e n a k i t d e l i l l e r i i l e b ile m e y e n b i r k im s e n in t a k li d e b a ş v u r m a k t a n b a ş k a ç a r e s i y o k t u r . Taklid, Mâtüridî mezhebine göre câizdir. M u t e z i l e u l e m e s ı n a g ö r e t a k l i d c â i z d e ğ i l d i r . H a t t â E b û H â ş i m , t a k l i d e d e n in k â f i r o l a c a ğ ı n ı s ö y le m iş t i r . Ş ü p h e s iz k i d o ğ r u o la n , b i z i m m e z h e b i m i z i n g ö r ü ş ü d ü r . B u n u n l a b e r a b e r t a k l i d y a p a n k im s e g ü n a h k â r d ı r . P e y g a m b e r i m i z ( s . a . v . ) ’ d e n ş ö y le b i r h a d î s - i ş e r îf m r i v â y e t o l u n d u ğ u i l e r i s ü r ü l m ü ş t ü r : “ İ h t i y a r l a r ı n d i n i n i t a k l i d e d in . " H a l b u k i b u , h a d î s - i ş e r î f d e ğ i l d i r . S ü f y â n - ı S e v n n i ı ı s ö z ü d ü r . H â d i s e ş u n d a n i b a r e t t i r . M u t e z i l e m e z h e b in d e n b i r g r u p , t a k l i d e r b a b ı n ı n m a k a m ı n ı n C e n n e t i l e C e h e n n e m a r a s ı n d a b i r y e r d e o ld u ğ u n u i d d i a e t m iş t ir . B u n u n ü z e r i n e y a ş l ı b i r k a d ın o n l a r a i t i r a z e d e r e k ş u â y e t - i c e l î l e y i o k u m u ş : “O ( A l l a h ) sizi yaratandır. Böyle iken kiminiz kâfir ( o lu y o r ) , kiminiz mü’min. Allah ne yaparsanız hakkıyle bilendir.” ( T e g â b ii n s û r e s i , 2 ) . H a k i k a t b u n d a n i b a r e t t i r d e m i ş t ir . B u n u d u y a n S ü f y â n - ı S e v r î : “ İ h t i y a r l a r ı n d i n i n i ( i ’ t ik a d ın ı ) t a k l i d e d i n " d e m iş t ir . ..........................................MÜELLİFİN ÖNSÖZÜ............................................ 37
B irinci B ölüm İ ’ T İ K A D (İLÂHİYAT) İ ’tik a d h u su su n d a her m ükellef, ilk önce, ş e r’an A llah h a k k ın d a v â cib , câiz ve m uhal olan şeylerin neler olduğunu bilm elidir. P ey g am b e rle r ve m elek ler h akkında bilm esi gereken şey ler de aynıdır. İm ân e tm e k , kadın, erkek veya peygam ber olsun her insana farzdır. İm ân da dil ile ikrâr, kalb ile tasdikten ibârettir. Y alnız başın a ikrâr, im ân o la m a y a c a ğ ı g ib i, k alb ile tasd ik olm adıkça d a m ârifetu lla h a u la şıla - İm ân iki taraflıdır: B irincisi, kalblere tevfik, hidâyet(5) ve m u h ab b e tin A llah tarafından ilkâ edilm esidir. İmân bu ciheti ile m ah lû k d e ğ ild ir. İkincisi ise, dil ile ikrâr, kalb ile tasdik etm ektir. Bu ciheti ile de .....................................................Ş E R H K I S M I ......................................................... (4) İm am -ı A ’zam “ V asıyyet” isimli kitabında, yalnız başına “ ik ra r” im ân olm az. E ğer ikrar imân olsaydı, biitiin münafıkların m ü’min sa y ılm a sı gerekirdi. Bu husustaki â yet-i celîle ise şöyledir: "... F ak at A llah (c.c.) o m ünâfıkların hiç şüphesiz yalancılar olduğunu d a b ili y o r.” (Miinâfikûn sûresi, 1). M ârifetullah yân i A llah’ı bilm ek de, yalnız başına imân sayılm az. Ş a y e t A lla h ’ı tanımak imân sayılm ış olsa idi, ehl-i kitâbın d a m ü’min olm ası gerekirdi. Bu husustaki âyet-i celîle ise şöyledir: "... N efisleri ni en büyük ziyana uğratanlar (yok mu?): İşte im ân etm eyecek o lan lar o n la rd ır.” (En’am sûresi, 12). (5) İm am -ı Nesefî, “Bahru’l-K elâm ” adlı eserinde şö yle d em ek ted ir: a) M ârifet, A llah (c.c.)’ın zâtında ve sıfatlarında b ir olduğu nu
40 ......................................... EHL-İ SÜNNET İ'T İK A D I imân kesbîdir ve mahlûktur. BİRİNCİ KISIM Allah Hakkında Vâcib Olan Şeyler: Allah (c.c.)’ın ezelî, ebedî, sermedi ve zâtı ile kaim sıfatları(6) var dır ki, bunları herkes bilmekle mükelleftir. O sıfatlar ne Allah’dır, ne .....................................................Ş E R H K I S M I ........................................................... b i lm e k , e m s â l s i z v e o r t a k s ı z o l d u ğ u n a i n a n m a k t ı r . b) İmân, A l l a h ’ ı n b i r l i ğ i n i v e H z . M u h a m m e d ( s . a . v . ) ’ i n p e y g a m b e r l i ğ i n i d i l i l e i k r a r , k a l b i l e t a s d i k e t m e k t i r . c) İslâm ise, A l l a h ’ m V a h d a n i y y e t i n e i m â n i l e b e r a b e r i b â d e t v a z i f e l e r i n i d e i f â e t m e k t ir . d) Dine gelince, b u h a s l e t l e r ü z e r i n d e ö l ü n c e y e k a d a r s e b a t e t m e k t ir . İ m â n m a h l û k m u y o k s a g a y r - i m a h l û k m u d u r , ş e k l i n d e b i r m ü n â k a ş a y a g i r m e y e l ü z u m y o k t u r , i m â n , A l l a h ü T e â l â ’ n m h i d â y e t v e t e v f i k ı y l a k u l u n i k r a r v e t a s d i k i n d e n i b a r e t t i r . H i d â y e t , n a s ı l A l l a h ’ ın i r â d e s i i l e is e , d a l â l e t d e ö y l e m i d i r ? B u h u s u s i l e i l g i l i â y e t - i c e l î l e l e r ş u n l a r d ı r : 1 — Allah, onların kalbîeri üzerine küfürleri yüzünden, mühür basmıştır.” ( N i s a s û r e s i , 1 5 5 ) . 2 — “Allah, onların kalblerine de, kulaklarına da mühür basmış tır.” ( B a k a r a s û r e s i , 7 ). 3 — “Halbuki biz onu ( K u r ’ â n - ı K e r î m ’ i ) iyice anlayabilmelerine mâni olmak için, yüreklerinin üstüne perdeler, kulaklarının içine de ağırlık koyduk.” ( E n ’ â m s û r e s i , 2 5 ) . 4 — “Daha doğrusu onların kalbîeri üzerinde kat kat kilitler var dır.” ( M u h a m m e d ( s . a . v . ) s û r e s i , 2 4 ) . ( 6 ) A l l a h ü T e â l â ’ n ı n s ı f a t l a r ı : 1 — Tenzihi Sıfatlar: ( B u n a S e l b î S ı f a t l a r d a d e n i r . ) 2 — Sübûlî Sıfâti ar: ( B u n a Z â t î S ı f a t l a r d a d e n i r . ) 3 — Fiilî Sıfâtlar: ( B u n a İ z â f î S ı f a t l a r d a d e n i r . R a h m e t v e G a - d a b g i b i . )
41 de Allah’dan başkasıdır(7). A — Tenzîhî Sıfatlar: Allah Teâlâ birdir, zâtında, sıfatlarında, isimlerinde, fiillerinde ve ................................................... Ş E R H K I S M I ..................................................... 4 — Ma’nevî Sıfatlar. ( B u n a L â z ı m î S ı f a t l a r d a d e n ir . ) 5 — Allah (c.c.) hakkında zıddı mümkün olmayan sıfatlar. M e s e l â : V ü c û d s ı f a t ı n ı n z ı d d ı o la n ‘ a d e m , A l l a h i ç in m ü m k ü n d e ğ i l d i r , m u h a l d i r . 6 — Allah’ın İlmî Sıfâtları da vardır. ( Â lim S ıf a t ı g ib i. ) 7 — Allah’ın İradî Sıfatlan da vardır. ( V e d û d S ıf â t ı g i b i. ) 8 — Allah’ın Kelâmî Sıfâtlan da vardır. ( H a b î r S ıf a t ı g ib i. ) 9 — Allah’ın mürekkep Sıfâtlan da vardır. ( M i i r i d S ı f a t ı g i b i. ) Ç ü n k ü , M ü r i d , m a h lû k a t a d a iz â f e e d i l i r . B u y ü z d e n m iir e k k e b d e n ir . Z i k r e d i l e n b ü t ü n b u s ı f a t l a r a Z â t i S ı f â t l a r d a d e n ir . ( 7 ) A l l a h ’ ı n s ı f â t l a r ı v e i s i m l e r i b i r d i r . E z e l î v e e b e d îd ir . A l l a h ’ ın s ı f a t l a r ı k e n d i s i o l m a d ı ğ ı g i b i , b a ş k a s ı d a d e ğ ild i r . A l l a h ’ ı n s ı f a t l a r ı k e n d i s i d i r d e r s e k , o z a m a n i k i i l â h o r t a y a ç ık a r . B i r i s i S ı f a t i l â h ı , d i ğ e r i Z â t i l â h ı k i b u , A l l a h ( c . c . ) h a k k ın d a m u h a l d i r . A l l a h ’ ı n k u d r e t i n i n k a d îm v e e z e l î o ld u ğ u n a d e l i l n e d i r ? d iy e b i r s u a l s o r u l a c a k o l u r s a , v e r i l e c e k c e v a p ş u d u r : A l l a h ’ ın k u d r e t i e z e l î o l m a s a y d ı , K u d r e t , S e m i ’ , B a s a r v .s . s ı f a t l a r ı n ı n a s ı l y a r a t ı r d ı ? İ lim s ı f a t ı e z e l î o l m a s a y d ı , i l m i n a s ı l y a r a t a b i l i r d i ? B ö y l e d ü ş ü n m e k , A l l a h T e â l â ’ y a â c i z l i k v e c e h â le t i s n a d e tm e k o l u r k i b u d a A l l a h ( c . c . ) h a k k ı n d a m u h a l d i r . “E l - B a h r v e ’ l - H u l â s a ” i s i m l i e s e r d e d e b ö y le z i k r e d i l m i ş t i r . Mevcudat iki kısma ayrılır: 1 — Kadîm, 2 — Hâdis, 1 — Kadîm, Allah’tır. 2 — Hâdis, mahlûktur. Kadîm: H e r h a n g i b i r ş e y d e n ö n c e m e y d a n a g e l m i ş o l m a k m â n â s ı n ı i f a d e e t m e z . A l l a h ( c . c . ) h a k k ın d a k i k a d îm lik , b a ş l a n g ı c ı v e s o n u o l m a y a n b i r k a d î m i i k t i r . B u n u b e ş e r a k l ı i d r â k e d e m e z . “ M e v a - k ı f v e M e k a s ı d ” a d ı n ı t a ş ıy a n e s e r d e d e b ö y le z ik r e d i l m i ş t i r . ................................ALLAHU TEÂLÂ’NIN SIFATLARI
42 mülkünde ortağı yoktur. Allah (c.c.), cisim(8) ve cevher*9*değildir. Şe kil, hudut, ölçü, sayı ve parçalanma kabul etmez. Herhangi bir yer iş gal etmediği gibi, mürekkeb ve sonu olan bir varlık da değildir. Ölçü de ve taksimde başka varlıklara benzemez. Allah herhangi bir şeye hulûl etmediği gibi, Allah’a da herhangi bir şey hulul etmez. ....................................................Ş E R H K I S M I ........................................................... ( 8 ) A l l a h c i s i m d i r , d e m e n i n n e g i b i b i r m a h z u r u v a r d ı r ? C i s i m , ç e ş i t l i ş e y le r d e n m e y d a n a g e l e n b i r ş e y d i r . D u r u m b ö y l e o l u n c a A l l a h ’ a v a r l ı ğ ı n d a b ö l ü n m e i s n a d e d i l m i ş o l u r . O z a m a n d a ş u â y e t - i c e l î l e i n k â r e d i l m i ş o l u r k i b u d a k ü f ü r d ü r . “ Hepinizin Tanrısı ( Z â t ı n d a v e S ı f a t l a r ı n d a a s l a b e n z e r i b u l u n m a y a n ) bir tek Tanrıdır. O’ndan başka hiçbir Tanrı yoktur. O, hem Rahm andır, hem Rahimdir.” (B a k a r a s û r e s i , 1 6 3 ) . Ş a y e t , A l l a h ’ ı n b a z ı c ü z l e r i i l â h t ı r , b a z ı c ü z l e r i i l â h d e ğ i l d i r d e n e c e k o l u r s a , v e r i l e c e k c e v a p ş u d u r : A l l a h ’ a c ü z ’ i s n a d e t m e k d e m e k , h e r c ü z ’ , y a r a t m a d a , r ı z ı k v e r m e d e v e h â d i s e l e r i t e d v i r d e a y r ı a y r ı h a r e k e t e d i y o r d e m e k t ir k i b u , A l l a h ’ ı n v a h d â n i y y e t i n e a y k ı r ı d ı r . Y i n e , A l l a h ’ ın b i r k ıs m ı H â l i k , b i r k ı s m ı m a h l û k t u r d e n e c e k o l u r s a , b u i f â d e d e d e , H â l i k i l e m a h lû k , A l l a h ’ ın Z â t ı n d a b i r l e ş m i ş o l u r k i , b u d a A l la h h a k k ın d a m u h a l d i r , A l l a h b ö y l e b i r h â l d e n m ü n e z z e h t i r . P e y g a m b e r ( s . a . v . ) , A l l a h T e â l â ’ y ı M i ’ r a c ’ d a “En güzel surette gördüm.” d e m i ş t ir . B u n e d e m e k t i r ? B u , “güzel bir surette gördüm” d e m e k t ir . İ b n K e m a l , “ İ r ş â d ” a d l ı k i t a b ı n d a b ö y l e z i k r e t m i ş t i r . “ B a h r ” k i t a b ı n d a k i C i b r i l t e ’ v i l i u z a k b i r i h t i m a l d i r . T a s a v v u f e r b â b ı is e b u r a d a k i “sureti”, “sıfat” o l a r a k a n l a m ı ş l a r d ı r . ( 9 ) K â i n a t a b a k t ı ğ ı m ı z z a m a n g ö r ü r ü z k i , k â i n a t y a c e v h e r d i r . ( C e v h e r p a r ç a l a n m a k a b u l e t m e y e n b i r p a r ç a d ı r . D i ğ e r c i s i m l e r b u c e v h e r d e n m e y d a n a g e l i r . ) V e y a h u t d a k â i n a t a ’ r a z d ı r . ( A ’ r a z k e n d i b a ş ın a v a r o lm a y a n , a n c a k , b a ş k a s ı i l e b i r l e ş t i ğ i z a m a n v a r o l a b i l e n b i r ş e y d ir . ) R e n k , t a d , k o k u , s e s v s . g i b i . A l l a h T e â l â b u i k i s i n d e n d e ( c e v h e r v e a ’ r a z d a n d a ) m ü n e z z e h t ir . A l l a h ( c . c . ) b u n l a r d a n m ü n e z z e h o ld u ğ u n a g ö r e , A l l a h , c i s i m , c e v h e r , c e s e t , s u r e t , c ü z ’ , m ü r e k k e b v e a ’ r a z d a d e ğ i l d i r . A l l a h h e r n e k a d a r b i r ş e y i s e d e , A l l a h b i z i m b i l d i ğ i m i z ş e y le r e b e n z e m e z . “ M e v a k ı f ’ k i t a b ı n d a b ö y l e z i k r e d i l m i ş t ir . EHL-İ SÜNNET ¡’T I K A D I............................................
ALLAHU TEÂLÂ’NIN SIFATLARI 43 Allah, araz değildir ve arazlardan uzaktır. Ne kendisi mevcuda benzer, ne de mevcûd O’na... O’nun benzeri yoktur. O da başkasına benzemez(l0). Ölçüye sığmaz. Ne herhangi bir bölge ne de yönler O ’nu ihata edemez. Yer, gök O’nu içine de alamaz. Zaman ve mekândan münezzehtir. Bir mekânda sabit olması düşünülemez. Za man, an, gece ve gündüz, O’nun üzerine cereyân etmez. Hâdiselerden müteessir olmaz. Bütün sıfatları zevâlden münezzehtir. Sıfatlarının kemâle ermeye ihtiyacı yoktur. Acizlik ve kusurluktan uzaktır. Uyuk lama ve uyku O’nu tutamaz. Ölüm ve yokluk O’nun hakkında vârid olmaz. Bütün hâdiselerin tasarrufu Yed-i Kudretindedir. Malûmatının ve kudretinin nihâyeti yoktur. Keyfiyyet, cinsiyyet, hâl, ahvâl, gülmek, üzüntü, tebessüm, güler- yüzlülük, keder, sevinç, hüzün, ıztırap çekmek ve acı duymak gibi şeylerle sıfatlanamaz...(1!) Gelmek, gitmek, ileri veya geri gitmek(l2), bitişmek, ayrılmak, toplanmak ve dağılmak gibi şeylerle tavsif oluna maz. İnmek, çıkmak, bir yerde karar kılmak, oturmak, kalkmak, yat mak, hareket etmek, sâkin durmak, artmak, eksilmek, büyümek ve kü- .................................................... Ş E R H K I S M I ...................................................... (10) Allah Teâlâ kemâl sıfatlarla muttasıftır. Noksanlık ve zevâlden münezzehtir. M a h l û k a t ı n d a n h i ç b i r i n e a s l a b e n z e m e z . S ı f a t l a r ı Z â t ı i l e k â i m d i r . H i ç b i r y ö n ü i l e y a r a t t ı k l a r ı n ı n s ı f a t l a r ı n a b e n z e m e z . Y o k o l m a k v e v a r o l m a k g i b i a l a z l a r d a n m ü n e z z e h t ir . Z â t ı v e i s i m l e r i g i b i , S ı f a t l a r ı d a e z e l î d i r , e v v e l i y o k t u r . E b e d î d i r , s o n u y o k t u r . ( I J ) E l e m , n e ş ’ e v e le z z e t d u y m a k , m iir e k k e b c i s m i n s ı f a t l a r ı d ı r . C i s i m i s e ziyâdelik ve noksanlık kabul eder, Allah bundan münezzeh tir. “ U k a d ” (Akd) k i t a b ı n d a d a b ö y le z ik r e d i l m i ş t i r . ( 1 2 ) G e l m e k v e g i t m e k g i b i y a r a t ı k l a r a a i t o l a n s ı f a t l a r , A l l a h ( c . c . ) h a k k ı n d a c â i z d e ğ i l d i r . İ b r a h im ( a . s . ) , g ö k t e b i r y ı l d ı z ı n b i r y e r d e n b i r y e r e i n t i k a l i n i g ö r ü n c e , “ B ı ı b e n im r a b b im o l a m a z . ” d e m iş v e b u h u s u s K u r ' â n - ı K e r î m ’ d e ş ö y le z i k r e d i l m i ş t i r : “...o sönüp gidince ise şöyle demişti: “Ben sönüp batanları sevmem...” ( E n ’ a n ı s û r e s i, 7 6 ). F e c r s û r e s i n i n 2 2 ’ n c i â y e t - i c e l î l e s i n d e z i k r e d i l e n “ve câe=geldi” i f a d e s i n d e n m a k s a t A l l a h d e ğ i l , A l l a h ’ ı n e m r i d i r . A y e t - i c e l î l e n i n n ı e â l i ş ö y l e d i r : “Rabbin(/>i e m r i) geldiği, melekler saf saf ( i n d i ğ i z a m a n ) . . . ” ( F e c r , s û r e s i. 2 2 )
çülmek gibi şeylerle de vasfedilemez. Unutmak, hatâ etmek, dehşete kapılmak, bir illet veya hastalığa dûçar olmak, zafiyet, musibet, meşakkat, fütur (iş yapma arzusunun yok olması), zillet, sabırsızlık, korku gibi haller Allah'a isabet etmez. Allah (c.c.), inatçılık, alçaklık, başıboşluk, acelecilik, kabalık, suç işlemeye meyletmek, cehalet, geri zekâlılık, bir şeyi gizlemek, cimri lik, tamahkârlık ve hırsa kapılmak gibi beşerî sıfatlardan münezzehtir. Çoğalmak, uzamak, sayılmak, parçalanmak, uzuv sahibi olmak(l3), çe şitli maddelerden meydana gelmiş olmak, var olmak için herhangi bir 4 4 .........................................EHL-İ SÜNNET İ ’T İ K A D I ............................................. Ş E R H K I S M I H a ş r s û r e s i n i n 2 ’ n c i â y e t - i c e l î i e s i n d e i s e " g e l e n " A l l a h d e ğ i l , A l l a h ’ ın a z a b ı d ı r : “İşte onlara hesaba katmadıkları cihetten Allah(m e m r ii) azabı geliverdi.” ( H a ş r s û r e s i , 2 ) . N e m r u d h a k k ı n d a n a z i l o l a n ş u â y e t - i c e l î l e d e k i “gelmek” t â b i r i “helak” m â n a s ı n d a k u l l a n ı l m ı ş t ı r : “Allah onların ( k u r d u k l a r ı } binayı tâ temelinden yıkıp, tavanını tepelerine çöktürdü; azab onların farkın da olmadıkları taraftan geldi.” ( N a h l s û r e s i , 2 6 ) . B a k a r a s û r e s i n i n 2 1 0 ’ u n c u â y e t - i c e l î i e s i n d e i s e “gelmek” t â b i r i , g e n e (helâk) m â n a s ı n d a d ı r . “Onlar ( İ s l â m a g i r m e y e n l e r ) ille A l l a h ’ ın , buluttan gölgeler içinde meleklerle birlikte kendilerine geli vermesine ve işlerinin bitirilivennesine rni bakıyorlar? Halbuki ( b i i - t iin ) işler Allah’a döndürülür.” A l l a h ( c . c . ) h e r Ş a b a n ’ ı n 1 5 ’ i n c i g e c e s i g ö k t e n y e r e i n e r v e “tev- be eden var mıdır, kabul edeyim” b u y u r u r . H z . A l i ’ d e n r i v â y e t e d i l e n b u h a d î s - i ş e r i f t e v â r i d o l a n “ y e r e i n m e k ’ ’ t â b i r i i s e , A l l a h ’ ı n k u l l a r ı n ı n h â l l e r i n e m u t t a l i o l u p o n l a r a r a h m e t n a z a r ı i l e b a k m a k m â n a s ı n a d ı r . ( 1 3 ) K u r ’ â n - ı K e r î m v e h a d î s - i ş e r i f l e r d e , A l l a h T e â l â h a k k ı n d a z i k r e d il e n , y i i z , e l, a y a k , g ö z , n e f s , p a r m a k , s u r e t , y a n , s a ğ , o t u r m a k , i s t i v â ( y e r i ş g a l e t m e k ) , a v u ç , i s t i h z a , g ü l m e k , s e v i n m e k , c e f a , u n u t m a k , in m e k , y a k ı n l ı k , u z a k l ı k g i b i s ı f a t l a r ı n a s l ı n a i n a n ı r ı z , k e y f i y e t i h a k k ı n d a f i k i r y ü r ü t m e y iz . D a l â l e t t e o l a n m e z h e h l e r g i b i , â y e t l e r m i i - t e ş a b ih o l d u k l a r ı n d a n d o l a y ı z â h i r i i l e h ü k m e d e m e y i z . B u h u s u s t a m ü t e a h h i r î n â l i m l e r i ş e r i a t a u y g u n , g ü z e l i z a h l a r d a b u l u n m u ş l a r d ı r . B u m e v z u a t e k r a r t e m a s e d i l e c e k t i r .
ALLAHU TEÂLÂ’NIN SIFATLARI 45 unsura muhtaç olmak Allah (c.c.) hakkında düşünülemez. Karakter(l4>, huy, uzama, kısalma, daralma, genişleme, derinlik gibi şeylerden uzaktır. Bir şeyi içine almak veya bir şeyin içine gir mek, bir şeye hulul etmek(l5) veya birleşmek Allah (c.c.)’a isnâd edile mez. Maddî yakınlık ve uzaklık, perde arkasında olmak, uçmak, tır manmak, havada veya bir eşya içinde olmak, âlemin içinde veya dışın da bulunmak, onu geziyor, dolaşıyor kabul etmek de Allah (c.c.) hak kında mümkün değildir. Allah (c.c.) hakkında mağlub olmak, bir şeye tutkun olmak, yar dımcısı bulunmak, istişare edecek birine ihtiyaç duymak gibi şeylerde ................................................... Ş E R H K I S M I ..................................................... ( 1 4 ) A l l a h , c i s i m o l m a d ı ğ ı g i b i , b a z ı m a d d e l e r in k a r ı ş ı m ı n d a n m e y d a n a g e l m i ş d e d e ğ i l d i r . O m iz a ç , k a r a k t e r s a h i b i o lm a k t a n d a m ü n e z z e h t ir . B a z ı b i d ’ a t e r b â b ı A l l a h ' ı n c is im o ld u ğ u n u i d d i a e t m iş l e r , l ü z u m s u z i h t i l â f v e i z a h l a r a g i r m i ş l e r d i r . H a l b u k i A l l a h ' ı n c is im o l m a d ı ğ ı a ş i k â r d ı r . A l l a h c i s i m o ls a y d ı b i r y e r i ş g a l e t m e s i v e ç e ş i t l i ş e y l e r d e n m e y d a n a g e l m i ş o l m a s ı v e b i r t a k ı m ş e k i l l e r e b ü r ü n m e s i i c â h e d e r d i k i, A l l a h b u g i b i h â lle r d e n m ü n e z z e h t ir . ( 1 5 ) A l l a h ( c . c . ) b a ş k a s ı i l e b ir le ş m e k t e n v e b i r b a ş k a ş e y e h u lu l e t m e k t e n m ü n e z z e h t ir . 1 — B i r ş e y e h u l u l e t m e k d e m e k , o ş e y e t â b i o lm a k d e m e k t ir k i b u A l l a h ' ı n “ K a i m B i n e f s i h i " s ı f a t ı n a a y k ı r ı d ı r . 2 — H u l u l e d e n ş e y , h u l u l e d ile n ş e y e ih t i y a ç d u y d u ğ u n d a n d o l a y ı h u l u l e d e r . B u d a A l l a h ’ ın “ K a i m B i n e f s i h i ’ ’ s ıf a t ı n a a y k ı r ı d ı r . A y r ı c a h u l u l e d i l e n ş e y , h u l u l e d e n d e n ö n c e v a r o lm a s ı g e r e k i r k i h u d a A l l a h ’ ı n “ K ı d e m " s ı f a t ı n a a y k ı r ı d ı r . 3 — H u l û l e d i l e n ş e y , y a p a r ç a l a n m a k a b u l e d e n b i r ş e y d ir . K i o z a m a n h u l û l e d e n in d e p a r ç a l a n m a k a b ı ı l e t m e s i g e r e k i r . B u d a A l l a h ( c . c . ) h a k k ı n d a b â t ı l d ı r . V e y a h u t d a h u l û l e d e n , p a r ç a l a n m a k a b u l e t m e y e n b i r ş e y e h u l û l e d e r k i o d a m a d d e n in e n k ü ç ü k p a r ç a s ı d ı r ( z e r r e c i k l e r v e y a a t o m l a r g i b i ) . B ö y l e b i r z e r r e y e A l l a h ’ ın h u l û l i i d ü ş ü n ü le m e z . H u l û l m e v z u u n d a , b i z i m g ö r ü ş ü m ü z e ( E h l - i S ü n n e t g ö r ü ş ü n e ) a y k ı r ı o l a n l a r d a v a r d ı r . O g ö r ü ş l e r d e b u n la r d ır :
46 EHL-İ SÜNNET İ ’TİKADI düşünülemez. Herhangi bir şey ile ünsiyet peyda etmeye ihtiyacı yok tur. Noksanlık, hayret etmek ve hasret duymak gibi şeylerden beridir. Hatıralara ve hafızaya ihtiyacı yoktur. Vehimler, şüpheler, zanlar, düşünceler, hayâller ve a ’razlar Allah (c.c.)’a isnâd edilemez. Başlangıç, sonuç, gâye, zaman, yokluk, değişme, şekillenme, her hangi bir şeye benzeme, kalıba bürünme, renk alma, vecde gelme, zevk alma O ’nun hakkında muhaldir. Künye, lâkab, zıddiyet, bir işi beşere has bir şekilde yapmak ve halletmek Allah (c.c.) hakkında düşünülemez. O, doğurmadı, başkasından da doğmadı, O ’nun dengi ve benzeri yoktur(,6). Ne verdiğine mâni olunabilir, ne de vermediğini kimse verdire- bilir. Hiç kimse O ’nun takdirini red, kudretini tebdil edip hükmüne karşı gelemez. O, zulüm, gadr ve cefâdan münezzehtir. Kötü ve çirkin .....................................................Ş E R H K I S M I ............................................................ 1 — H ı r i s t i y a n l a r d a n b a z ı l a r ı , A l l a h ’ ı n Z â t ı n ı n H z . İ s â i l e b i r l e ş t i ğ i n i v e y a o n a h u l u l e t t i ğ i n i , d i ğ e r b a z ı l a r ı d a A l l a h ’ ı n s ı f a t l a r ı n ı n H z . İ s a ’ y a h ı d û l e t t i ğ i n i i d d i a e d e r l e r . B i r b a ş k a g r u p is e , A l l a h ( c . c . ) ’ m H z . İ s a ’ y a y a r a t m a g ü c ü v e r d i ğ i n i v e k e n d i s i n i h u s u s î m u c i z e l e r l e t a k v i y e e t t i ğ i n i , H z . İ b r a h i m ’ e h a l d i m ( d o s t u m ) d e d i ğ i g i b i , H z . İ s a ’ y a d a t e ş r i f e n “ o ğ l u m ” d i y e i s i m v e r d i ğ i n i i d d i a e d e r l e r k i b u n l a r ı n h e p s i b â t ı l d ı r . B u h u s u s t a , F a h r ü d - d i n - i R â z î ’ d e v e M e v a k ı f t a g e n i ş i z a h a t v a r d ı r . 2 — Ş i f l e r i n , İ s h a k i y y e g i b i d e r i g i d e n l e r i n e g ö r e , A l l a h h e r h a n g i b i r ş e k i l d e t e c e l l i e d e b i l i r . Ş e r c i h e t i n i e l e a l d ı ğ ı m ı z d a , ş e y t a n n a s ı l i n s a n s u r e t i n e ; h a y ı r c i h e t i n i e l e a l d ı ğ ı m ı z d a d a m e l e k l e r y i n e n a s ı l in s a n s u r e t i n e g i r e b i l i y o r s a , t ı p k ı b u n u n g i b i A l l a h d a b a z ı k â m i l i n s a n l a r ı n s u r e t i n d e z â h i r o l a b i l i r . V e o n l a r d a t a m b i r k u d r e t h u s u l e g e l i r . Ş i f l e r , b u n a k e n d i i m â m l a r ı n ı m i s â l g ö s t e r m i ş l e r d i r . 3 — T a s a v v u f e r b â h ı n ı n b a z ı l a r ı n ı n s ö z l e r i n d e n h u l u l v e i t t i h a d m â n a s ı a n l a ş ı l m a k t a d ı r . F a k a t b u y a n l ı ş b i r a n l a m a d ı r : A l l a h ’ ı n b a z ı d o s t l a r ı n a ( v e l î l e r i n e ) k e r â m e t l e r v e r m e s i n i n n e i t t i h a d v e h u l u l i l e v e n e d e v a h d e t - i v i i c u d i l e h e r h a n g i b i r a l â k a s ı v a r d ı r . ( 1 6 ) İ h l â s s û r e s i n d e k i “ H ü v e ” ( O ) l â f z ı A l l a h ’ ı n v a r o l d u ğ u n a i ş a r e t e t m e k t e d ir . B u d a h â t ı n î m e z h e b i n i n g ö r ü ş ü n ü ç ü r ü t m e k t e d i r . “ E h a d ” l â f z ı is e , A l l a h ’ ı n b i r l i ğ i n e d e l â l e t e d e r k i , b u n u n l a d a m ü ş -
ALLAHU TEÂLÂ’NIN SIFATLARI 47 fiillerden, eza vermekten de münezzehtir. Zâtı(l7), diğer varlıkların zâtına benzemediği gibi, sıfatları da di ğer yaratıkların sıfatlarına benzemez. O, Arş üzerinde kendisinin be yan ve murâd ettiği şekilde müslevîdiıil8). Bununla beraber orada cis- ................................................... Ş E R H K I S M İ .................................................... t i k l e r i r e d d e t m e k t e d ir . H e r k e s k e n d is in e m u h t a ç o ld u ğ u h â ld e , k e n d is i h i ç b i r ş e y e m u h t a ç o l m a y a n m â n a s ı n ı if a d e e d e n “ S a m e d ” lâ f z ı is e , M iiş e b b ih e m e z h e b i n i n g ö r ü ş ü n ü r e d d e t m e k t e d ir . “O doğurmadı ve doğurulmadı” m e â l in d e k i â y e t - i c e l î l e is e , M e c C ı s î l e r i n i n a n ç l a r ı n ı ç ü r ü t m e k t e d ir . “ B a h r i i ’ l - K e l â n ı ” , “ M e v â k ı f v e M e k a s ı d " k i t a p l a r ı n d a n a l ı n m ı ş t ı r . ( 1 7 ) M ü t e k a d d i m i n d e n b a z ı k e l â m c ı l a r a g ö r e , z â t iy e t iz â f e e d i l m e s i i t i b a r ı i l e , A l l a h i l e d i ğ e r z â t l a r a r a s ın d a b i r b e n z e r lik m e v c u t t u r . Ancak, Allah’ın Zâtı diğer zâtlardan dört yönü ile ayrılır: 1 — Vücûb, 2 — Hayat, 3 — Tam ilim, 4 — Tam kudret. K e l â m c ı l a r d a n E h û H â ş i m , b u n l a r a b i r d e “Ulûhiyet’7 ilâ v e e t m iş t ir . B i z e y â n i M â t ü r i d î l e r e g ö r e , A l l a h ’ ın Z â t ı k e n d is in e h a s b i r z â t t ır v e d i ğ e r z â t l a r a b e n z e m e z , i s i m b e n z e r liğ i b i r m â n a if a d e e tm e z. ( 1 8 ) T â h â s û r e s i n i n 5 ’ i n c i â y e t - i c e l î l e s i n d e m e â le n “Rahman Arş’ı istivâ etmiştir.” d e k i “istiva” k e lim e s in e , K e r a m iy y e m e z h e b i m e n s u p l a r ı “istikrar” y â n i A r z ü z e r in e o t u r u p y e r le ş m e m â n a s ı v e r m e k t e d ir . Bize göre buradaki istivâ, istilâ, yâni Allah’ın kuvvet ve galebesi ile Arş’ı istilâ etmesi mânasındadır. Keramiyye’nin görüşünü reddeden diğer görüşler şunlardır: 1 — E n e s h . M â l i k , i s t iv â n ın m â n a s ı m e ç h u l d e ğ i l d i r , k e y f iy y e t it ıi i d r â k e t m e y e d e a k i m g ü c ü y e t m e z . B u ş e k ild e im â n e tm e k v â c ib , s o r u s o r m a k is e h a t â d ı r . 2 — A l l a h T e â l â A r ş ’ ı y a r a t m a d a n ö n c e v a r d ı . A r ş ’ ı y a r a t t ık t a n s o n r a o r a y a i n t i k a l e t t i d e m e k c â i z d e ğ i l d i r . Ç ü n k ü i n t i k a l m a h lıık a t m s ı f a t ı d ı r . A l l a h is e y a r a t ı k l a r ı n s ı f a t l a r ı n d a n m ü n e z z e h t ir . 3 — E ğ e r A l l a h ( c . c . ) A r ş ü z e r in d e i s t i k r a r e ts e i d i , o z a m a n ş ö y l e d e n i l m e s i g e r e k i r d i : A l l a h ( c . c . ) A r ş b ü y iik l ü ğ i in d e d ir . V e y a A l l a h
48 EHL-İ SÜNNET İT İK A D I cismî bir şekilde yerleşmek, karar kılmak, hulul etmek ve dolaşmak gibi şeyler düşünülemez^9). O, Arş, yer, gök(20) her şeyin üzerindedir. Bu üzerinde olmak, O ’nu Arş ve semâ üzerine yaklaştırıp, yerden uzaklaştırm ak mânasında değildir. Bununla beraber O her varlığa yakındır. Nitekim Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle buyurulmuştur: “Biz ona (insana) şah da marından daha yakınız.” (Kaaf sûresi: 16). ...............................................Ş E R H K I S M I ...................................................... A r ş ’ t a n b ü y ü k t ü r . H e r i k i g ö r ü ş d e k ü f ü r d ü r . 4 — H z . A l i ( k . v . ) ’ y e “ A l l a h T e â l â A r ş ’ ı y a r a t m a d a n ö n c e n e r e d e i d i ? ” d i y e s o r u l d u ğ u n d a ş ö y l e c e v a p v e r m i ş t i r : “ N e r e d e k e l i m e s i m e k â n if a d e e d e r , A l l a h ( c . c . ) , m e k â n d a n m ü n e z z e h t i r . ” 5 — C â f e r - i S â d ı k , A l l a h ’ ı b i l m e k ü ç k e l i m e i l e o l u r d i y e r e k , o k e l i m e l e r i ş ö y le s ı r a l a m a k t a d ı r : a — A l l a h b ir ş e y d e n y a r a t ı l m a d ı , b — B i r ş e y i n i ç i n d e d e d e ğ i l d i r . c — B i r ş e y i n ü z e r i n d e d e d e ğ i l d i r . Ç ü n k ü b u s ı f a t l a r , k u l l a r ı n s ı f a t l a r ı d ı r . B u h u s u s l a r “ B a h r i i ’ l - K e l â m ” v e “ H u l â s a ” i s i m l i k i t a p l a r d a n n a k l e d i l m i ş t i r . A r ş ı n y a r a t ı l ı ş s e b e b i ü z e r i n d e ç e ş i t l i i h t i l â f l a r v a r d ı r . B a z ı l a r ı n a g ö r e m e l e k l e r i n d u â k ı b l e s i d i r . D u â e t t i k l e r i z a m a n A r ş ’ a d o ğ r u y ö n e l i r l e r . B a z ı l a r ı n a g ö r e i s e m e l e k l e r i n a y n a s ı d ı r . O r a d a h ü t i i n s e m â v a t ı v e a r z ı g ö r ü r l e r . ( 1 9 ) B a h r ı ı l - K e l â m , M e v â k ı f v e M e k a s ı d i s i m l i e s e r l e r d e M u t e z i le m e z h e b in in g ö r ü ş l e r i n i i h t i v a e d e n v e o g ö r ü ş l e r i r e d d e d e n h u s u s l a r a d a i r g e n iş m a lû m a t v a r d ı r . ( 2 0 ) İ s i m , m ü s e m m â n ı n a y n ı m ı d ı r , g a y r ı m ı d ı r k o n u s u i h t i l â f l ı d ı r . B u i h t i l â f i s i m k e l i m e s i n i m e y d a n a g e t i r e n h a r f l e r d e d e ğ i l , k e lim e n in d e lâ le t e t t iğ i m â n a d a d ı r . İsim, zâtın aynı mıdır, gayrı mıdır mevzuunda, Ebû’l-Hasen Eş’ârî’nin görüşü şöyledir: 1 — İsim, bazan müsemmânın aynıdır. Y â n i d o ğ r u d a n d o ğ r u y a z â t a d e lâ le t e d e r . N it e k im A l l a h l â f z ı b ö y l e d i r . 2 — İsim, Zâtın gayrıdır. A l l a h ' ı n H â l i k v e R â z ı k s ı f a t l a r ı n d a o l-
ALLAHU TEÂLÂ’NIN SIFATLARI 49 B — Sübûtî Sıfatlar: Sekiz adettir. I — HAYAT: Allah’ın ezelî sıfatlanndandır. Bu sıfatla muttasıf olmak, ilim sahibi olmayı icâb ettirir. Allah’ın hayatı ezelî ve ebedî olarak zâtındandır. O’ndan bir an bile ayrılmaz. O’nun hayatı, başka larından faydalanarak da meydana gelmemiştir. Etler, damarlar ve çeşitli maddelerden meydana gelmiş olmaktan da münezzehtir. .....................................................Ş E R H K I S M I ...................................................... d u ğ u g i b i . B u b a ş k a l a r ı n a d a n is b e t e d i l e b i l i r . 3 — İsim, Zâtın ne aynıdır, ne gayrıdır. A l î m v e K a a d i r s ı f a t l a r ı n d a o l d u ğ u g i b i . B u s ı f a t l a r , A l l a h ’ ın h a k i k î s ı f a t l a r ı d ı r . Z â t ı i l e k a - a i m d i r , f a k a t z â t ı n a y n ı d a d e ğ il, g a y r ı d a d e ğ i l d i r . M e v â k ı f ş e r h i i l e F a h r u d d i n - i R â z î ’ d e b u h u s u s t a g e n iş iz a h a t v a r d ı r . A l l a h h a k k ı n d a k i i s i m l e r t e v f i k î d i r . Y â n i A l l a h ’ a b i r is i m ı t l a k e d i l m e s i i z n e t â b i d i r . M â t ü r i d î m e z h e b in d e n K a d ı E b û B e k i r : “ B i r l â f ı z k i A l l a h T e â l â i ç i n s â b i t b i r m â n a y a d e lâ le t e d i y o r v e A l l a h ’ ı n z a t v e s ı f a t l a r ı n a h a l e l g e t i r m i y o r ; iş t e b u l â f z ı n A l l a h ( c . c . ) ’ a i s i m o l a r a k v e r i l m e s i c â i z d i r . A l l a h T e â l â ’ y ı , O ’ n u n b ü y ü k lü ğ ü n e l â y ı k o l m a y a n v e y a b u n u i m â e d e n b i r l â f ı z l a is i m l e n d i r m e k c â i z d e ğ i l d i r . M e s e l â ; Â r i f f a k i h , â k i l v e z e k i g i b i. Ç ü n k ü b u is i m le r , c e h a le t s o n u n d a h â s ı l o l a n i s i m l e r d i r . A l l a h ’ a “ t a b i b ” i s m i d e v e r ilm e z . Ç ü n k ü t ıb , b a z ı t e c r ü b e l e r n e t ic e s in d e e ld e e d il e n b i r i l i m d i r . A l l a h h a k k ın d a b u i s i m l e r k u l l a n ı l m a z . ” d e m iş t ir . A l l a h ( c . c . ) h a k k ı n d a s ö y le n m e s i c â i z o la n ; s ö y le n m e s in e i z i n v e r i l m i ş o l a n i s i m l e r 9 9 [Allah lâfz-ı celîli ile 100] i s i m d i r k i b u n l a r a d a E s m â - i H ü s n â d e n ir . R e s û l u l l a h ( s . a . v . ) , B u h a r î v e M ü s l i m ’ in r iv â y e t e t t iğ i b i r h a d î s - i ş e r i f l e r i n d e ş ö y l e b u y u r m u ş l a r d ı r : “Allah’ın 99 ismi vardır. Kim bu nu sayarsa (okur, anlar ve imân ederse) Cennete girer.” A l l a h T e â l â ’ m n , K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e z i k r i g e ç e n i s i m l e r i ş u n l a r d ı r : M e v l â , N a s î r , G â l i b , K a a h i r , K a r î b , R a b b , N â s ı r , A ’ l â , E k r e m , A h s e n i V l - H â l i k i n , E r h a m i T r - R â h i m i n , Z i ’ t - T a v i, Z i ’ l - K u v v e v e Z i ’ l- M e ’ â r i c . . . A l l a h ( c . c . f i n h a d î s - i ş e r i f l e r d e v â r i d o l a n i s i m l e r i n e g e l i n c e ; b u n l a r H a n n â n v e M e n n â n ’ d ı r . M e ş h u r o l m a y a n b i r b a ş k a r iv a y e t t e is e ş u i s i m l e r g e ç m e k t e d ir : T â m , K a d î m , V i t i r , Ş e d îd v e K â f i. . . Ş i m d i , A l l a h ’ ı n r ı z â s ı n ı t a h s i l v e C e n n e t in e n â i l o lm a k n i y y e t v e
50 E H L -İ S Ü N N E T İ ’T İK A D I 2 — K U D R E T : Kudret sıfatı m üm künâta taallûk eder. Muh taallûk etmez. Kudret sıfatı ezelîdir, mümkünü var ve yok etmeye tesir eder. ......................................Ş E R H K I S M I .......................................... arzusu ile Esmâ-i Hüsnâ’yt yazıp, izah etmeye çalışalım: 1 — Allah (c.c.) Allah’m zâtına has bir isimdir. Başka bir şey a la 0 ‘'nurda sıfatlanamaz. 2 — Rahman: Dünya hayatında mahlûka tın hepsine merhametle muâmele etmesidir.A 3 — Rahîm: Ahire t hayatında sadece mu minière in am etmesi dir. 4 — Melik: Mülk kendinindir. İstediğini aziz, istediğini zelil kı lar. Bu ismin kaynağı, fiilî ve selbî sıfatlardır. Merciinin Kudret sıfatı olduğunu söyleyenler de vardır. 5 — Kuddûs: Bütün kusurlardan beri olmak mânasını ifâde eder. Bu ismin kaynağı selbî sıfatlardır. 6 — Selâm: Zâtı, sıfatları ve fiilleri bütün noksanlıklardan uzak tır. Mercii selbî sıfatlardır. 1 — Mü’min: Allah, zâtını, verdiği haberleri, peygamberlerin tasdik edendir. Kaynağı fiilî sıfatlardır. Kulları hakkında emniyet ve sükûnet yaratıcıdır mânası da vardır. 8 — Müheymin: Her şeyin muhafız ve murakıbıdır. (Beydâvî bu mânayı vermiştir.) 9 — Aziz: En üstün ve en şerefli olan demektir. Kaynağı, selbî sı fatlardır. 10 — Cebbâr: Yaratıkların işlerini ıslah eden, noksanlarını dü zelten mânasına gelmektedir. Menşei fiilî sıfatlardır. 11 — Mütekebbir: lmam-ı Gazâlî bu isme uHer şey O ’nun nez- dinde hakirdirm ânasını vermiştir. 12-13 — Hâlık, Bari: Bu iki ismin mânası birbirinin aynıdır. eş• yayı yoktan var eden, ona şekil veren anlamındadır. Kaynağı fiilî sı fatlardır. Yaratmayı takdir etmesi Hâlık ismine, yaratması Bârı ismi ne, yaratılanı tasvir ve tezyin etmesi de Musavvir ismine râcidir. 14 — Gaffar: Azabı hak edenleri affedicidir. Kaynağı, irâde sıfa tıdır. 15 — Kahhar: Bütün mevcudata galiptir. Her şey O ’nun taht-ı kudretindedir. Hiç bir şey O ’nun hükmünün dışına çıkamaz. Menşei, \ f
ALLAHU TEÂLÂ’NIN SIFATLARI 51 Allah, Hayy, Kaadir, Cebbar ve Kaahirdir. Mülk ve Melekût O ’nundur. İzzet ve Ceberut O ’na aittir. Mutlak otorite, kahr ve emret me de O ’nundur. Semâvat ve arz ve bütün mahlûkat O ’nun yed-i kud- retindedir. Bütün eşyaya Kâdir oluşu herhangi bir ilâç veya sanat yolu ile de ğildir. O, her şeyi yapar, niçin yaptığı'sorulmaz. 3 — İL İM : Bu sıfat, vâcib, câiz ve muhâl olan şeylere taallûk eder. A llah’ın ezelî sıfatlarındandır. ilim sıfatının taallûk ettiği şey in- ........................................................Ş E R H K I S M I ......................................................... fiilî ve selbî sıfatlardır. 16 — Vehhâb: Kullarına karşılıksız in’am ve ihsan eden mânasına gelir. Mercii fiilî sıfatlardır. 17 — Rezzâk: Canlı yaratıkların rızkını dilediği şekilde ve diledi ği gibi verendir. Kaynağı fiilî sıfatlardır. 18 — Fettah: Zorlukları kolaylaştıran ve zaferleri yaratan, rah met ve rızık kapılarını açan demektir. Menşei fiilî sıfatlardır. 19 — Alîm: O ’ mm ilmi, kiill, cüz', mümkün, muhal, gizli, aşikâr, mevcud olan ve olmayanı, yâni her şeyi ihata eder. Kaynağı fiilî sıfat lardır. 20 — Hâfid: Kâfirleri zelil kılan, miitekebbirleri dünyada kendi sinden uzaklaştırıp, âhirette de onlara ceza ile mukabele edendir. Menşei, zâtî ve fiilî sıfatlardır. 2 1 — Râfi’: Mit’minieri kendisine yaklaştırarak yükselten ve on lara ulvî mertebeler verendir. Kaynağı, fiilî sıfatlardır. 22 — Mu’izz: Dilediğine izzet ve kuvvet veren, dilediğini de ilimle yükseltendir. Mercii, irâde ve fiilî sıfatlardır. 23 — Müzill: Dilediği kimseleri zelil kılıp, rahmetinden uzaklaş tıran demektir. Kaynağı, zâtî ve fiilî sıfatlardır. 24 — Semi’: Gizli, aşikâr her şeyi işitendir. Kaynağı, zâti ve sübûtî sıfatlardır. 25 — Basir: Aydınlık, karanlık, gece, gündüz, uzak, yakın, küçük, hüyiik her şey O ’nun müşahedesi altındadır. Menşei, zâtî ve sübûtî sı fatlardır. 26 — Hakem: Hükmünün reddi mümkün değildir. Hükümetlerin de zulüm ve cefâ vâki olmaz. Kaynağı, selbî sıfatlardır. 27 — Adi: Var ettiği veya yok ettiği her şeyde âdildir. Mercii fiilî sıfatlardır.
52 EHL-İ SÜNNET İ’TIKADI kişaf eder. Aksi mümkün değildir. Allah Tcâlâ, bütün mevcudatı bilir. O’nun ilminden zerre miktarı da olsa hiçbir şey kaybolmaz. O, karanlık gecede yürüyen karıncayı, havada uçuşan zerrecikleri, kalblerin derinliklerinden geçenleri, hafızada cereyan eden şeyleri, ..............................................Ş E R H K I S M I .................................................... 28 — Lâtif: Kullan farkında olmadıkları hâlde onlara yumuşak lıkla muamele edendir. Kaynağı, fiilî sıfatlardır. 29 — Hahîr: Eşyanın hakikatini ve gizliliklerini bilendir. Menşei İlmî sıfatlardır. 30 — Azîm: Büyüklük mertebelerinin zindesinde olan demektir. Kaynağı mânevî sıfatlardır. 31 — Gafur: Kullarının küçük ve büyük günahlarını affedicidir. Menşei, fiilî sıfatlardır. 32 — Şekûr: Şükrü mükâfatlandıran, kendisine yapılan şükre çok ecirle mukabele edendir. Kaynağı mânevî veya fiilî sıfatlardır. 33 — ‘Alîy: Zât ve sıfatlarının yüksekliğini idrak etmekten akıl âciz kalır. Menşei tenzihî sıfatlardır. 34 — Kebîr: Büyüklükte, kendisinden daha büyüğü düşüniileme- yen varlıktır. Kaynağı tenzihî sıfatlardır. 35 — Hafız: Mevcudatı, murad ettiği âna kadar zevâle uğramak tan korur. Kaynağı tenzihî sıfatlardır. 36 — Mukît: Vakitleri yaratandır. Kaynağı mânevî veya fiilî sı fatlardır. 37 — Hasîb: Kulların yaptığı her şeyi muhasebeye tâbi tutandır. Kaynağı fiilî sıfatlardır. 38 — Celîl: O ’nun heybeti akılları dehşette bırakır. Menşei tenzihî ve fiilî sıfatlardır. 39 — Kerîm: Cömerttir ve cömertliği daimîdir. Kaynağı fiilî sı fatlardır. 40 — Rakîb: Kullarının, nefes alıp vermesine varıncaya kadar bütün hâl ve hareketlerini murakabe eder. Menşei fiilî, zâtî ve İlmî sı fatlardır. 41 — Mücîb: D u â v e i s t e k l e r i k a b u l e d e n d i r . K a y n a ğ ı f i i l î v e z â t î s ı f a t l a r d ı r . 42 — V âsi’: C ö m e r t l i ğ i b ü t ü n k â i n a t ı , i l m i b ü t ü n m a l û m a t ı , k u d r e t i b ü t ü n k u v v e t l e r i i h a t a e d e r . M e n ş e i z â t î s ı f a t l a r d ı r . 43 — Hakîm: H ü k ü m v e h i k m e t s a h i h i d i r . H e r ş e y i o l d u ğ u f i b i
ALLAHUTEÂLÂ’NINSIFATLARI 53 gizliyi ve en gizliyi bilir. O ’nun ilmi, bütün olsun veya bütünden bir parça olsun, mevcûd olsun veya mevcûd olmasın, mümkün olsun veyahut da mümkün ol masın; her şeye taallûk eder. O, mahlûkatın başlangıcım ve sonunu bilir. Zât ve sıfatlardan her şeyi, ezelî ve ebedî ilmi ile bilen O’dur. 4 — İR Â D E : Allah Teâlâ’nın İrâde sıfatı vardır. İrâde, bir şeyin şöyle olup da böyle olmamasını dilemek ve dilediği gibi tâyin ve tah sis etmektir. Dünyada olmuş ne varsa hepsi Allah’ın dilemesi ile ol- .............................................. Ş E R H K I S M I ............................................... bilir, gerekeni en güzel şekilde yapar. Kaynağı İlmî sıfatlardır. 44 — Vedûd: Dostlarının kalbini işgal eden müstesna bir sevgi dir. Mercii mânevî sıfatlardır. 45 — Mecîd: Zâtı, şerefi, e f ali güzel, vermesi, ihsanı boldur. Kaynağı, fiilî sıfatlardır. 46 — Bâ’is: Peygamberlerini, dostlarına hidâyet, düşmanlarına hüccet (delil) olarak gönderendir. Kaynağı fiilî sıfatlardır. 47 — Şehîd: Bilinenin ve bilinmeyenin şâhididir. Kaynağı zâtı ve İlmî sıfatlardır. 48 — Hakk: Zâtı vâcibdir, vücûdunun başkasına ihtiyacı yoktur. Menşei zâtî sıfatlardır. 49 — Vekîl: Yaratıklarının bütün işlerine kefildir. Mercii fiilî sı fatlardır. 50 — Kaviy: Kudreti tamdır. O’nun hakkında âcizlik düşünüle mez. Menşei fiilî sıfatlardır. 5 1 — Metîn: Kudreti sonsuzdur. Kaynağı Kudret sıfatıdır. 52 — Velî: Kullarına yardım edip. onları koruyan ve işlerini ted vir edendir. Menşei fiilî sıfatlardır. 53 — Hamîd: Hamde lâyık olandır. Kaynağı İzafî ve fiilî sıfat lardır. 54 — Muhsî: Sayılan her şeyin sayısını bilir. Kaynağı İlmî sıfat lardır. 55 — Mübdî: Daha önce emsâli olmaksızın, mevcudatı ilk yara tan O ’dur. Menşei fiilî sıfatlardır. 56 — Mu’îd: Mahlukatı, ölümünden sonra diriltendir. Kaynağı, fiilî sıfatlardır.
54 EHL-İ SÜNNET İ ’TİKADI muştur. Mümkün olan her şeyin hangi şekil ve zamanda olmasını dile miş ise, zamanında ve öylece olur. Her şey O ’nun irâdesi ile olur. Allah Teâlâ, irâdesi ile hâdisleri tedvir eder. Varlık âleminde, az- çok, küçük-büyük, hayır-şer, fayda-zarar, imân-küfür, itiraf-inkâr, ba- şan-başansızlık, artma-eksilme, itaat ve isyân O ’nun ilmi, irâdesi, tak diri, hüküm ve arzu etmesi ile cereyan eder. Dilediği olur, dilemediği olmaz. Murad ettiğini mutlaka yapar. Emrini ve hükmünü asla kimse reddedemez. İnsanoğlu günahlardan da ancak Allah Teâlâ’nın rahme tinin tecellisi ile kurtulabilir. O ’na bihakkın itaat edebilmek de O ’nun tevfıkına muhtaçtır. Kurtuluş ancak O ’na dönmekle mümkündür. Kul ları ancak O ’na ilticâ edebilirler. Bütün insanlar toplanıp, bir zerreyi hareket ettirmeye veyahut hareket edeni durdurmaya kalkışsalar, Al lah’ın İrâde sıfatı tecelli etmedikçe buna asla güçleri yetmez. Allah .................................................... Ş E R H K I S M I ........................................................... 57 — Muhyî: H a y a t ı y a r a t a n d ı r . K a y n a ğ ı f i i l î s ı f a t l a r d ı r . 58 — Mümît: Ö l ü m ü y a r a t a n d ı r . K a y n a ğ ı , f i i l î s ı f a t l a r d ı r . 5 9 — H a y y : E z e l î v e e b e d î d i r i o l a n d ı r . M e n ş e i t e n z i h i s ı f a t l a r d ı r . 6 0 — K a y y û m : B a ş k a s ı n ı a y a k t a t u t a n O ’ d u r . K e n d i s i Z â t ı i l e k â im d ir . K a y n a ğ ı z â t î s ı f a t l a r d ı r . 6 1 — V â c i d : A s l a m u h t a ç o l m a y a n z e n g i n d i r . K a y n a ğ ı s e l b î s ı f a t l a r d ı r . 6 2 — M â c i d : O m u a z z a m , m ü k e r r e m , u l v î , k e r e m i b o l o l a n d ı r . M e n ş e i i z â f î s ı f a t l a r d ı r . 6 3 — V â h i d : O , e z e l î v e e b e d î b i r d i r . D e n g i v e b e n z e r i y o k t u r . K a y n a ğ ı z â t î, m â n e v î v e s e l b î s ı f a t l a r d ı r . 6 4 — E h a d : Z â t ı b i r d i r . T e r k i b k a b u l e t m e z . M e n ş e i z â t î s ı f a t l a r d ı r . 6 5 — S a m e d : H e r ş e y k e n d i s i n e m u h t a ç o l d u ğ u h â l d e , O h i ç b i r ş e y e m u h t a ç d e ğ i l d i r . M e r c i i i z â f î s ı f a t l a r d ı r . 6 6 — K a a d i r : K u d r e t s a h i b i d i r , d i l e d i ğ i n i y a p a r , d i l e m e d i ğ i n i y a p m a z . K a y n a ğ ı , z â t î v e i z â f î s ı f a t l a r d ı r . 6 7 — M u k t e d i r : K u d r e t i n i i z h a r e d i c i d i r . K a y n a ğ ı f i i l î s ı f a t l a r d ır . 6 8 — M u k a d d i m : E ş y a l a r ı l â y ı k o l d u ğ u y e r e k o y a n d ı r . K a y n a c ı f i i l î s ı f a t l a r d ı r .
ALLAHI) TEÂLÂ’NIN SIFATLARI 55 Teâlâ’nın İrâde sıfatı ezelîdir. Tâ ezelden eşyanın vücûdunu murat et miş ve murad ettiği şeyleri de takdîm, tehir, tebdil ve tağyîr etmeksi zin vaktinde halk etmiştir. Allah, yapılmasını murad ettiği işleri tedvirde, fikrî tertibe ve za man ayarlamasına muhtaç değildir. Bunlardan dolayıdır ki, hiçbir iş, O’nun diğer bir işi yapmasına mâni olamaz. 5-6 — SEMİ’-BASAR: Bütün mevcûdala taallûk eden sıfatlardır. Bu sıfatlar tecelli ettiğinde, işitilen ve duyulan şeyler inkişaf eder. O gizli veya saklı olan her şeyi işitir, büyük veya küçük olan her şeyi de görür. O ’nun işitmesine uzaklık, görmesine de karanlık mâni olamaz. Hiç şüphesiz O, karanlıkta yürüyen karıncayı dahi görür. Fakat O’nun görmesi göz, işitmesi kulak ile değildir. O’nun görme ve işitmesi hiç bir yönü ile bizimkilere benzemez. Yeni, eski, cüz’, küll, her varlığı işitir ve görür. Ezelî Zâtı ve vücudî sıfatları ile işitir ve görür. Sesler, harfler, ke limeler, cisimler, renkler, hava, rüzgârlar, tadlar, şekiller, hareket, sükûn, toplanma, ayrılma, hâtıralar gibi varlıkların sayılan bu sıfatla rını ve zâtlarını ezelî olarak görür ve işitir. 7 — KELÂM: Ahkâma taallûk eder. Bu ezelî sıfattır. Harf ve sesle meydana gelmediği gibi susmaktan ve kelâma mâni hâllere ma ruz kalmaktan da uzaktır. .................................................... Ş E R H K I S M I ..................................................... 69 — Muahhir: D i l e d i ğ i n i ö n e a l ı p , d i l e d i ğ i n i g e r i b ı r a k a n d ır . M e n ş e i f i i l î s ı f a t l a r d ı r . 70 — Evvel: O , b a ş l a n g ı c ı o lm a y a n d ır . K a y n a ğ ı s e l b î s ı f a t l a r d ı r . 71 — Âhir: O , s o n u o lm a y a n d ır . K a y n a ğ ı s e l b î s ıf a t l a r d ı r . 72 — Zâhir: O , k a t ’ î d e l i l l e r l e b i l i n e n d i r . M e n ş e i i z â f î s ı f a t l a r d ı r . 73 — Bâtın: D u y u o r g a n l a r ı i l e i d r a k e d ile m e z . M e r c i i s e l b î s ı f a t l a r d ı r . 74 — Mevlâ: H e r ş e y in y e g â n e m â l i k i v e m u t a s a r r ıf ıd ır . K a y n a ğ ı f i i l î s ı f a t l a r d ı r . 75 — Müte’al: Ş a n ı n a l â y ı k o lm a y a n v a s ıf la r d a n u z a k t ır . M e n ş e î s e l b î s ı f a t l a r d ı r . 76 — Bcrr: İ n ’ a m v e ih s a n e d e n d ir O . .. K a y n a ğ ı f i i l î s ı f a t l a r d ı r .
56 Allah Teâlâ’nın emri, nehyi, va’d ve vaîdi Zâtı ile kaim olan ezelî kelâmının tecellisi iledir ki, bu da muciz kitabı Kur’ân-ı Kerîm ile te zahür etmektedir. O ’nun kelâmı mahlûkatın kelâmına benzemez. Al lah’ın kelâmı hava titreşimlerinden veya zerrelerin çarpışmasından meydana gelen bir ses olmadığı gibi, dudakların açılıp kapanması veya dilin hareket etmesi ile husûle gelen bir harf de değildir. Allah’ın kelâmı, yokluk, susmak, ba’ziyet, takdîm, tehîr, ayrıl mak, hulul, intikal, evraka muhtaç olmak gibi şeylerden beridir. 8 — TEKVİN: Cenâb-ı Hakk’m bilfiil yaratmak sıfatı demektir. Tekvin sıfatı, İrâdenin muklezasma göre ve mümkünse tesir ve icâd eder. Bütün bu varlıkların hakiki yaratanı Allah Teâlâ’dır. Allah Teâlâ, âlemlerin zâtlarını, sıfatlarını, parçalarını yaratandır. Bütün mükevvenât hâdistir. Hadis olan bu mükevvenâtı en güzel, en mükem mel ve en âdil bir şekilde tekvin eden O ’dur. Yaptığı işlerde hikmet sahibi, hükümlerinde de âdildir. İnsan, cin, yer, gök, melek, şeytan, hayvan, bitki, cansız varlıklar, cevher, mâden, idrâk edilen ve hissedi len şeylerin hepsi hâdistir. Cenâb-ı Hak bunları hiç yoktan var etmiş tir. Hiçbir şey yok iken, yalnız O vardı. Sonra mevcûdâtı yarattı. Al lah’ın onları yaratması, onlara muhtaç olduğundan dolayı değil, rah met ve irâdesini gerçekleştirmek, hikmet ve kudretini izhar etmek içindir. EHL-İ SÜNNET İ 'T İ K A D I ........................................... ................................................... Ş E R H K I S M I ........................................................... 7 7 — Tevvâb: K u l l a r ı n ı n t e v b e s i n i k a b u l e d e n d i r . M e n ş e i , f i i l î s ı f a t l a r d ı r . 78 — ‘Afuvv: G ü n a h l a r ı a f f e d i c i d i r . K a y n a ğ ı f i i l î s ı f a t l a r d ı r . 7 9 — M u z î l : A m e l d e f t e r l e r i n d e k i g ü n a h l a r ı i z â l e e d e n d i r . M e r c i i f i i l î s ı f a t l a r d ı r . 80 — Rauf: K u l l a r ı h a k k ı n d a k o l a y l ı k m u r a d e d e n d i r . K a y n a ğ ı ir â d e s ı f a t ı d ı r . 81 — Mâlik: Y a r a t t ı ğ ı ş e y l e r ü z e r i n d e d i l e d i ğ i ş e k i l d e t a s a r r u f a s a h ip t ir . M e n ş e i f i i l î s ı f a t l a r d ı r . 82 — Zü’l-Celâli ve’l-İkram: C e l â l v e C e m â l s ı f a t l a r ı n ı n s a h i b i d i r . K a y n a ğ ı z â t î v e y a t e n z i h i s ı f a t l a r d ı r . 83 — Muksit: Â d i l d i r , m a z lu m u n h a k k ı n ı z â l i m d e n a l a n d ı r . M e n ş e i s e l b î s ı f a t l a r d ı r . 84 — Câmi’: O , K ı y â m e t g ü n ü n d e h a s ı m l a r ı t o p l a y a n d ı r . K a y n a ğ ı f i i l î s ı f a t l a r d ı r .
ALLAHU TEÂLÂ’NIN SIFATLARI 57 C — Fiil! Sıfatlar: Bu sıfatların sayılması mümkün değildir. Yaratma, rızıklandırma, inşâ, emsalsiz bir şekilde yaratma, yapma, öldürme, diriltme, yok et me, bitirme, büyütme, rahmet, gadab, eşyaları tasvir v.s. fiilî sıfatların tezahürü, mahlûkatın mevcudiyetine bağlıdır. .................................................... Ş E R H K I S M I ...................................................... 85 — Ganiy: H e r k e s O ’ n a m u h t a ç t ır . F a k a t 0 , k im s e y e m u h t a ç d e ğ i l d i r . M e n ş e î s e l h î s ı f a t l a r d ı r . 86 — Muğnî: O , d i l e d i ğ i n e z e n g in lik v e r ir . K a y n a ğ ı f i i l î s ı f a t l a r d ı r . 87 — Mâni’: D i l e d i ğ i n i n d e z e n g in o lm a s ın a m â n i o l u r . M e r c i i f i i l î s ı f a t l a r d ı r . 88 — Dârr: D i l e r s e k u l l a r ı n a z a r a r v e r ir . K a y n a ğ ı f i i l î s ı f a t l a r d ı r . 89 — Nâfi’: D i l e d i ğ i k u l l a r ı n a d a f a y d a v e r i r . M e n ş e i f i i l î s ı f a t l a r d ı r . 90 — Nûr: Y e r i g ö ğ ü a y d ı n l a t a n d ı r . M e r c i i i z a f i v e f i i l î s ı f a t l a r d ı r . 91 — Hâdi: M ü ’ m i n l e r i n k a lb in e h i d â y e t i i lh a m e d e n d ir . K a y n a ğ ı f i i l î s ı f a t l a r d ı r . 92 — Bedi’: E ş y a y ı , e m s â ls iz o l a r a k y a r a t a n d ır . M e n ş e i f i i l î s ı f a t l a r d ı r . 93 — Bâkî: B ü t ü n m a h l û k a t y o k o ld u k t a n s o n r a d a O v a r d ı r . M e r c i i i z â f î s ı f a t l a r d ı r . 94 — Vâris: Y e r v e y e r i n ü z e r in d e k i h e r ş e y in te k v â r i s i O ' d u r . V e h e r ş e y O ’ n a d ö n e c e k t ir . K a y n a ğ ı i z â f î s ı f a t l a r d ı r . 95 — Reşîd: İ n s a n l a r ı , h a y ı r l ı y o l l a r a i r ş a d e d i c i d i r . M e n ş e i f i i l î v e s e l b î s ı f a t l a r d ı r . 96 — Sabûr: H i l i m s a h i b i d i r . A z a b e tm e k te a c e le e tm e z . C e z a y ı k e n d i s i n i n t â y i n e t t i ğ i b i r v a k t e t e h ir e d e r . K a y n a ğ ı s e l b î s ı f a t l a r d ı r . 97 — Rab: K a r ş ı l ı k b e k le m e d e n b ü y ü t e n , b e s le y e n , y a ş a t a n v e t e r b i y e e d e n d ir . 98 — Musavvir: Y a r a t t ı ğ ı h e r v a r l ı ğ a a y r ı ş e k i l v e r ir . H i ç b i r i d i ğ e r i n e b e n z e m e z . 99 — Müntekim: D i n i n i n d ü ş m a n la r ın d a n z u lm e t m e d e n a d â l e t l e i n t i k a m a l ı r . 100 — Ferd: A l l a h E ş i v e b e n z e r i o lm a y a n te k v e b i r o l a n v a r l ı k -
58 Fiilî sıfatlann kaynağı, Tekvin sıfatıdır(2l). D — Mânevî Sıfatlar: Bu sıfatlar, sübûtî sıfatlarla beraber tahakkuk eder. Bu sıfatlar se kizdir: 1 — Hayy, 2 — Kaadir, 3 — Âlim, 4 — Mürîd, 5 — Semi’, 6 _ Basîr, 7 — Mütekellim, 8 — Mükevvin. E — Zâtı Sıfatlar: Altıdır. Bunlar Zâta delâlet eder. 1 — Vücûd, 2 — Kıdem, 3 — Bekaa, 4 — Vahdâniyyet, 5 — Kıyâm Binefsihî, 6 — Muhalefettin li’l-havâdis(22). ................................................... Ş E R H K I S M İ ............................................................ t ır . A l l a h ’ ım , h i i t ü n s ı f a t l a r ı n v e i s i m l e r i n h ü r m e t i n e , b i z l e r e , r ı z â n a n a i l o lm a y ı, S e n i k e m â l i i l e t a n ı m a y ı m ü y e s s e r e y le . . . ( 2 1 ) İfdal, İn’am, İhsan, İkram, Mağfiret ve Hidâyet A llah’ı ezelî ve ebedî sıfatlarıdır. E ş ’ a r î b u s ı f a t l a r ı n h â d i s o l d u ğ u n u i l e r i s ü r m e k t e d ir . Aklî delili şudur: A l l a h m a h l û k a t ı y a r a t m a d a n ö n c e H â l i k , r ı z ı k l a n d ı r m a d a n ö n c e d e R â z ı k d e ğ i l d i . Bizim (Mâtüridî) bu görüşe karşı cevabımız iki noktada toplanmaktadır: 1 — Yaratmadan önce Hâlik olması gayet tabiîdir. Aklî delil: B i r k im s e d i k i ş d i k m e y i b i l d i ğ i h a l d e d i k i ş d i k m e y e b i l i r . A m a o n a y i n e d e “ t e r z i ” d e n i r . Naklî delil: “K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e F a t i h a s û r e s i n d e m e â l e n “Kıyamet gününün m âliki” b u y u r u l m a k t a d ı r . H a l b u k i K ıy a m e t d a h a y a r a t ı l m a m ı ş t ı r . “ B a h r u l - K e l â m ” . 2 — Kıdem: V a r l ı ğ ı n ı n e v v e l i o l m a y a n , e b e d i y y e n d e v a m e d e n b i r z â t ı s ı f a t t ı r , e b e d î o l m a s a y d ı , h â d i s e m a h a l o l u r d u . B u i s e A l l a h h a k k ın d a m u h a l d ir . ( 2 2 ) B a z ı â l i m l e r , A l l a h ’ ı n b u s ı f a t l a r d a n b a ş k a Z â t ı s ı f a t ı o l m a d ı ğ ın ı i l e r i s ü r e r e k , e ğ e r o ls a i d i b i l m e m i z g e r e k i r d i d e r l e r . M â t ü r i d î m e z h e b in in h u g ö r ü ş e c e v a b ı ş u ş e k i l d e d i r : A l l a h , k e n d i s i n i m ü k e m m e l b i r ş e k i l d e b i l m e y i b i z e h a v a l e e t m i ş t i r , y â n i k u l l a r ı n a b ı r a k m ı ş t ı r . H e r m ü k e l l e f b u s ı f a t l a r ı t a m o l a r a k b i l e m e z . B u s ı f a t l a r ı m ü k e m m e l b i r ş e k i l d e b i lm e k , a n c a k p e y g a m b e r l e r e v e o n la r a t â b i o la n k â m il i n s a n l a r a m a h s u s t u r . EHL-İ SÜNNET İ ’T İ K A D l ..........................................
ALLAHU TEÂLÂ’NIN SIFATLARI 59 İKİNCİ KISIM Allah Hakkında Muhal Olan Şeyler: Yukarıda zikredilen sıfatların zıddı ve aksi olanlardır. Allah birdir. Bu bir oluş sayı ve azlık ile değil, ortağı ve benzeri olmamakladır. Bütün isim ve sıfatları ezelîdir. Ne isim ve ne de sıfat larında sonradan meydana gelme diye bir şey yoktur. O her şeyi ilmi ile bilir. İlmi ise ezelî bir sıfatıdır. Kudreti ile Kaadirdir. Kudret sıfatı ise ezelîdir. Yaratması ile Hâlik’tir. Yaratma ise ezelî bir sıfatıdır. O fi’lî ile fail, fiil sıfatı ise ezelîdir. Bütün fiiller mahlûk, Allah'ın fiili ise mahlûk değildir. O’nun sıfatları ne hadis (sonradan olma) ne de mahlûktur. Kim ki onlara hadis, mahlûk derse; inkâr eder ve şüpheye düşerse veya tarafsız kalırsa kâfir olur. O’nun hiç bir sıfatı, yaratık ların sıfatlarına benzemez. .................................................... Ş E R H K I S M I ...................................................... B a z ı k e l â m c ı l a r a g ö r e , A l l a h ’ ın b a ş k a Z â t ı s ı f a t l a r ı d a v a r d ı r v e ş u n l a r d ı r : 1 — Bekaa: K e n d i s i n e y o k l u k u l a ş m a k s ız ın , v a r l ı ğ ı n ı n i l e l e h e d d e v a m e t m e s id ir . 2 — Kıdem: V a r l ı ğ ı n ı n e v v e li o lm a y a n , e h e d iy y e n d e v a m e d e n b i r z â t î s ı f a t t ı r . 3 — Vahdaniyyet: Z â t ı n d a , s ıf a t ı n d a v e e f a l i n d e İ k i n c i s i o l m a y a n b i r s e l b î s ı f a t t ı r . 4 — Kıyâm Binefsihî: B i r m e k â n a ih t iy a c ı y o k t u r . Z â t î s ıf a t t ır . 5 — Muhalefetün li’l-havâdis: Z â t ın d a , s ı f a t ı n d a v e e f a l i n d e b e n z e r i y o k t u r . 6 — Vücûd: Y o k lu ğ u n z ı d d ı d ı r . E ş ’ â r îy e g ö r e b u s a d e c e b i r s ı f a t t ı r . D e l i l i is e : A l l a h m e v c u t t u r d e d iğ im iz z a m a n v iic û d iy e t i l e s ı f a t l a n m ı ş o l d u ğ u n u g ö r ü r ü z . B i z e g ö r e b u m ü s a m a h a lı b i r g ö r ü ş t ü r . V ü c û d . z â t î b i r s ı f a t t ı r . 7 — İstivâ: B u h u s u s t a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y le d ir : “O çok esirgeyici ( A l l a h ’ m e m r ü h ü k m ü ) arşı istilâ etmiştir.” ( T â h â : S ). İ s t i v â k e l i m e s i n d e i h t i l â f v a r d ı r . B a z ı l a r ı n a g ö r e , m â n a s ı , “ i s t i l â ” o l u p “ K u d r e t ” s ı f a t ı n a a i t t i r . D i ğ e r b a z ı l a r ı n a g ö r e d e
60 EHL-İ SÜNNET İ T İ K A D I O’nun bilmesi bizim bilmemize, O ’nun kudreti bizim kudretimi ze, görmesi bizim görmemize, işitmesi bizim işitmemize, konuşması bizim konuşmamıza benzemez. O’nun rızâsı, gadabı ve bütün sıfatları, keyfıyyet, âlet, harf ve ses gibi şeylerden münezzehtir. Bizim sıfatları mız hadistir. Yâni, âlet, harf, keyfıyyet, hâl ve ses gibi şeylerden mey dana gelir. Allah, mahlûkatı maddeden yaratmamıştır. O, mahlûkatı yaratma dan önce de Hâlik idi. Mahlûkat vücûd bulmazdan önce de onu ezelî ilmi ile bilirdi. Dünya ve Âhirette hiçbir şey, O ’nun ilim, irâde, hüküm ................................................... Ş E R H K I S M I ........................................................... "k a s d ” o l u p “ İ r â d e " s ı f a t ı n a t a a l l û k e t m e k t e d i r . 8 — Ayn (Göz): B u h u s u s i l e i l g i l i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “Ki ( o g e m i; h a k k ın d a ) nankörlük edilmiş bulunan ( o z â t ) a bir mükâfat ol mak üzere, bizim gözlerimiz önünde akıp gidiyordu.” ( K a m e r : 1 4 ) . E ş ’ a n ’ y e g ö r e h u s ı f a t y a “ z â i d ” s ı f a t t ı r . Y a d a m e c â z î m â n a d a “ m u h a f a z a " m â n a s ı n a d ı r . G ö z l e r d i y e c e m i ’ o l a r a k g e l m e s i t a ’ z i m i ç i n d ir . 9 — Vech (Yüz): B u m e v z u d a k i â y e t - i c e l î l e l e r ş ö y l e d i r : " ( A n c a k ) azamet ve ikram sahibi olan Rabbinin zâtı bâki kalacaktır.” ( R a h m a n : 2 7 ) . “Allah ile birlikte diğer bir ilâh daha ( e d i n i p ) tapma ( o n a ) . O’ndan başka hiçbir Tanrı yok. O’nun zâtından başka her şey helak olucudur. Hüküm O’nundur ve siz ancak O ’na döndürülüp g ö - /üri</)eceksiniz.” ( K ı s a s : 8 8 ) . E ş ’ a r î ’ n in h u h u s u s t a i k i g ö r ü ş ü v a r d ı r : 1 — S ü h û t î s ı f a t l a r d a n d ır . Z Â id d ir . 2 — V ü c û d m â n a s ı n a d ı r . 10 — Cenb (Yan): B u h u s u s t a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “ ( O a z a h g ü n ü ) her nefsin “Allah yanında işlediğim taksirlerden dolayı vay hasret (ve n e d â m e t ) ime! Hakikat, ben ( O ’ n u n d i n i y l e , k i t â h i y l e ) eğ lenenlerdendim” diyeceği...” ( Z i i m e r : 5 6 ) . B a z ı l a r ı n a g ö r e h u z â i d s ı f a t t ı r . D i ğ e r b a z ı l a r ı n a g ö r e d e A l l a h 'ı n e m r i m â n a s ıd ır . 11 — Kadem (Ayak): B i r h a d î s - i ş e r i f t e ş ö y l e v â r i d o l m u ş t u r : “Allah ayağım koyuncaya ( e m r i n i v e r in c e y e ) , Cehennem de “yeter- yeter” deyinceye kadar dolmaz.” B a z ı l a r ı n a g ö r e , Z â t ü z e r in e z â i d h i r s ü h û t î s ı f a t t ı r . D i ğ e r b a z ı l a r ın a g ö r e d e e m ir d ir . 12 — İşba’ (Parmak): B i r h a d î s - i ş e r i f t e ş ö y l e b u y u r u l m u ş t u r :
ALLAHU TEÂLÂ’NIN SIFATLARI 61 kaza ve kaderinden dışarı çıkamaz. Her şey Levh-i Mahfuz’da kayıtlı dır. Yok olan şeyi yokluk hâli ile bildiği gibi, onun nasıl vücûd bula cağını da bilir. Var olan şeyi de varlık hâli ile bildiği gibi, onun nasıl yok olacağını da bilir. Küfredenin, küfür hâlini bilir ve ona buğz eder. .....................................................Ş E R H K I S M I ....................................................... “Mü’minlerin kalbleri, Allah’ın iki parmağı arasındaki tek bir kalb gi bidir.” B a z ı l a r ı n a g ö r e , z â i d b i r s ı f a t t ı r . B a z ı l a r ı n a g ö r e d e m e c â z î m â n a d a K u d r e t ’ t ir . 13 — Yed (El): B u h u s u s t a k i â y e t - i c e l î l e l e r ş ö y l e d i r : “Allah’ın eli, onların elleri üstündedir...” ( F e t h : 1 0 ). “Ey İblis, iki elimle (y â n i b iz z a t ) yarattığıma secde etmenden se ni hangi şey men etti?..” ( S a a d : 7 5 ) . S ü b û t î s ı f a t l a r d a n d ı r . B i r ç o k â l i m l e r d e K u d r e t ’ t e n m e c â z d ı r d e - A ♦ m i ş l e r d i r . A y e t - i c e l î l e d e k i i k i e l K â m i l b i r K u d r e t ’ te n m e c â z d ır . i k i K u d r e t d e m e k d e ğ i l d i r . N a s ı l k i , A l l a h ’ ı n is m i, K â b e ’ y e “ B e y t u l l a h ” ş e k l i n d e i z â f e e d i l d i ğ i n d e K â b e ’ n i n ş e r e f in e d e l â l e t e d iy o r s a , O ’ n u n K u d r e t i n i n H z . A d e m ’ e iz â f e e d i l i ş i d e o n u n ş e r e f in e d e l â l e t e t m e k t e d i r . B u â y e t - i c e l î l e d e k i e l i n n i ’ m e t o ld u ğ u n u i l e r i s ü r m ü ş l e r d i r . B u b ü y ü k b i r h a t a d ı r . Z i r a n i ’ m e t le y a r a t m a y ı t e ’ l i f m ü m k ü n d e ğ i l d i r . İ m a m - ı Â z a m ’ a g ö r e , K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e g e ç e n e l, n e f is g i b i A l l a h ’ a i z â f e e d i l e n i s i m l e r , k e y f iy y e t k a b u l e tm e y e n s ı f a t l a r d ı r . B u n l a r a K u d r e t , n i ’ m e t g i b i m â n a l a r v e r m e k s ıf a t i y y e t in e h a l e l g e t i r i r k i , h u d a K a d e r i y e v e M u ’ t e z ile m e z h e b in in g ö r ü ş ü i l e b i r o lu r . . . 14 — Yemîr. (Sağ): B u k o n u d a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “Gökler de O ’nun sağ eli ile ( t o p l a n ı p ) d ü r i i l m ü ş l e r d i r ( d ü r ü l e c e k l e r d i r ) . ” ( Z ü m e r : 6 7 ) . B u â y e t - i c e l î l e d e k i Y e m în , ta m b i r K u d r e t m â n â s ın ı i f a d e e t m e k t e d ir . 15 — Tekvin (Yaratma): H a n e f î m e z h e b in e g ö r e y e d i s ı f a t ü z e r i n e z â i d d i r . Y a r a t m a m â n a s m a d ır . 16 — Keff (Avuç): M i ’ r a c h a k k ın d a k i b i r h a d î s - i ş e r i f l e r i n d e P e y g a m b e r i m i z ( s . a . v . ) ş ö y le b u y u r m u ş la r d ır : “ ( M i ’ r a c g e c e s i n d e ) Allah Teâlâ avucunu iki omuzumun arasına koydu. Serinliğini kalbim de hissettim.” B a z ı l a r ı n a g ö r e , b u r a d a k i “ k e f f ’ s ıf a t t ır , a v u ç d e m e k d e ğ i l d i r . D i ğ e r b a z ı l a r ı n a g ö r e d e t e d b i r m â n a s m a d ır . R e s û l u l l a h ( s . a . v . ) ’ ı n
62 S o n r a i m â n e d e r s e , o n u n m ü ’m i n o l d u ğ u n u b i l i r v e o n u s e v e r 423*. İ ş l e b ö y l e c e b ü t ü n â l e m i n h â l i n i b ilir* 24*. ÜÇÜNCÜ KISIM Allah Hakkında Câiz Olan Şeyler: A l l a h T e â l â ’n m , h e r m ü m k ü n ü y a p m a s ı , t e r k e t m e s i , s e v a b v e r - A m e s i v e a z a b e t m e s i , A h i r e t t e C e m â l i n i g ö s t e r m e s i , p e y g a m b e r g ö n d e r m e s i , m a h l û k a t ı ı s l a h e t m e s i c a i z d i r . A l l a h i n s a n l a r ı y a r a t ı r k e n k ü f ü r v e i m a n d a n s a l i m o l a r a k y a r a t m ı ş t ı r , y â n i m e s ’ul t u t m a m ı ş t ı r . A k ı l b a l i ğ o l d u k t a n s o n r a , e m i r v e n e - h i y l e r i n e m u h a t a b k ı l m ı ş t ı r . K ü f r e d e n k e n d i i r â d e s i i l e k â f i r o l m u ş , k ü f ü r v e i n k â r ı n d a A l l a h o n a y a r d ı m c ı o l m a m ı ş t ı r . İ m â n e d e n d e k e n d i ir â d e s i v e A l l a h ’ ın t e v f i k ı i l e i m â n e t m i ş t i r . A l l a h , h i ç k i m s e y i k ü f ü r v e i m â n a z o r l a m a m ı ş t ı / 25*. K ü f ü r v e i m â n , - y u k a r ı d a k i m â n a d a - k u l u n f iil v e ir â d e s i i l e o l m u ş t u r . EHL-İ SÜNNET İ ’T İ K A D I ............................................ .................................... Ş E R H K I S M I ........................................... k a lb im d e h is s e t t im , i f a d e s i d e s ü k û n e t e , r a h a t a k a v u ş t u m d e m e k t i r . ( 2 3 ) A l l a h h e r ş e y i, i l m i n d e , b i r y e n i l i k , d e ğ i ş m e v e i h t i l â f o l m a d a n b i l i r , i l m i b i r d i r , m a l û m a t ı m ü t e a d d i t t i r . ( 2 4 ) A l l a h T e â l â , y o k o l a n ş e y i , y a r a t ı l m a d a n ö n c e k i h â l i i l e b i l i r . C e h m iy y e m e z h e b i, b u g ö r ü ş e k a r ş ı d ı r . O n l a r a g ö r e , b i r ş e y i y a r a t m a d a n ö n c e A l l a h o n u b i l m e z . B u g ö r ü ş b â t ı l d ı r . A l l a h , y o k o l a n ş e y i y a r a t m a d a n ö n c e b i l d i ğ i g i b i , y a r a t t ı k t a n s o n r a d a n a s ı l v ü c u t b u la c a ğ ın ı b i l i r . O ' n u n i l m i n d e b i r d e ğ i ş i k l i k o l m a d ı ğ ı g i b i , b i r y e n i l i k d e o la m a z . B u g i b i h â l l e r , a n c a k h â d i s o l a n v a r l ı k l a r d a b u l u n a b i l i r . “ F ı k h u l - E k b e r ”. ( 2 5 ) C e b r i y y e m e z h e b in e g ö r e , A l l a h , k â f i r i k â f i r , m ü ' m i n i d e m ü 'm in o l a r a k y a r a t m ı ş t ı r . P e y g a m b e r l e r d e v a h i y d e n ö n c e y i n e p e y g a m b e r d ile r . H . E b û B e k i r v e H z . Ö m e r İ s l â m o l m a z d a n ö n c e i m â n l ı i d ile r . H z . Y û s u f ( a . s . ) ’ u n k a r d e ş l e r i g ü n a h i ş l e m e d e n ö n c e n e b i i d i le r . O n l a r a g ö r e m iV m in t â a t a , k â f i r k ü f r e , c e b r - i i h t i y â r î i l e m e c b u r d u r la r . B iz e g ö r e b u n l a r ı n h e p s i b â t ı l d ı r . P e y g a m b e r le r , v a h iy d e n s o n r a p e y g a m b e r o l m u ş l a r d ı r . İ b l i s , s e c d e e t m e d iğ i i ç in k â f i r o ld u . B i r in s a n , t â a t v e m a ’ s iy e t e m e c b u r d e ğ i l d i r , s e r b e s t b ı r a k ı l m ı ş t ı r . «S £
PEYGAMBERLER 63 Allah Teâlâ, Hz. Âdem’in sulbünden çıkardıktan sonra, insanoğ- luna(26) akıl vermiş, emir ve nehiylerini bildirmiştir. Bunlar da Allah Teâlâ’nın rubûbiyyetini ikrar etmişlerdir. Bu ikrar imân sayılmış ve İslâm fıtratı üzerine doğmuşlardır(27). Mükellefiyet çağına geldikleri zaman da küfür edenler, bu ikrarı değiştirmişler, imân edenler de bu ikrarı devam ettirmişlerdir. ................................................ Ş E R H K I S M I .................................................. ( 2 6 ) A l l a h T e â l â ’ m n i n s a n o ğ lım d a n a l d ı ğ ı m is a k ( s ö z ) h a k k ın d k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “Hani Rabbin Âdemoğullarından, onların sırtlarından zürriyetlerini çıkarıp kendilerine nefslerine şahid tutmuş, “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” ( d e m iş d i) . Onlar da “Evet ( R a b b i- m i z s i n ) , şâhit olduk” demişlerdi, ( iş t e h u ş â h it le n d ir m e ) kıyâmet gü nü “Bizim bundan haberimiz yoktu” dememeniz içindi.” ( A ’ r a f : 1 7 2 ) . M ü f e s s i r l e r , h u â y e t - i c e l f l e n i n m â n a s ı i l e i l g i l i o l a r a k ş ö y le d e - i n i ş l e r d i r : A l l a h T e â l â , H z . A d e m ( a . s . ) ’ in s ı r t ı n ı n s a ğ t a r a f ı n ı s ı v a d ı , b e y a z r e n k l i k ü ç ü k t o h u m la r ; s o l t a r a f ı m s ıv a d ı, s iy a h r e n k l i k ü ç ü k t o - h u m l a r ç ı k t ı . V e A l l a h T e â l â : “Ey Adem, bunlar senin zürriyetindir” b u y u r d u . S o n r a d a o t o h u m l a r a : “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” d i y e s o r d u . “Evet sen bizim Rabbimizsin” d i y e c e v a p v e r d ile r , t e k r a r H z . A d e m ( a . s . ) ’ i n s u l b ü n e d ö n d ü l e r . B u t o h u m l a r ı n y a r a t ı l ı ş ı , H z . A d e m i n C e n n e t t e n ç ı k ı p , d ü n y a y a g e liş in d e n s o n r a o lm u ş t u r , i l k d ü n y a y a g e l i ş y e r l e r i h a k k ı n d a i h t i l â f v a r d ı r . B a z ı l a r ı n a g ö r e , A r a f a t d a ğ ı n ı n e t e ğ i n d e N u m a n o v a s ı n d a , d i ğ e r b a z ı l a r ı n a g ö r e d e T â i f i l e M e k k e a r a s ı n d a d ı r . Z i i r r i y e t l e r d ü n y a y a g e ld ik t e n s o n r a , t e k r a r A l l a h o n l a r a : “Şunu iyi bilin ki benden başka ilâh yoktur. Ben sizin Rabbinizim, bana şirk koşmayın, şirk koşanlardan ve inanmayanlardan intikam alırım. Önce den vermiş olduğunuz sözü hatırlatmak için size peygamberler gönde receğim.” d e d i. O n l a r d a c e v a p o l a r a k ş ö y le d e d ile r : “Sen bizim Rab bimizsin, senden başka ilâh yoktur.” A i l a h T e â lâ , h u ş e k i l d e i k i n c i m i s â k ı ( s ö z ü ) d e a l d ı k t a n s o n r a , e c e l l e r i n i , a z ı k l a r ı n ı , b a ş l a r ı n a g e l e c e k o l a n ş e y l e r i L e v h - i M a h f u z ’ d a k a y d e t m iş t ir . ( 2 7 ) B u h u s u s t a P e y g a m b e r im iz ( s .a .v .) ş ö y le b u y u r m u ş t u r : “He doğan çocuk İslâm fıtratı üzere doğar. Ebeveyni onları ya yahudi, ya hıristiyan veya mecusî yapar. Bülûğa erdiklerinde ya şekûr (müslü- man) olurlar, ya da kâfir olarak kalırlar...” B u h a d î s - i ş e r i f , ş u â y e t - i c e l î l e n i n m â n a s ı n ı a ç ı k l a m a k t a d ı r :
64 EHL-İ SÜNNET İ ’TİK A D I Farsça (Türkçe) olarak Allah T eûlâ’nın sıfatlarının zikri câizdir(28). Ancak yed, ricl gibi uzvî sıfatları başka dile çevirmek caiz değildir. Allah’a uzaklık, yakınlık izafe edilmesi, mesafe uzaklığı yakınlığı değildir. O ’nun yakınlığı keramet ve esrâra nail olmaya, uzaklığı da zillet ve isyâna duçar olmaya delâlet eder. İtaatkâr, Allah’a yakındır. Âsî ise O ’na uzaktır. Yalnız bu uzaklık ve yakınlıkta keyfiyyet düşü nülemez. Allah’ın yakın ve uzak olması, O ’nun yönelmesi sırra taallûk eden bir meseledir. Keyfiyyet kabul etmez. Cennette O ’na komşu olmak ve O ’nun önünde durmak gibi ıstılahlar da yukarda zik redilen mânayı ifade ederler. DÖRDÜNCÜ KISIM Peygamberler Hakkında Vâcib Olan Sıfatlar: Sıdk, Emânet, Fetânet, İsmet, Nezâfet, Tebliğ(29), Hıfz. ...............................................Ş E R H K I S M I ....................................................... “Gerçek biz ona ( d o ğ r u ) yolu gösterdik. İster şükredici ( m ü m i n ) ol sun o, ister nankör ( k â f i r ) . ” ( D e h r : 3 ) . A. N e t i c e ş u d u r : A s h a b - ı K i r a m , T a b i î n v e M i i f e s s i r l e r A d e m - o ğ lu n d a n b ö y le b i r m i s â k ı n ( s ö z ü n ) a l ı n d ı ğ ı n d a b i r l e ş m i ş l e r d i r . B u m e v z u d a k i d e l i l l e r i , y u k a r ı d a z i k r e d i l e n h a d î s - i ş e r î f i l e , d a h a y u k a r ı d a m e v z u - ı b a h s e d i l e n A ’ r â f s û r e s i n i n J 7 2 ’ n c i â y e t - i c e l î l e s i d i r . E ğ e r , y u k a r ı d a z i k r i g e ç e n s ö z l e ş m e y i , i n s a n l a r k ı y â m e t g ü n ü n d e “ B i z b ö y l e b i r v a ’ d d e b u l u n d u ğ u m u z u h a t ı r l a m ı y o r u z . ” d i y e r e k i n k â r a k a l k ı ş ı r l a r s a d u r u m n e o l u r ? B u n a v e r i l e c e k c e v a p ş ö y l e d i r : D ü n y a b i r im t ih a n y e r i d i r . O v a ’ d i h a t ı r l a r s a k i m t i h a n ı n h i k m e t i o r t a d a n k a lk a r . E n m ü h im i h a t ı r l a m a m a k , o n l a r i ç i n n e b i r d e l i l , n e d e b i r ö z ü r d e ğ i l d i r . Z i r a A l l a h T e â l â , v a ’ d i n i h a t ı r l a t m a k i ç i n k i t a p l a r v e p e y g a m b e r le r g ö n d e r m iş t ir . ( 2 8 ) A r a p ç a o l m a y a n i s i m l e r l e A l l a h ’ ı z i k r e t m e k : A l l a h ’ ı , “Ye- dullah” ve buna benzer isimler ile zikretmek keyfiyet isnâd etmeksizin câizdir. “Dest-i Huda=Allah’ın eli’’ g i b i , z â h i r d e A l l a h ’ a u z u v is n â d ın a m a t u f A r a p ç a o lm a y a n i s i m l e A l l a h ’ ı z ik r e t m e k c â i z d e ğ i l d i r . ( 2 9 ) T a f t a z a n î, M e k a s ı d ş e r h in d e ş ö y le d e m i ş t i r : N ü b ü v v e t i n ş a r t ı ş u n l a r d ı r : E r k e k o lm a k , a k l - ı k â m il e , z e k â y a , f i k r î k u v v e t e s a h i p o l -
Peygamberler hakkında muhâl olan sıfatlar da yukarda zikredilen sıfatların zıddı olan şeylerdir. Peygamberler Hakkında Caiz Olan Şeyler: Hastalık, yemek, içmek ve bunların icâb ettirdiği hâller, uyku, nikâh, alış-veriş, meşrû ticaret, binmek, yolculuk yapmak ve savaşmak gibi onların yüksek mertebelerine noksanlık getirmeyen beşerî hâllerdir. Onlara; musibet, değişme, acı, hastalık, soğuk, sıcak, açlık ve su suzluk isabet edebilir. Öfke, sıkıntı, yorgunluk, zayıflık ve ihtiyarla mak gibi hâllere de maruz kalabilirler. Onlara zehir ve sihir de tesir edebilir. Nitekim bazı peygamberler, öldürülme, testere ile biçilme, ateşe atılma gibi daha büyük felâketlere de maruz kalmışlardır. Diğer bazı ları da, muayyen vakitlerde Allah tarafından korunmuşlardır. Bizim Peygamberimiz ise daima Allah Teâlâ’nm muhafazası altında kalmış tır. ................................. İMAM MÂTÜRİDÎ’NİN GÖRÜŞÜ.................................. 65 BEŞİNCİ KISIM Melekler Hakkında Vâcib Olan Şeyler: Daima Allah’a itaat üzere olmak, erkek ve dişi olmamak, yiyip iç memek, küçük ve büyük abdest yapmamak, sümkürme ve yellenme den uzak olmak, hasta ve kötürüm olmamak, zayıflık ve ihtiyarlığa maruz kalmamak, âfetlerden ve kötü huylardan berî olmak, a’zâlardan ve diğer karışımlardan meydana gelmiş olmamak, melekler hakkında ................................................ Ş E R H K I S M I ................................................. m a k ; b a b a v e a n n e l e r i a ş a ğ ı k im s e le r d e n o lm a k g i b i n e f r e t i c e lb e d e n h â l l e r d e n u z a k o l m a k ; g a l a t ( ş a ş k ın lık ) , d o ğ r u y u b ilm e m e k , k a b a l ı k , b a r a s v e c i i z z a m g i b i n e f r e t v e r i c i h a s t a l ı k l a r , y o l d a b i r ş e y y e m e k g i b i ş a h s i y e t i k ü ç ü k d ü ş ü r ü c ü d a v r a n ı ş l a r p e y g a m b e r liğ in h ik m e t in e h a l e l v e r e n h â l l e r d e n d e u z a k o lm a k t ı r . T e c r i d k it a b ın d a d a ş u n l a r i l â v e e d i l m i ş t i r : U n u t k a n o lm a m a k , ş e y t a n v e in s a n ş e r r in d e n k o r u n m u ş o l m a k , h a t ı r a l a r v e v e s v e s e d e n u z a k o lm a k . .. A l l a h T e â l â , P e y g a m b e r i m i z h a k k ın d a ş ö y le b u y u r m u ş t u r : “Al lah, seni insanlarım ş e r r i n d e n korur.” (M a i d e s û r e s i; 6 7 ) .
6 6 EH L-İ SÜNNET İ ’TİK AD I vâcibdir. Melekler nûrânî birer varlıktır ve elbette yukarıda zikredilen hâllerden uzaktır. Melekler hakkında muhal olan şeyler ise yukarıda geçen hâllerin zıddıdır. Allah ile sevdiği kulları arasında elçilik yapmak, m ü’minler için duâ ve istiğfar etmek gibi çeşitli şeyler de melekler hakkında câizdir. Melekler, terkib kabul etmeyen rûhânî ve nûrânî bir cevherdir. Şehevî karanlıklara sürüklenmekten münezzehtirler. Yiyecekleri teş bih, içecekleri takdistir. Sevinç duymaları ve ünsiyet etmeleri Allah iledir. Yerleri, Allah’ın müşahedesi altındadır. O ’na yakın ve emirleri ne âmâdedirler. Onlar itaat etmek üzere yaratılmışlardır. İtaatin dışına çıkamazlar. ALTINCI KISIM İmâm Mâtüridî’nin İ’tikad Hususundaki Geniş İzâhatı(30) En öz ifadesi ile imânın şartlan altıdır: Allah’a, meleklerine, ki taplarına, peygamberlerine, âhiret gününe, kaza ve kadere, hayır ve şerrin Allah’tan geldiğine inanmaktır*31K ...............................................Ş E R H K I S M I ...................................................... ( 3 0 ) İ m â m M â t i ' ı r i d V n i n k ü n y e s i ş ö y l e d i r : Muhammed Ebû’l- Mansur el-Mâtüridî... K e n d i s i H a n e f î m e z h e b i n d e n d i r . N i t e k i m im â m E ş ’ a n d e Ş â f i î m e z h e b in e m e n s u p t u r . A n c a k E ş ’ a r î l e r i k i f ı r k a y a a y r ı l m ı ş t ı r : B i r f ı r k a s a p ı k f ı r k a l a r t a r a f ı n ı , d i ğ e r i d e H a n e f î m e z h e b i t a r a f ı n ı t u t m u ş t u r . B u z â t ı n i s m i d e Ş â f i î m e z h e b i i m â m l a r ı n d a n Ebû’l-Hasen el-Eş’ar\ d ir . İ’tikadda, Hanefî mezhebi ile Şâfiî mezhebi arasında 73 meselede ihtilâf vardır. ( 3 1 ) Ehl-i Sünnete göre hayır ve şerrin hâlikı Allah’tır. M u t e z i l e ’ y e g ö r e is e , A l l a h ş e r r i n e t a k d i r v e n e d e o n u n l a h ü k m e d e r . E ğ e r ş e r i l e h ü k m e d e r d e s o n r a a z a h e d e r s e , z u l m e t m i ş o l u r k i A l l a h T e â lâ z u lü m d e n m ü n e z z e h t ir . E h l - i S ü n n e t i n M u t e z i l e ’ y e v e r d i ğ i c e v a p la r d a n b i r i v e e n m ü h im i ş ö y l e d i r : A l l a h ş e r i l e h ü k m e d e c e ğ i n i h i ç k im s e y e b i l d i r m e m i ş t i r . E m r v e n e h i y l e r i i s e a p a ç ı k t ı r . B u n a u y m a y a n l a r d a e lb e t t e a z a h g ö r e c e k l e r d i r .
67 Kur’ân-ı Kerîm(32), Allah’ın kelâmıdır, mahlûk değildir. O, mus- haflarda yazılı, kalblcrimizde mahfuzdur. Dilimizle okur, kulağımızla işitiriz. Kur’ân-ı Kerîm’in tamamı büyüklük ve fazilette müsâvidir. Ancak, bazı âyet-i kerîmeler zikir bakımından yâni, lâfız bakımından faziletlidir. Kâfir ve fâcirlerin kıssalarım beyan eden âyet-i celîleler gibi. Bazı âyet-i kerîmeler de, mezkûr yâni; hem lâfız ve hem de mev zuu bakımından fazîlet taşımaktadır. Ayete’l-Kürsi ve İhlâs sûreleri gibi. Allah’ın isim ve sıfatları da fazîlet ve büyüklükte müsâvidir. Ara larında fark yoktur. Kur’ân-ı Kerîm’de zikr edilen, peygamberler, sâlih kimseler, İblîs ve Fir’avn gibi isimlerin hepsi Allah’ın kelâmıdır, onlardan haber ve ren âyetler onların sözü değil, Kur’ân-ı Kerîm’dir. Allah’ı göz ile görmek(33), aklen câiz naklen de sâbittir. Mekân, cihet, karşılaşma, bitişme, mesafe ta’yini, ışık, benzetme, keyfîyyet ve ihâta olmaksızın Allah görülür. ................................................ Ş E R H K I S M I ................................................. ( 3 2 ) Kur’ân-ı Kerîm Allah’ın kelâm sıfatıdır. M a h l û k v e h â d i s d e ğ i l d i r . K u r ’ â n - ı K e r î m h a r f , s e s v e p a r ç a l a r d a n d a m ü t e ş e k k il d e ğ i l d i r . O h i r m â n a d ı r . A l l a h T e â l â s e s l e r i v e h a r f l e r i y a r a t t ık t a n s o n r a , h u m â n a y ı C e h r â i l ( a . s . ) p e r d e a r k a s ın d a n d i n le m iş v e h ıf z e t m iş t i r . S o n r a o P e y g a m b e r i m i z e , P e y g a m b e r im iz ( s .a .v .) a s h a b - ı k ir â m a , a n l a r t â b i î n e , t â b iîn d e n d e b iz e k a d a r n a k le d ilm iş t ir . K u r ’ â n - ı K e r î m İ b r â n i c e v e S i i r y â n i c e d e ğ i l d i r . K u r ’ â n - ı K e r î m ' i n A r a p ç a o l a r a k in - d i r i l i ş i , A l l a h ' ı n k e l â m ı n a d e l â l e t e t m e s i i ç i n d i r . K u r ' â n - ı K e r î m ' i n h a r f l e r i v e s e s l e r i m a h lû k t u r . Y a z ı l ı o l a n ş e y is e m a h lû k d e ğ i l d i r . Kur’ân-ı Kerîm’e mahlûk diyen kâfirdir. ( 3 3 ) Allah Teâlâ’nın kullan tarafından görülmesi ve tecelli etme si bize göre birdir. D ü n y a d a , T û r - i S i n a ’ d a H z . M u s a ' y a g ö z ü k t ü ğ ü A g i b i A h i r e t t e d e m i i ’ m i n l e r e g ö z ü k e c e k t ir . Ç ü n k ü C e n â b - ı H a k m e v c u t t u r . M e v c u d u n g ö r ü l m e s i d e m u h a l d e ğ i l d i r . B u m e v z u d a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “Yüzler ( v a r d ı r ) o gün ter ü tâzedir. Rablerine baka caktır.” ( K ı y â m e s û r e s i: 2 2 - 2 3 ) . D ü n y a d a m ü ' m i n l e r a y ’ ı n a s ı l g ö r ü y o r l a r s a , â h ir e t t e d e . ş e k s iz ş ü p h e s i z A l l a h ’ ı ö y l e c e g ö r e c e k le r d ir . K i m k i A l l a h ’ ı g ö z i l e d e ğ i l d e .................................İMAM MÂTÜRİDÎ’NİN CJÖRÜŞÜ
68 Kâinâtı(34) meydana getiren bütün parçalar ve sıfatlar, hattâ hayır veya şer bütün kulların işleri, Allah’ın yaratması, irâdesi, takdiri, ilmi, kaza ve kaderi iledir. Yalnız kulların, sevab ve azab icab ettiren ihtiyârî fiilleri vardır. Küfür, imân, tâat, hareket, sükun, hayır, şer ve isyan hakikî mânasiyle kulun fullerindendir*35*. Bu fillerin işlenmesin de zorlama yoktur. Ancak, bu fiillerin halikı Allah’tır. O ’nun irâdesi, kaza ve kaderi ve hükmü ile var olmuştur. Levh-i Mahfuz’a yazılmıştır. Fakat bu ya zılma kat’î bir hüküm(36) değil, değişebilen bir vasıftır. İtaat etmek, herkesin üzerine vâcibdir. Bu da gene Allah’ın emri; sevmesi, rızâsı, irâdesi, kazası, hükmü*37*, ilmi, yaratması, ve tevfîkı .........................................Ş ERH K I S M I .............................................. k a l h i l e g ö r e c e ğ i n i i d d i a e d e r s e d a l â l e t e d ü ş m ü ş o l u r . Ş u â y e t - i c e l î l e d e k i : ‘‘İyi iş, güzel amel yapanlara ( i h s a n m e r t e b e s i n e e r e n l e r e ) daha güzel iyilik, bir de ziyâde vardır.” ( Y u n u s s û r e s i : 2 6 ) . Z i y â d e k e l im e s i A l l a h ' ı g ö z i l e g ö r m e k m â n a s ı i l e t e f s i r e d i l m i ş t i r . ( 3 4 ) Allah kadîmdir. O ’ndan başkaları ise hâdistir. K a d î m i l e h â d i s v a r o l m a d a b i r l e ş i r l e r . A n c a k k a d î m i n v ü c u d u v â c i b , h â d i s i n v ü c û d u is e c â i z d i r v e v ü c û d u b i r s e b e b e d a y a n m a k t a d ı r , i n s a n ı n v a r l ı ğ ı h â d i s t i r . V a r l ı ğ ı h â d i s o l d u ğ u i ç i n d e b i r s e b e b e d a y a n m a k t a d ı r . N i t e k i m K u r ’ â n - ı K e r î m b u h u s u s u ş ö y l e b e y a n e t m e k t e d i r : “Ben cin leri de insanları da ( b a ş k a b i r s e b e p l e d e ğ i l ) ancak bana kulluk etsin ler diye yarattım.” ( Z â r i y a t s û r e s i : 5 6 ) . ( 3 5 ) Kabih yâni kötü, A l l a h ’ ı n n e h y e t t i ğ i n e d e n i r . B u k ö t ü l ü ğ ü n y a p ı l m a s ı n d a A l l a h ’ ı n i s t e ğ i v e r ı z â s ı y o k t u r . Hasen yâni iyi, y a p ı l m a s ı ş e r i a t t a r a f ı n d a n i y i g ö r ü l e n ş e y l e r d i r . B u i s e A l l a h ’ ı n r ı z â s ı i l e o lu r . ( 3 6 ) K ü ç ü k v e y a b ü y ü k h i ç b i r ş e y A l l a h ’ ı n h ü k m ü n d e n d ı ş a r ı ç ı k a m a z . H e r ş e y L e v h - i M a h f u z ’ d a y a z ı l ı d ı r . B u g ö r ü ş ü n n a k l î d e l i l i ş u â y e t - i c e l î l e d i r : “Karada ve denizde ne varsa hepsini O bilir. O ’nun bir tane, yaş ve kuru ( h i ç b i r ş e y ) müstesnâ olmamak üzere hepsi apa çık bir kitaptadır.” ( E n ’ a m s û r e s i : 5 9 ) . ( 3 7 ) Allah Teâlâ’nın hükmü dörttür: Tâatla hüküm, m a’siyetle hüküm, ni’metle hüküm, şiddetle hüküm... A l l a h T e â l â , k u l u n a i t a a t i l e h ü k m e d e r s e , k u l d a i h l â s i l e b u h ü k m ü k a r ş ı l a r s a , A l l a h o n a y a r d ım e d e r . B u h u s u s t a k i â y e t - i s e l î l e ş ö y l e d i r : “Bizim uğrumuzda EHL-İ SÜNNET İ ’T İK A D I...........................................
ile olur. İsyan etmek de Allah’ın ilmi, kazası, takdiri, yaratması ve hükmü iledir. Sevmesi, rızâsı ve emri ile değildir. Nafileler de Allah’ın emri değildir. Ancak O’nun sevgisi, rızâsı, irâdesi, kazası, ilmi, yaratması, tevfîkı ve hükmü iledir. Sevab Allah’ın bir lûtfudur. Azab ise O’nun adâlelidir. Bunun böyle olması, kul bunu hak ettiğinden veya Allah’ın üzeri ne vâcib(38) olduğundan dolayı değildir. Allah kullarına, iyi amelinin karşılığı olan sevabı kat kat verir. Bu, Allah’ın kullarına olan bir lûtfudur^9*. .................................İMAM MÂTÜRİDÎ’NİN (İÖRÜŞÜ.................................. 69 ................................................Ş E R H K I S M I ................................................. mücâhede edenler^ g e l i n c e ) : Biz onlara elbette yollarımızı gösteririz. Şüphesiz ki Allah her hâlde ihsan erbabı ile beraberdir.” (A n k e h u t s û r e s i : 6 9 ) . A l l a h T e â l â , k u l u n a m a ’ s iy e t le h ü k m e d e r s e , k u l d a b u n u , t e v h e v e p i ş m a n l ı k i l e k a r ş ı l a r s a a f f a m a z h a r o lu r . B u m e v z u d a k i â y e l - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “Her hâlde Allah hem çok tevbe edenleri sever, hem çok te- mizlenenleri sever.” ( B a k a r a s û r e s i: 2 2 2 ) . A l l a h T e â l â , k u l u n a m m e t le h ü k m e d e r s e k u l d a b ı ı n i ’ m e t e ş ü k ü r i l e m u k a b e l e e d e r s e A l l a h i h s a n v e i k r a m ı n ı a r t ı r ı r . B u h u s u s t a k i n a k l i d e l i l ş ö y l e d i r : “Hatırlayın ki Rabbiniz ( s iz e ) şunu bildirmişti: Andolsun, şükrederseniz elbette sizin ni’metinizi artırırım. Andolsun nankörlük ederseniz, hiç şüphesiz benim azabım cidden çetindir.” ( İ b r a h i m s û r e s i : 7 ). A l l a h T e â l â , k u l u n a ş id d e t l e h ü k m e d e r s e , k u l d a r ı z â v e s a b ı r l a m u k a b e l e e d e r s e e c r i n i â h ir e t t e a l ı r . “Ancak sabredenlere ecirleri he sapsız ödenecektir.” ( Z i i m e r s û r e s i : 1 0 ) m e â l in d e k i â y e t - i c e l î l e , b u h u s u s a n a k l î d e l i l o l a r a k g e t i r i l m i ş t i r . ( 3 8 ) İmân ve hidâyet Allah'ın fadlından, küfür ve dalâlet ise ad- lindendir. Fadl ve Adi, Allah’ın sıfatlarındandır. H i ç b i r k im s e , A l l a h T e â l â ' y ı z u lü m v e h a t a i l e v a s ı f la n d ı r a n ıa z . B ö y l e b i r d a v r a n ı ş h a m a k a t t ı r . K u l l a r a d ü ş e n , t e s li m iy e t t ir . B u k o n u d a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “O, yapacağından mes’ul olmaz, fakat onlar mes’ul olurlar.” ( E n b i y a s û r e s i : 2 3 ) . ( 3 9 ) A l l a h T e â lâ , k u l l a r ı n y a p t ı ğ ı i y i l i k l e r e k a t k a t f a z l a s ı i l e m u -
70 İSTİTÂ ’AT (Bir işe gücün yetm esi): Kulun bir işi yapmaya gü cü yetmesi, sebeplere, vasıtalara ve teklif edilen işin yapılıp yapılama yacağına bağlıdır. Kul, gücünün yetmediği şeyden m es’ul değildir. Dövdükten sonra meydana gelen acı, bir cama çarptıktan sonra meydana gelen kırılma, birini darb ettikten sonra meydana gelen ölüm ve buna benzer hâdiseler Allah’ın yaratması ile vuku bulmuştur. Bun ları yaratmada kulun hiçbir payı yoktur. Kul, fiilleri, yapması, ikrarı, mârifeti(40) ve tasdiki ile mahlûktur(4l). ................................................ Ş E R H K I S M I ....................................................... k a b e l e e d e r . B u h u s u s t a K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e ş ö y l e b u y u r u l m u ş t u r : “Kim Allah’a bir iyilikle, güzellikle gelirse, işte ona bunun on ka tı var. Kim de kötülükle gelirse bu, o miktardan başkasıyle cezalan maz. Onlar ( y â n i i y i l i k e d e n l e r d e f e n a l ı k y a p a n l a r d a ) haksızlığa uğ ratılmazlar.” ( E n ’ a m s û r e s i : 1 6 0 ) . Peygamberimiz ( s . a . v . ) d e ş ö y l e b u y u r m u ş t u r : “İnsanoğlunun iyi amelleri 10’dan 700’e kadar derecelendirilir.” ( 4 0 ) K u d r e t i k i y e a y r ı l ı r : 1 — U z v u n , a m e l i y e r i n e g e t i r e b i l m e k i ç i n k u d r e t i k a b u l e d e b i l e c e k s ıh h a t t e o l m a s ı k i b u f i i l m e y d a n a g e l m e d e n ö n c e k i h â l d i r . B i z e g ö r e m ü k e l l e f o l m a n ı n ş a r t ı d ı r . B u k o n u d a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “... Ona ( h a c c a ) b i r yol bulabilenlerin ( g ü c ü y e t e n l e r i n ) Beyti hacc ( v e z i y a r e t ) etmesi Allah’ın insanlar üzerinde bir hakkıdır.” ( A l - i İ m r â n s û r e s i: 9 7 ) . 2 — F i i l l e b e r a b e r b u l u n a n k u d r e t t i r k i , A l l a h b u n u c a n l ı l a r d a f i i l i n y a p ı l ı ş â n ı n d a m e y d a n a g e t i r i r . Ş ö y le b i r s u a l s o r u l a c a k o l u r s a : K u d r e t i , f i i l â n ı n d a k u l a v e r e n A l l a h o l d u ğ u g i b i ş e r , h a y r , k ü f r , im â n d a A l l a h ’ ı n t a k d i r i , t e v f ik ı v e h ı z l â n ı i l e d i r . Ö y l e i s e i n s a n n i ç i n s e v a b a v e y a a z a b a m ü s t e h a k o l u y o r ? V e r i l e c e k c e v a p ş u d u r : E m i r , n e h i y , k u v v e t , k u d r e t A l l a h ’ t a n d ı r . E m r e ic â b e t e d ip , n e h i y d e n k a ç ı n m a k , ç a l ı ş m a k , k a z a n m a k v e a z m e t m e k k u l d a n d ı r . K u l d a g a y r e t , a z i m , k a s d , i k t i s a b b u l u n u r , A l l a h d a o n a f i i l i y a p m a k u d r e t i n i v e r i r . A l l a h , k u l a k u d r e t i, o n d a g a y r e t , a z i m , k a s d , i k t i s a b b u l u n d u ğ u z a m a n v e r i r v e b ö y le c e f i i l m e y d a n a g e l i r . ( B a h r u ’ l - K e l â m ) . ( 4 1 ) B u h u s u s t a A l l a h T e â l â ş ö y le b u y u r m u ş t u r : “Halbuki sizi de EH L-İ SÜ N N ET İ T İK A D I............................................
71 Hiç bir şeye Allah’tan başkası tesir edemez. Bir şeye kuvvetle yapışmak, dövmek, kırmak ve buna benzer acı duymak, anahtarı çevirmek gibi fiillerde, kulun irâde ve hadis kudreti n i n ^ doğrudan doğruya bir tesiri yoktur. Kâinattaki(43)diğer varlıklar da; herhangi bir şeye, ne tabiatındaki kuvvet ve ne de kendine verilen bir kudrete tesir edemez. Ateşin yakması, pişirmesi ve ısıtması gibi. Allah Teâlâ, yakma, pişirme ve ısıtma gibi şeyleri ateşin yanında var etmiştir. Yoksa bu kuvvet ateşte değildir. Bıçağın kesmesi, yemezden önce açlık, yedikten sonra da tokluk, sulandıktan sonra bitkilerin çık ması, güneş doğduktan sonra aydınlık olması, duvar ve ağaç gibi şey lerin gölgesi, elbisenin sıcak ve soğuktan koruması, her şeyin zıddı ile kaim olması ve buna benzer sayılamıyacak kadar çok olan şeylerin hepsi, yukardaki ateş misaline kıyâs edilebilir. Kesinlikle bunların hepsini vasıtasız olarak Allah yaratmıştır. Bu sayılan şeylerin, ................................................ Ş E R H K I S M I ................................................. ( e l i n i z l e ) yapageldiğiniz şeyleri de Allah yaratmıştır.” ( S a f f a i: 9 6 ). A l l a h ’ ın h u y a r a t m a s ı , K u d r e t i n i v e s u n ’ u n u i z h a r e tm e k i ç i n d i r . Y o k s a o n l a r a v e o n l a r ı n y a r d ı m l a r ı n a m u h t a ç o ld u ğ u i ç i n d e ğ ild i r . ( 4 2 ) Felsefecilere g ö r e f i i l i i c a d e t m e d e k u lu n t e s i r i v a r d ı r . E ş ’ a r î l e r e g ö r e is e k u l u n k u d r e t i n i n , f i i l i i c a d e t m e d e h i ç b i r t e s i r i y o k t u r . M â t i i r i d î ’ y e g ö r e , k u lu n k u d r e t in in h i r f i i l e t e s ir i, v a s ıt a o lm a k s u r e t i i l e v a r d ı r . Y â n i h u t e s i r d o ğ r u d a n d o ğ r u y a i c a d e tm e k s u r e t i i l e d e ğ i l d i r . ( 4 3 ) Kaderiye m e z h e b in e g ö r e , in s a n ın d ı ş ı n d a k i d i ğ e r v a r l ı k l a r ı n k u d r e t l e r i n i n , f i i l i i c a d e tm e d e d o ğ r u d a n d o ğ r u y a t e s ir i v a r d ır . Tabiatçılar d a , t a b i a t t a k i k a r ı ş ı m l a r ı n k u d r e t in in , f i i l i n m e y d a n a g e l i ş i n d e t e s i r i o ld u ğ u n u i l e r i s ü r e r le r . T e s ir d e r e c e s in d e i h t ilâ f a d ü ş m ü ş l e r d i r . B a z ı l a r ı n a g ö r e b u t e s ir o n u n a s lın d a v a r d ı r v e h a k ik îd ir . İ b n i D a h h â k b u n l a r ı n k â f i r o ld u ğ u n d a i h t i l â f y o k t u r d e m iş t ir . D i ğ e r b a z ı l a r ı n a g ö r e is e , A l l a h ’ ın k e n d is in e v e r m iş o ld u ğ u k u d r e t n e t ic e s i n d e t e s i r i v a r d ı r . O k u d r e t a l ı n ı r s a t e s ir e d e m e z . B u g ö r ü ş t e o l a n l a r b i d ’ a t ü z e r e d ir le r . Mâtüridî’ye göre, k u lu n d ı ş ı n d a k i v a r l ı k l a r ı n f i i l i n m e y d a n a g e l m e s in d e d o l a y l ı v e d o la y s ız h i ç b i r t e s ir i y o k t u r . O n la r a , A l l a h t a r a f ı n d a n b i r k u d r e t d e t e v d i e d ilm e m iş t ir . A n c a k , A l l a h k u d r e t i, f i i l â n ın d a ................................. İMAM MÂTÜRİDÎ’NİN GÖRÜŞÜ -
72 EH L-İ SÜ N N ET İ ’TİK A D I hâdiselerin vukuuna ne başında ve ne de devamında tesiri vardır. Tevfîk-i İlâhi*44* itaat ile beraber, m a’siyetle hızlan (yardım etmemek, rüsvay etmek) ile zâhir olur. Maktul, eceli ile ölmüştür. Ölüm ölenle beraberdir. Ölümün hâlıki Allah’tır. Ölümünü yaratmak kulun işi değildir. Ecel ise birdir*45*. Haram, rızıktır. Helâl veya haranı olsun herkes kendi rızkını alır. Başkısınm rızkını yiyemez. Allah dilediğini hidâyete, dilediğini de dalâlete*46* sevk eder. Dalâleti demek, onun doğru yola gitmesine yardım etmemesi demek tir. Bunların hiçbiri Allah için vâcib değildir. ................................................ Ş E R H K I S M I ....................................................... y a r a t m ı ş t ı r . ( 4 4 ) Muvaffakiyet tâatla beraberdir. K a d e r i y y e y e g ö r e , f i i l d e n e v v e l, C e b r i y e y e g ö r e i s e f i i l d e n s o n r a d ı r . K a d e r i y e c i l e r , h a y ı r v e ş e r r i n k u l u n i ş i o l d u ğ u n u , b u n d a A l l a h ’ ın h e r h a n g i b i r d a h l i o l m a d ı ğ ı n ı i l e r i s ü r e r l e r . B ö y l e c e k u l a r u h û b i y e t iz â f e e t m iş o l u r l a r . C e b r i y e c i l e r i s e b u n u n t a m a k s i n i i d d i a e d e r l e r . B u n l a r d a b u g ö r ü ş l e r i i l e - h â ş â - A l l a h ’ a u b û d i y y e t i z â f e e t m i ş o l u r l a r . E n d o ğ r u g ö r ü ş i s e ş u d u r : B i r k i m s e n i n m a k s a d ı , i s t e ğ i , A l l a h ’ a i t a a t is e , A l l a h ’ ı n t e v f i k i n i y a n ı n d a b u l u r . E ğ e r g a y e s i i s y a n e t m e k is e , A l l a h o n a y a r d ı m e t m e z . R e z i l o l u r . B u g ö r ü ş ü n d e l i l i ş u â y e t - i c e l î l e d i r : “Bizim uğrumuzda mücâhede edenlere gelince: Biz onlara elbette yollarımızı gösteririz. Şüphesiz ki Allah her hâlde ihsan erbabı ile beraberdir. ( A n k e b û t s û r e s i : 6 9 ) . ( 4 5 ) B i r k im s e h a n g i ç e ş i t ö l ü m l e ö l ü r s e ö l s ü n e c e l i i l e ö l m ü ş t ü r . E c e l n e v a k t i n d e n ö n c e v e n e d e v a k t i n d e n s o n r a v u k u b u l u r . N i t e k i m K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e ş ö y l e b u y u r u l m u ş t u r . “ Her ümmetin ( m u k a d d e r ) bir eceli vardır. Binaenaleyh o müddetleri gelince ne bir an geri bırakı lırlar, ne de bir an öne alınırlar.” ( 4 6 ) İ m â n , A l l a h T e â l â ’ n ı n k u l l a r ı n a b i r f a d l ı v e r a h m e t i d i r . B u h u s u s t a ç e ş i t l i â y e t - i c e l î l e l e r v a r d ı r . B u n l a r d a n b i r i s i ş ö y l e d i r : “ Bu , Allah’ın kime dilerse ona vereceği, bir fazi ( u i n â y e t ) dir. Allah, büyük fazl ( u k e r e m ) sahibidir.” ( C u m a s û r e s i : 4 ) .
73 Sekcrât-ı mevt, kabir azabı(47), ruhun kabirde cesede dönme si, kâfirler ve müslümanlardan günahkâr olanlara yapılan ka bir işkencesi; kabirde itaat ehli, Allah Teâlâ’nın dilediği ve bildiği şekilde ni’met vermesi, Münker ve Nekir(48) melekle rinin suali, öldükten sonra dirilme, mîzan(49), amel defteri(50\ ................................................Ş E R H K I S M I .................................................. ( 4 7 ) Kıyamet günü haktır. Onu tasdik etmek ise vâcibdir. B u h u s u s t a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “Ve çünkü o saat ( k ıy â m e t ) elbette gele cektir. Onda hiçbir şüphe yoktur.” B ü t ü n y a r a t ı k l a r A r a s a t ’ d a t o p l a n a c a k l a r d ı r . E l l i y e r d e b e k le y e c e k l e r d i r . H e r b e k le m e y e r i n i n m ü d d e t i h i n s e n e d ir . B u h u s u s t a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : "... Bir günde ki ( o g ü n ü n ) mesâfesi ( d ü n y a s e n e l e r i i l e ) elli bin yıldır.” ( M e â r i c s û r e s i : 4 ) . M u t e z i l e , C e h m i y y e , N e c c â r i y y e m e z h e b l e r i n e g ö r e , k a b i r a z a b ı , m îz a n , h a v z v e ş e f a a t y o k t u r . B u n l a r ı n g ö r ü ş l e r i h a k k ı n d a k i t a f s i l â t “ B a h r u ’ ¡ - K e l â m ” i s i m l i k i t a p t a m e v c u t t u r . B u h u s u s t a E h l - i S ü n n e t in g ö r ü ş ü is e ş u d u r : K a b i r a z a b ı , m iz a n , m ü n k e r n e k i r v e k a b i r ş i d d e t i , m ü ’ m i n l e r , k â f i r l e r , f â s ı k l a r v e i t a a t k â r l a r i ç i n h a k t ı r . K â f i r l e r i n k a b i r a z a b ı , k ıy â m e t e k a d a r d e v a m e d e r . Y a l n ı z c u m a v e r a m a z a n g ü n l e r i k a l k a r . İ t a a t e r b a b ı i ç i n k a b i r a z a b ı y o k t u r . A n c a k k a b r i n ş i d d e t v e a z a m e t i n i h is s e d e r . A s i l e r e g e l i n c e , b u n l a r i ç i n k a b i r a z a b ı v a r d ı r . A n c a k k ıy â m e t e k a d a r d e v a m e tm e z . C u m a g ü n l e r i k a l k a r . H a t t â c u m a g e c e s i ö l e n â s î , b i r s a a t k a b i r a z a b ı g ö r ü r . K a b i r a z a b ı n ı n h a k o l d u ğ u n u n d e l i l i ş u â y e t - i c e l î l e d i r : “Biz onları iki kere azaba uğratacağız. Sonra da daha büyük bir azaba döndürüleceklerdir onlar.” B i i t i i n m i i f e s s i r l e r , â y e t - i c e l î l e d e k i ‘ ‘ i k i a z a b ” d a n b i r i n i n k a b i r a z a b ı o l d u ğ u n d a m ü t t e f ik t ir le r . ( 4 8 ) M ü n k e r n e k i r s u a l l e r i h a k t ır . M ü n k e r n e k i r i k i m e le k t ir . K u l k a b r e k o n d u ğ u z a m a n g e l i r l e r . R a h b ’ i n k im , p e y g a m b e r in k i m v e d i n i n n e d i y e s o r a r l a r . ( 4 9 ) K u l l a r ı n a m e l l e r i , A l l a h ’ ı n k u d r e t i i l e m îz â t ıa k o n u r . İ y i l e r i n s e v a b ı , k ö t ü l e r i n d e g ü n a h ı a ğ ı r g e l i r . B u h u s u s t a k i â y e t - i c e l î l e l e r ş u n l a r d ı r : “Artık kimin ( s e v a b ) tartıları ağır gelirse onlar korktukla rından emin, umduklarına nâil olanların tâ kendileridir.” “Kimin de tartıları hafif gelirse onlar kendilerine yazık edenlerdir. ( O n l a r ) Ce hennemde ebedî kalacaklardır.” ( M u m i n û n s û r e s i : 1 0 2 - 1 0 3 ) . ( 5 0 ) İ n s a n l a r a a m e l d e f t e r l e r i d e ğ i ş i k y e r l e r d e n v e r i l i r . Bir kıs- .................................İMAM MÂTÜRİM’NİN (JÖRIIŞI)
74 sual(5l ), havz, sırat(52), peygamberlerin ve sal İh kimselerin büyük gü nah sahiplerine şefaati*53* haktır. Cennet(M) ve Cehennem mevcuttur ve ebedîdir. Ne onlar, ne de ..................................................... Ş E R H K I S M I ........................................................... mma sağdan, diğer bir kısmına soldan, bir başka kısmına da arkadan verilir. B u h u s u s l a r ı ş u â y e t - i c e l î l e l e r d e n ö ğ r e n i y o r u z : “Artık kitabı sağ eline verilmiş kişiye gelince, der ki: “Alın okuyun kitabımı.” ( E l - H a k k a s û r e s i : 1 9 ) . “Kitabı sol eline verilmiş olan kişiye gelince, o da der ki: “Ah keşki benim kitabım verilmeseydi.” ( H a k k a s û r e s i : 2 5 ) . “Amma kitabı arkasından verilen kimse, derhal helâkini temenni ede cek.” ( İ n ş ik a k s û r e s i : 1 0 - 1 1 ) . ( 5 1 ) İ n s a n l a r ı n h e s a b a ç e k i l i ş l e r i ç e ş i t l i d i r . B a z ı l a r ı n ı n h e s a b ı ş i d d e t l i o l u r . B a z ı l a r ı n a m ü s a m a h a g ö s t e r i l i r . B a z ı l a r ı d a h e s a b a ç e k ilm e d e n C e n n e t e g i r e r . B u h u s u s i l e i l g i l i o l a r a k ş ö y l e b u y u r u l m u ş - t u r : “Bugün herkes ne kazandıysa onunla karşılanacak. Bugün haksız lık yok. Şüphesiz ki Allah hesabı çarçabuk görendir.” ( M ü ’ m i n s û r e s i : 1 7 ). ( 5 2 ) Sırat, Cehennem üzerinde kurulmuş bir köprüdür. Mahiyeti ni ancak Allah Teâlâ bilir. İ n s a n l a r b u k ö p r ü n ü n ü z e r i n d e n a m e l l e r i n e g ö r e g e ç e c e k l e r d i r . K i m i s i y a v a ş , k i m i s i h ı z l ı , k i m i s i d e y ı l d ı r ı m s ü r a t i ile . . . B u h u s u s t a k i â y e t - i k e r î m e ş ö y l e d i r : “Sizden hiç biriniz müstesnâ olmamak üzere ille oraya ( S ı r a t a , C e h e n n e m e ) uğrayacaktır. Bu, Rab- binin üzerine kat’î olarak aldığı, kazâ ettiği ( b i r ş e y ) dir.” ( M e r y e m s û r e s i : 7 2 ) . ( 5 3 ) Mü’minlerin âsilerine kıyâmet gününde, Peygamberimizin (s.a.v.) şefaati haktır. Ş e f a a t h a k k m d a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “... Ümid edebilirsin, Rabbin seni bir Makam-ı M ahmud’a gönderecek tir.” ( İ s r â s u r e s i : 7 9 ) . B ü t ü n m ü f e s s i r l e r e g ö r e , b u â y e t - i c e l î l e d e z i k r e d i l e n “Makam-ı Mahmud” ş e f a a t m a k a m ı d ı r . A y r ı c a , d i ğ e r p e y g a m b e r l e r i n , â l i m l e r i n , s ı d d ı k l a r ı n , ş e h i d l e r i n v e s â l i h k i m s e l e r i n ş e f a a t l e r i d e h a k t ı r . B i r h a - d i s - i ş e r if t e ş ö y le b u y u r u l m u ş t u r : “ Benim ümmetimin sâlihlerinin şe faat derecesi, İsrail oğullarına gelen peygamberlerin şefaat derecesi gi bidir.” ( 5 4 ) Cennet ve Cehennem haktır. Mahlûktur, yâni yaratılmıştır. EHL-İ SÜNNET İ ’T İK A D I............................................
75 içindekiler fânî olurlar. Allah’ın Kur’ân-ı Kerîm’de bize haber verdiği hûriler, köşkler, nehirler, ağaçlar ve meyveler haktır ve Cennet ehli içindir. Zakkum, hamîm (kaynar su), zincirler, tasma haktır ve Cehennem ehli içindir. Allah’ın sevab ve ikabına fânilik isabet etmez. Peygamber Efendimizin mi’râcı, uyanık iken rûhu ve bedeni ile Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksa’ya, sonra semâya, daha sonra da Allah’ın dilediği yere kadar çıkması ile tahakkuk etmiştir. Haktır. Resûlullah (s.a.v.)’ın bizlere bildirmiş olduğu Kıyâmet alâmetleri ikidir: 1 — Büyük alâmetler, 2 — Küçük alâmetler. 1 — Büyük alâmetler şunlardır: Dâbbetu’l-Arz’m meydana çıkması, Ye’cüc ve Me’cüc’ün dünyaya yayılması, Hz. İsa (a.s.)’nın nüzûlü, Arap yarımadasında güneş tutulması, duman, Deccal’in çıkması, üç hasef hâdisesi (biri şarkta, biri garpta ve diğer Arap ya rımadasında olmak üzere üç yer batmasının vukua gelmesi)... Bu cins alâmetlerin en son olarak zuhur edecek olanları şunlardır: Yemen tara fından neş’et edecek olan bir ateşin, insanlan toplanacakları yere doğ ru kovalaması, Kur’ân-ı Kerîm’in insanların kalplerinden ve mushaf- lardan silinmesi ve Kâbe’nın yıkılması... ................................................Ş E R H K I S M I ................................................ C e n n e t v e C e h e n n e m i n y a r a t ı l d ı ğ ı n ı n d e l i l i ş u â y e t - i c e l î l e d i r : “Kâfirler için hazırlanmış olan o ateşten sakının.” ( A l - i İ m r â n s û r e s i: ¡ 3 1 ) . “Rabbinizin mağfiretine nail olup takvaya ulaşanlar için hazır- lanmış olan Cennete -ki eni göklerle yer ( k a d a r d ı r ) - koşuşun.” ( A l - i İ m r â n s û r e s i : 1 3 3 ) . B u i k i â y e t - i c e l î l e d e z i k r o l u n a n “h a z ı r l a n m ı ş t ı r ” k e l i m e l e r i , C e n n e t v e C e h e n n e m in y a r a t ı l m ı ş o ld u ğ u n u n a ç ık d e l i l i d i r . M ü ’ m i n l e r C e n n e t t e e b e d î k a l a c a k l a r d ı r . B u h u s u s t a k i â y e t - i c e l î l e is e ş ö y l e d i r : “... Onlar Cennetin yârânıdırlar. Onlar orada ebedî kalıcıdırlar.” ( Â ' r â f s û r e s i: 4 2 ) . K â f i r l e r d e C e h e n n e m d e e b e d î k a l a c a k l a r d ı r . B u h u s u s u a ç ı k l a y a n â y e t - i c e l î l e is e ş ö y l e d i r : “İşte bunlar Rablerini tanımayanlardır, işte boyunlarında lâleler bulunanlar bunlar ve işte içinde müebbed ka lacakları ateşin yârânı da yine bunlar, bunlardır.” ( R a d s û r e s i: 5 ). ................................İMAM MÂTÜRİDİ’NİN CÖRÜŞÜ
76 EHL-İ SÜNNET İ ’TİK AD I 2 — Küçük alâmetler ise şunlardır: Âlimlerin ölümü ile ilmin kalkması, cehâletin yayılması, zinanın vc içkinin intişârı, erkeklerin azalıp kadınların çoğalması, mescidlerin çoğalıp cemaatin azalması, binaların yükselmesi, faizin yenmesi, gıybetin çoğalınası, iyiliği emir ve kötülüğü nehyin terk edilmesi, şerli insanların lider olması, erkek lerin erkeklerle sapık ilişkiler kurması, kabirlerin müstahkem bir şekil de yapılması, fâsığın saygı, m ü’minin hakaret görmesi, adlî hükümle rin (rüşvet yolu ile) satın alınması, kan dökülmesi, akraba ziyaretinin kesilmesi, Kur’ân-ı Kerîm’in ticaret metaı hâline gelmesi ve mûsiki zevkinin tatmin vasıtası olarak kullanılması. Bunlar ve bunlara benze yen bütün alâmetler haktır... Büyük Günahlar Büyük günahlar, m ü’mini imândan çıkarmaz, kâfir olmaz, iyi amelleri zayi olmaz. Kendisine hakikî m ü’min veya fâsık(55) m ü’min denebilir. Mâtüridî mezhebi, Mürcie mezhebinin dediği gibi: “İyi amellerimiz makbul kılınmış, kötü amellerimiz affedil mi ştir” demez. Bize göre ifsâd ve ibtâl edici hâllerden uzak ve mükemmel bir şekilde ............................................... Ş E R H K I S M I ...................................................... ( 5 5 ) E b û H a n i f e ’ y e g ö r e g ü n a h k â r b i r m ü s l ü m a n a , b u g ü n a h d e ğ i l d i r d e m e d ik ç e k â f i r d e n m e z . Haricîlere göre küçük veya büyük her günah işleyen kimse kâfirdir. C e h e n n e m d e e b e d î k a l a c a k t ı r . Mutezi lenin g ö r ü ş ü is e ş ö y l e d i r : Büyük günah işleyen kimse ne kâfirdir ne de mü’min. İmân ile küfür arasındadır. T e v h e e t m e d e n ö l ü r s e , A l l a h o n u a f f e t m e z . C e h e n n e m d e e b e d î k a l ı r . M ü r c i e m e z h e b i n e g ö r e is e , s* • g ü n a h iş l e y e n k im s e , m i i ’ m i t i d i r , m u t t a k i d i r . A h i r e t t e a z a b g ö r m e z , i y i a m e l k ü f ü r l e b e r a b e r f a y d a v e r m e z . K ö t ü a m e l d e i m â n a z a r a r v e r m e z . Bize göre, günah işleyen kimse mü’mindir, fakat âsidir. Fâsık da denilir. K ı y â m e t g ü n ü A l l a h d i l e r s e , o n u , ş e f a a t v e y a s â l i h b i r a m e l i i l e v e y a h u t d a k e n d i lu t f u v e k e r e m i i l e a f f e d e r . A l l a h d i l e r s e , c e z a s ı n ı ç e k t ir d ik t e n s o n r a C e n n e t i n e k o y a r . B u h u s u s l a r “U k a d ” i s i m l i k i t a p ta n a l ı n m ı ş t ı r . Ş ir k t e n b a ş k a b ü t ü n g ü n a h l a r ı n a f f e d i l d i ğ i n i n d e l i l i ş u â y e t - i c e l î l e d i r : “Şüphesiz ki Allah, kendisine eş tanınmasını yarlığa- maz. Ondan başkasını, dileyeceği kimseler için, yarlığar. Kim Allah’a eş tutarsa muhakkak pek büyük bir günah ile iftira etmiş olur.” ( N i s â s û r e s i: 4 8 ) .
77 yerine getirilen iyi amelleri Allah zâyi etmez, kabul eder. Kötü amellere gelince; küfür ve şirk kokusu olmaksızın işlenmiş ve sahibi tevbe ederek imân ile ölmüş ise Allah’ın irâdesine kalmıştır. Dilerse affeder, dilerse etmez. Allah (c.c.) şirkin dışındaki günahları affeder. Riyâ(56>: Bir amele riyâ karıştığı zaman sevabını yok eder. Ucub, yâni kendini beğenme de böyledir. Büyük günah işlememiş bir insanın küçük günahları sebebi ile he saba çekilmesi câizdir. Şayet kul hakkı olmazsa, tevbe etmeksizin Al lah’ın büyük günahları affetmesi de câizdir. Hasımlar arasında Kıyâmet günü, hesab neticesinde hak verip almak(57), borçlunun seva bı yok ise, alacaklının günahını ona yüklemek haktır. Allah Teâlâ, kulları ile kendi arasındaki hesabı, vasıtasız olarak yapar(58). Allah Teâlâ duâları kabul eder. Kullarına muhtaç olduğu şeyleri kendi lütfü ile, istenmeksizin de verir. Bunun mânâsı kâfirin duası da kabuldür demek değildir. Kâfirlere verilen ni’met, yukarıda da zikredildiği gibi, Allah’tan istenmediği hâlde, Rahman sıfatının te- ............................................... Ş E R H K I S M I ................................................. ( 5 6 ) Riyâ ve Ucub; k e n d in i b e ğ e n m e , t e k te k v e y a b e r a b e r c e b i r a m e l e k a r ı ş t ı k l a r ı n d a o n u if s a d e d e r le r . U c u b h a k k m d a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “... Allah, kendini beğe nen ve daima böbürlenen kimseyi sevmez.’' ( N is â «•û - e s i: 3 6 ) . R i y â h a k k m d a k i â y e t - i c e l î l e is e ş ö y le d ir : Vîah’a ve âhiret gü nüne inanmadıkları hâlde mallarını insanlara gösteriş için sarf eden- ler(7 A l l a h s e v m e z ) . " ( N i s â s û r e s i: 3 8 ) . R e s û l u l l a h ( s . a . v . ) d e b i r h a d î s - i ş e r if l e r in d e , “Sizin hakkınızda en fazla korktuğum şey küçük şirk, yâni riyâdır’’ b u y u r m u ş la r d ır . ( 5 7 ) B i r k im s e b i r b a ş k a k im s e y e b o r ç l u o l a r a k â h ir e t e i r t i h â l e d e r s e , A l l a h o n u n i y i l i k l e r i n d e n , ö b ü r ü n ü n h a k k ı k a d a r ı n ı a l ı r v e a l a c a k l ı y a v e r i r . B u b i r z u lü m d e ğ i l d i r , a d â le t t ir . D ü n y a d a b i r b a ş k a s ı n ı n h a k k ı n ı y e d i ğ i h â ld e , â h ir e t t e A l l a h b e n im h a s e n a t ım ı o n a v e r m e z d i y e n l e r b i d ’ a t i i z e r i n d e d i r l e r . ( 5 8 ) A l l a h T e â l â , k ıy â m e t g ü n ü n d e , k u l l a r ı n ı v a s ı t a s ız o l a r a k h e s a b a ç e k e r . A l l a h s o r a r , k u l l a r c e v a p v e r ir . B u k o n u d a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “İşte Rabbine andolsun ki onlara, topuna yapmakta oldukları ................................ İMAM MÂTÜRİDİ’NİN C.ÖRÜŞÜ....................
cellisi olarak verilmiştir. Kâfir olan cinler Cehennemde azab göreceklerdir. Günahkâr mü’minler ise günahları nisbetinde Cehennemde yanacaklardır. Şey tanların insanlar üzerinde tasarrufu vardır(59). İmân ve İslâm birdir. Lügat mânası itibariyle aralarında büyük bir fark vardır. Karın ile sırt nasıl birbirinden ayrılmazsa, imân ile İslâm da birbirinden ayrılmaz. Bunun ikisinin icablarını yerine getiren, Şeri atın tamamını yerine getirmiş olur. İmân, Allah’ı ve Resûlullah (s.a.v.)’ın tebliğ ettiği şeyler den zarurî olarak bilinmesi gerekenlerin hepsini kalb ile tasdik, dil ile ikrar(60) etmektir. Amel, imândan bir cüz’ değildir. Bu ikrar ve tasdikten sonra bir kimse “ben m ü’minim” diyebilir. Fakat “in- .............................................. Ş E R H K I S M I ...................................................... şeyleri elbette soracağız.” ( H i c r s û r e s i : 9 2 - 9 3 ) . ( 5 9 ) Mutezile mezhebine göre, şeytanın insana hiçbir tesiri yok tur. İ n s a n l a r a v e s v e s e v e r m e z . İ n s a n a v e s v e s e y i n e f i s v e r i r . C i n d e ş e y t a n g i b i o lu p v e s v e s e v e r m e y e g ü c ü y e t m e z . Bize göre ise, şeytanın insan üzerinde gizli ve açık tesiri vardır. Ş e y t a n ın g i z l i v e s v e s e v e r d i ğ i n i n d e l i l i P e y g a m b e r i m i z i n ş u h a d î s - i ş e r i f i d i r : “Şeytan insanın damarlarında kanın yürüdüğü gibi yürür.” A ç ı k t e s i r i is e , g ü n a h l a r ı s ü s l e y e r e k i n s a n l a r ı n k a l b i n i o n l a r a y ö n e l t m e s id ir . B u h u s u s i l e i l g i l i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “... Şeytan onların yap tıklarını kendilerine süsleyip hoş göstermiştir. İşte o, bugün de onların velisidir...” ( N a h l s û r e s i: 6 3 ) ( 6 0 ) S e v a d ü ’ l - A ’ z a m k i t a b ı n ı n m ü e l l i f i ş ö y l e d e m i ş t i k : Bir kimse, “ İ m â n k a l b i l e d i r d i l i l e d e ğ i l d i r . ” d e r s e , Ç e h m 'ı y y e m e z h e b i n e g ö r e h a r e k e t e t m iş o l u r . E ğ e r “ İ m â n d i l l e d e ğ i l k a l b i l e d i r ” d e r s e , K e r a - m iy y e m e z h e b in in g ö r ü ş ü n ü k a b u l e t m iş o l u r . “ İ m â n k a l b i l e b i l m e k t ir , l i s a n i l e i k r a r a v e k a l b i l e t a s d i k e l ü z u m y o k t u r . ” d i y e n l e r , K u r ’ â n - ı b i l i p t a t b ik e t m e y e n k i m s e l e r d i r . E ğ e r b i r k i m s e “ İ m â n , d i l ile ik r a r , k a lb ile b ilm e k v e a ’ z â l a r l a a m e l e t m e k t i r " d e r s e b i d ’ a t e h lin d e n o lu r . Ş im d iy e k a d a r z i k r e d i l e n g ö r ü ş l e r i n h e p s i y a n l ı ş t ı r . E n d o ğ r u g ö r ü ş ş u d u r : " İ m â n , d i l ile i k r a r , k a l b i l e t a s d i k e t m e k t i r . ” 7 8 ........................................EHL-İ SÜNNET İ ’T İK A D I............................................
7 9 şaallah(AI) müslümanım” diyemez. Bütün mü’minler, imânda(A2) ve tevhiddc müsavidir. Ancak amelî bakımdan farklıdırlar. Yerdeki ve göktekilerin imânları, dünya ve âhirette imân edilmesi gereken şeyle re, iınan etmeleri bakımından eksiklik ve fazlalık kabul etmez. Ancak tasdikte, marifette, yakînde, tevekkülde, sevgide, rızâda, korku ve ümidde imân, noksanlık ve fazlalık kabul eder. Allah bütün isim ve sı fatlarını Kur’ân-ı Kerîm’de nasıl zikretti ise onları o şekilde bilmemiz ve inanmamız gerekir. Hiç kimse Allah’a, Allah’ın lâyık olduğu şekil de, ibâdet yapamaz. Ancak Allah’ın emrettiği şekilde ibâdet yapabilir. Günahsızın günahkâr olması mümkün olduğu gibi, günahkârın gü nahsız olması da mümkündür. Bunun böyle olması iyilik ve kötülükte dir. Yoksa iyi yapmak ve kötü yapmakta değildir. Çünkü bunlar Al lah’ın sıfatlarıdır. Allah’ın sıfatlarında ise değişme câiz değildir. Allah Teâlâ’nın peygamberler göndermesinde büyük hikmet ler vardır(63). Allah onları, insanlara kendileri gibi bir beşer olarak ................................................Ş E R H K I S M I .................................................. ( 6 1 ) İmânda istisna olmaz. B i r k im s e A l l a h d i l e r s e m ü ’ m i n i m d e r s e im â m s a h i h d e ğ i l d i r . B u b i r ş ü p h e d ir . İ m â n d a ş ü p h e c â i z d e ğ i l d i r . B u h u s u s i l e i l g i l i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “Mü’minler ancak o kim selerdir ki Allah’a ve Resulüne imân ettikten sonra şüpheye sapmayıp, Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla savaşırlar. İşte onlar ( i m â n l a r ı n d a ) sadık olanların tâ kendileridir.” ( H i i c u r â t s û r e s i: 1 5 ). R u b û h i y y e t , y a r a t m a , e z e liy e t , e b e d iy e t v e o r t a k k o ş m a m a k g i b i A l l a h T e â l â ’ n ı n b i r l i ğ i n e t a a l l û k e d e n h u s u s la r z i y a d e l i k v e n o k s a n l ı k k a b u l e t m e z . A n c a k m u k a l l i d i n im â n ı ile , k a t ’ î d e l i l l e r l e t e v h id e v a s ı l o l a n ı n im â m b i r d e ğ i l d i r . A y r ı c a , k a t ’ î d e l i l l e r l e t e v h id e u l a ş a n l a r ı n i m â n ı i l e , d i n î v e İ l â h î k e ş if le r e g ö n ü l l e r i a ç ı k o l a n â r i f i e r i n im â n ı d a d e ğ i l d i r . ( 6 2 ) Ş u â y e t - i c e l î l e d e k i " .. ( b u ) , onların imânını artırır...” i f a d e s i i m â n ı n z iy a d e l e ş m e s i d e ğ il, y a k î ı ı v e t a s d ik in k u v v e t le n m e s i d e m e k t ir . A l l a h r e s u l ü n ü n ş u h a d î s - i ş e r i f i n d e k i : “Kalbinde zerre miktarı imânı olan Cehennemden çıkacaktır.” Z e r r e z i y a d e l i k v e n o k s a n l ı k m â n â s ı n d a d e ğ i l d i r . Ç ü n k ü K e l i m e - i t e v h id d e n k ü ç ü k i m â n y o k t u r . K e l i m e - i t e v h id is e z e r r e d e n ç o k b ü y ü k t ü r . H a d î s - i ş e r i f t e k i k u l l a n ı l ı ş ı t a k r i b i b i r ı s t ı l a h t ı r . ( 6 3 ) Allah Teâlâ’nın resul ve nebileri göndermesindeki çeşitli ................................ İMAM MÂTÜRİDÎ’NİN CİÖRÜŞÜ
80 göndermiştir. Onlar korkutucu, müjdeleyici, insanlara dünya ve âhiret hayatında muhtaç olduğu şeyleri beyan edicidirler. Beraberlerinde Al lah Teâlâ tarafından gönderilmiş bir kitap vardır. Benzerini, diğer in sanların meydana getirmekten âciz kaldığı mucizeler, Allah’ın kudreti ile onların ellerinden zuhur etmektedir. Onlar küfür, büyük günah ve yalancılıktan kesinlikle uzaktırlar. Küçük günahların164* nefret veren lerinden münezzeh oldukları (bir lokmacık hırsızlık, ölçüde bir tane ‘habbe’ eksik vermek) gibi, nefret vermeyenlerini de bilerek yapmaz lar. Köle ve kadından peygamber olmaz. Peygamberler uzlete çekil-A mezler. Peygamberlerin evveli Hz. Adem (a.s.); âhiri, en faziletlisi ve Allah’a en yakın olanı ise Hz. Muhammed Mustafa (s.a.v.)’dır. O hem insanlara ve hem de cinlere peygamber olarak gönderilmiştir. O, imân, sâlih amel ile dünyayı nura gark etmiştir. Dini, bütün dinlerden üstün, şeriati ise bütün asırlarda geçerli ve kıyamete kadar bâkîdir. Peygam- ................................................Ş E R H K I S M I ....................................................... hikmetlerden bazıları şunlardır: 1 — Allah’ı yâni yaratanı bulmakta akla yardımcı olmak. B ö y l e - c e i n s a n l a r ı n “ b i z e g e l i p h a b e r v e r e n o l m a d ı " ş e k l i n d e k i m â z e r e t b e y a n e t m e le r i ö n l e n m i ş o l u r . 2 — Aklın yalnız başına bilemeyeceği hükümleri bildirmek. 3 — A k l ı n id r a k e d e m e y e c e ğ i bazı iyi ve kötü amelleri öğretmek. 4 — Çeşitli ve uzun tecrübelerden sonra zararları anlaşılabilecek gıda maddelerini ve ilaçlan tanıtmak. 5 — Nefisleri çeşitli İlmî ve amelî şeylere hazırlamak. 6 — İnsanların muhtaç olduğu bazı önemli sanatları öğretmek. 7 — Fertlere güzel ahlâkı, idarecilere de cemiyeti mükemmel bir şekilde idare edebilmeleri için siyaseti öğretmek. 8 — İtaat edenin sevabını, isyan edenin cezasını bildirmek. 9 — Geçmiş ve gelecekten haberler ve misaller vermek. 10 — Peygamberlerin, cemiyetin içinde bulunması, o cemiyet için rahmettir. Ve daha sayılamayacak kadar birçok hikmetler vardır... “ M e k a s ı d v e M e v a k ı f ’ ş e r h l e r i n d e n a l ı n m ı ş t ı r . ( 6 4 ) Peygamberlerin mucizelerinden birisi de onların, bütün ayıp lardan uzak olmalarıdır. O n l a r i n s a n l a r ı n e n g ü z e l i , e n m ü k e r r e m i , e n g ü z e l a h l â k l ı s ı , e n k a r a k t e r l i s i , e n a k ı l l ı s ı v e e n a d a l e d i ş i d i r l e r EH L-İ SÜNNET İ T İ K A D I ............................................
81 herlerin adedi kesin olarak bilinmemektedir*65*. Öldüklerinde peygam berlik vasfını kaybetmezler, fakat şeriatları kaldırılır. Şeriatlarının kal dırılması insanlara*66* kolaylık olması içindir. Hz. Muhammed (s.a.v.)’in şeriatı ise asla nesh olmaz, kaldırılmaz. Hz. İsa (a.s.) Kıyamet kopacağına yakın yeryüzüne indiğinde bizim Peygamberimi zin şeriatı üzerine hükmedecek ve insanları bu şeriata davet edecektir. Kendisi bir peygamber olarak değil, müslümanlann bir âlimi olarak bu vazifeyi icra edecektir. Peygamberlerin birbirinden faziletli olduğu kat’îdir. Onlar meleklerden de faziletlidir. Melekler Allah’ın müker- rem kullarıdır. O’nun sözünden çıkmazlar. Emrini yerine getirirler. Ma’siyet, erkeklik, kadınlık, yemek, içmek ve bunların icab ettirdiği hâller ile vasıflandırılmazlar. Meleklerin büyükleri, insanların avam kısmından, insanlann avam kısmı da, meleklerin avamından hayırlıdır. Allah Teâlâ, peygamberlere kitap gönderip, emir, nehiy, va’d ve va’îdini beyan etmiştir. Üzeyr, Lokman ve Zülkameyn’in peygamber likleri ihtilâflıdır(67). ................................ İMAM MÂTÜRİDÎ’NİN GÖRÜŞÜ ............................................... Ş E R H K I S M I ................................................ ( 6 5 ) Bize göre peygamberlerin sayısı kesin değildir. B i z h e p s in e b i r d e n im â n e d e r iz . B u h u s u s i l e i l g i l i â y e t - i c e l î l e ş ö y le d ir : “Andol- sun ki senden evvel de peygamberler gönderdik. Onların içinden sana kıssalarını anlattığımız kimseler de var, sana bildirmediğimiz kimseler de var...” ( M ü ’ m in s û r e s i: 7 8 ). ( 6 6 ) Yahudi lere göre, peygamberlerin şeriatı nesh olmaz, kaldı nl- maz. A l l a h b i r p e y g a m b e r e b i r ş e y i d o ğ r u v e y a y a n l ı ş o l a r a k b i l d i r d i i s e o ö y l e d i r . Bize göre, bir şeyin bir zaman için uygun olması diğer zamanlar için de uygundur demek değildir. B u , b i r d o k t o r u n h a s t a s ın a ç e ş i t l i z a m a n l a r d a ç e ş i t l i i l â ç l a r ı t a v s iy e e t m e s i g i b i d i r . B u a k l î d e l i l d i r . N a k l î d e l i l i s e ş u â y e t - i c e l î l e d i r : “O hâlde ( b ü t ü n e h l - i k it a b ) aralarında Allah’ın ( s a n a ) indirdiği ile hükmet, sana gelen hakikatten ( d ö n ü p d e ) onların hevâ ( v e h e v e s )lerine uyma. ( E y M u s a ' n ı n , İ s a ' n ı n , M u h a m m e d 'i n ü m m e t le r i) sizden her biriniz için bir şeriat, bir yol tâyin ettik. Eğer Allah dileseydi ( t o p u n u z u b i r ş e r ia t a t â b i) bir tek ümmet yapardı. Fakat O, size verdiği ( m u h t e lif ş e r i a t l a r d a i r e s i )nde sizi imtihan etmek için ( a y ı r d ı ) . . . " ( M â id e s û r e s i: 4 8 ). ( 6 7 ) K u r ' â n - ı K e r î m ' i n b iz e b i l d i r d i ğ i p e y g a m b e r le r e in a n m a m ız
82 EHL-İ SÜNNET İ ’TİK A D I Velîlerin Kerametleri: Uzak mesafeleri(68) kısa bir zamanda katelmek, istediği anda yiye cek, içecek ve giyecekleri hazır kılmak, su üzerinde yürümek, cansız varlıklarla konuşmak, uzak mesafelerden görmek ve işitmek, velîler hakkında kerâmet(69), peygamberler hakkında da mucizedir. Bunlar ve benzerleri haktır ve gerçektir. İblis, Fir’avn, Deccal v.b. gibi Allah Teâlâ’nın düşmanların dan zuhur eden hâller, ne mucizedir ve ne de keramettir. Sadece Al lah onların isteklerini yerine getirmiştir. Bu bir istidrac ve cezâdır. ................................................Ş E R H K I S M I ....................................................... v â c i h d i r . K u r ’ â n - ı K e r î m ’ i n d ı ş ı n d a k i t a r i h v e d i ğ e r k i t a h l a r d a is m e n p e y g a m b e r o l a r a k z i k r e d i l e n l e r h a k k ı n d a v a r d ı r v e y a y o k t u r ş e k l i n d e b i r h ü k ü m v e r il m e z . ( 6 8 ) Mutezile, Cehmiyye, Râfıziyye mezheblerine göre, velîlerin kerâmetleri bâtıldır. E v l i y a n ı n k e r â m e t i h a k o l s a y d ı , m u c i z e l e r i n o l m a m a s ı g e r e k i r d i d e r l e r . H z . M e r y e m ’ i n k e r â m e t i n i n z i k r o l u n d u ğ u ş u â y e t - i c e l î l e y e , H z . İ s a ' n ı n m u c i z e s i d i y o r l a r : “Aşağısından ona şu nidâ geldi: “Tasalanma, Rabb’in senin alt ( y a n ) ı n d d i bir su arkı vücûda getirmiştir. Hurma ağacını kendine doğru silkele, üstüne derilmiş tâze hurma dökülecektir.” ( M e r y e m s û r e s i : 2 5 ) . Bize göre velîlerin kerâmeti, peygamberlerin mucizelerine bir ha lel getirmez. Hattâ onları takviye eder. 1 — Mucizeleri, kâfir, fâsık veya m ü’min olsun herkes görür. Evliyâların kerâmetini ise, bir başka velî veya itaatkâr müslümanlar görür. 2 — Peygamberler istedikleri zaman, Allah’ın izni ile mucizeleri icad ederler. Kerâmetler ise muayyen vakitlerde ibâdete teşvik için Al lah’ın velîlere bahş ettiği hâllerdir. ( 6 9 ) Kerâmet harikulâde bir şeydir. K e r â m e t s a h i b i i s e , p e y g a m b e r l i k i d d i a s ı n d a b u l u n m a k s ı z ı n , m ü ’ m i n , m u t t a k i , A l l a h ’ ı v e O ’ n u n s ı f a t l a r ı n ı i d r a k e t m iş v e k a l b i n i b ü t ü n ü i l e A l l a h ’ a b a ğ l a y a n b i r k i m s e d ir . “ H â d i m î " i s i m l i e s e r . . . K e r â m e t e h l i , t a t l ı s ö z lü , g ü z e l a h l â k l ı , g ü l e r y ü z l ü , c ö m e r t , i t i r a z ı s e v m e y e n , ş e h e v î a r z u l a r ı b i r k e n a r a i t e n , h e r t ü r l ü ö z r ü k a b u l e d e n , m a ’ s iy e t v e b i d ’ a t t e n s a k ı n a n k i m s e d i r .
Yâni bu hâllerin onlardan zuhuru, gururlanarak, tuğyan ve küfürlerin de^0*daha da ileri gitmeleri içindir. Dinin emirlerini noksansız olarak yerine getirmeyen kimseye velî denemez. Bir veli(7l) asla peygamber mertebesine yükselemez. Hiçbir velilik mertebesi, o velîyi emir ve nehiylerle(72) mükellef olmaktan kurtaramaz. Velîlerin en üstünü, Hz. Ebû Bekir, sonra Hz. Ömer, daha ..................................... ŞERH K I S M I ................................................. ( 7 0 ) Harikulâde şeyler, tamamen Allah’ın kudreti ile olur. Kulun herhangi bir tesiri yoktur. Ç a l ı ş m a k v e y a g a y r e t s a r f e t m e k le e ld e e d i l m e z . Harikulâde hâller dörttür: 1 — Mucize: D â v a s ı n ı , i n k â r c ı l a r a is h a t e tm e k i ç i n p e y g a m b e r l e r t a r a f ı n d a n g ö s t e r i le n b i r h â ld i r . 2 — Kerâmet: Ş e r i a t a u y a n , A l l a h ’ ta n k o r k a n v e l î l e r t a r a f ın d a n g ö s t e r i l i r . 3 — Maûnet: A v a m d a n o l a n b i r k im s e d e n z â h i r o lu r . B i r s e b e b e m ü s t e n i d d e ğ i l d i r . 4 — Mekr ve istidrac: İ l â h l ı k i d d i a e d e n k â f i r , b i d ’ a t e h l i v e D e c - c a l ’ i n e l l e r i n d e n z u h u r e d e n ş e y l e r d i r . B u n l a r n e m u c iz e n e d e k e r â m e t t i r . O n l a r ı n i h t i y a ç d u y d u ğ u ş e y le r in v e r ilm e s in d e n v e is t e k le r i n i n k a b u lü n d e n i b a r e t t i r . B u h u s u s ile i l g i l i â y e t - i c e l î l e ş ö y le d ir : “O küfredenler kendilerine zaman ( v e m e y d a n ) vermemizi nefisleri için zinhâr hayırlı sanmasınf/ûrj. Onlara fırsat verişimiz, ancak günahları-A nı artırmaları içindir. Onlara hor ve hakir edici bir azab vardır.” ( A l - i İ m r â n s û r e s i : 1 7 8 ) . ( 7 1 ) Peygamberlik mertebesi, velilik mertebesinden çok yüksek tir. Ç ü n k ü v e l î l e r , k e r â m e t m e r t e b e s in e , a n c a k A l l a h ’ a v e R e s u lü n e i t a a t e t t ik t e n s o n r a v a r ı r l a r . B u m e v z u h a k k ın d a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y le d i r : “İşte bunlar Allah’ın sınırlarıdır. Kim Allah’a ve Peygamberleri ne itaat ederse ( A l l a h ) onu, altından ırmaklar akan cennetlere sokar ki onlar orada ebedî kalıcıdırlar. Bu, en büyük bir kurtuluş ( v e s a â d e t ) dir.” ( N i s â s û r e s i: 1 3 ). ( 7 2 ) A l l a h ’ ı n e m i r v e n e h i y l e r i , v e l île r d e n v e A l l a h ’ ı b ü y ü k b i r b a ğ l ı l ı k l a s e v e n le r d e n s â k ı t o lm a z . Allah’ı seven kimselerde şu dört hasletin bulunması gerekir: ..........................................MÜELLİFİN ÖNSÖZÜ........................................... 83
84 EH L-İ SÜ N N ET İT İK A D I sonra Hz. Osman Zinnûrcyn ve daha sonra da Hz. Ali (radıyallahü an- hüm j’dir. Halifelik de bu tertip üzerinedir. Bu dört zâtın hilâfetleri otuz sene devam etmiştir. B unlardan so n rak i fazilet d ereceleri şu şek ild ed ir: Aşere-i Mübeşşere, Ashâb-ı Kirâm(73}, Tâbiîn, Tebe-i Tâbiîn, din büyükleri, selef âlimleri, ilim, irfan ve takvada bunlara yakın olanlardır. Bunların nesli de aynı tertib üzeredir. Ancak Hz. Fâtım a’nın soyu hepsinden üs-• A ___ tündür. Meryem binti Imrân, Aişe (r.a.), Fâtıma (r.a.) Hadîce (r.a.) ve Fir’avn’ın karısı Hz. Asiye dünyadaki kadınların en faziletlileridir. Aşere-i Mübeşşere(74), Hz. Fâtıma, Hz. Hadîce, Hz. Haşan, Hz. Hüse- ..........................................Ş E RH K I S M I ............................................... 1 — Allah’a karşı olan vazifelerinde kusur etmemek. 2 — Allah’ın emir ve nehiylerinde kusur etmemek. 3 — Allah’ın bütün hükümlerine râzı olmak. 4 — Allah’ın yaratıklarına karşı merhametli olmak. Allah’ı sevenlerden ibâdet sâkıt olur demek sapıklıktır. B u h u s u s i l e i l g i l i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : " ( H a h i h i m ) de ki: “Eğer A llah’ı sevi yorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve suçlarınızı örtsün. Çün kü Allah çok yarlığayıcı, çok esirgeyicidir.” ( Â l - i İ m r â t ı s û r e s i : 3 1 ) . E ğ e r b i r k i m s e d e n i b â d e t d i i y e c e k o l s a i d i H a l i l İ b r a h i m ( a . s . ) ’ d e n d ü ş m e s i g e r e k i r d i . O n a m a z k ı l a r k e n A l l a h ’ ı n h e y b e t i n d e n k a l b i n d e k i t i t r e y i ş l e r b i r m i l l i k m e s a f e d e n d u y u l u r d u . Ş a y e t i b â d e t d ü ş e c e k o l s a i d i . A l l a h ’ ı n s e v g i l i s i H z . M u h a m m e d ( s . a . v . ) ’ d e n d ü ş e r d i . O n a m a z k ı l a r k e n , i ç i n d e n k a z a n k a y n a m a s ı n ı a n d ı r a n b i r s e s ç ı k a r ı r d ı . . . U z u n m ü d d e t k ı y a m d a k a l m a k t a n a y a k l a r ı ş iş e r d i. ( 7 3 ) Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat mezhebine göre, bütün sahabeler, Resûlullah (s.a.v.)’ın övdüğü gibi, tezkiye edilir ve övülürler. H z . A l i i l e H z . M u a v i y e a r a s ı n d a m e y d a n a g e l e n l e r b i r i c t i h a d m e s e l e s i d i r . B u n u n a k s i n i i d d i a e d e n l e r , d o ğ r u y o l d a n s a p m ı ş o l u r l a r . “ Ş i f â ” v e “ İ h y a ” d a n a l ı n m ı ş t ı r . ( 7 4 ) Cennetle müjdelenen sahabeler şunlardır: / — H z . E h û B e k i r , 2 — H z . Ö m e r , 3 — H z . O s m a n , 4 — H z . A l i , 5 — H z . T a l h a , 6 — H z . Z ü b e y r , 7 H z . S a d , 8 — H z . S a i d , 9 — H z . A b d u r r a h m a n b . A v f , 1 0 — H z . E b û U b e y d e b . C e r r a h . B u n l a r ı k ö t ü l e y e n k i m s e s a p ı k -
85 yin, Bedir ehli, Uhud ehli ve Beyatu’r-Rıdvan ehline cennetliktir diye şehâdet ederiz. Verilen hükümleri infaz etmek, hadleri ikame etmek, sınırları korumak, ordu hazırlamak, zekât almak, âsî, hırsız ve yol ke senleri yok etmek, cuma ve bayram namazlarının kılınmasını temin et mek, insanlar arasındaki anlaşmazlıkları gidermek, hukukî meseleler de şahitleri dinlemek, bülûğ çağına ermiş sahipsiz kimseleri evlen dirmek ve ganimetleri taksim etmek için müslümanlann muktedir bir halifeye (din ve devlet adamına) şiddetle ihtiyaçları vardır. Halifede aranan şartlar şunlardır: Müslüman olmak, hür ol mak, mükellef olmak, zâhir (hayatta ve meydanda)*** olmak ve Kureyş kabîlesinden olmak. Hâşimî, masum ve zamanın en faziletlisi olması şart değildir. Halifenin, yukarıda zikredilen hususları mükemmel bir şekilde ifa edebilecek güç ve siyâsete sahip olması şarttır. ................................. İMAM MÂTÜRİDÎ’NİN GÖRÜŞÜ (*) Halife hayatta ve meydanda olacaktır. Gizli bir kimse, sonra meydana çıkacak diye i ’tikad edilen kimse halife olamaz. Haksız yere müslümanlara silâh çekilmez, müslüman cemaatine aykırı hareket edilmez*75*. Kıble ehli tekfir edilmez(76). İyi ve kötü ..................................................... Ş E R H K I S M I ....................................................... l a r d a n o l u r . ( 7 5 ) Cemaatle beraber olmak sünnettir. Sünneti korumak ise farz dır. B u h u s u s t a k i â y e t - i c e l i l e ş ö y l e d i r : “... Peygamber size ne verdi ise onu alın, size ne yasak etti ise ondan da sakının. Allah’dan korkun. Çünkü Allah(m) azabı çetindir.” ( H a ş r s û r e s i: 7 ). B i r h a d î s - i k u d s î d e d e ş ö y l e h u y u r u lm u ş t u r : “Ey kullarım, Mu- hammed (s.a.v.)’in söyledikleri kendi heva ve hevesinden değildir. Konuştuğu ve emrettiği her şey muhakkak Allah’ın vahyidir.” A l l a h ’ ı n R e s u l ü h i r h a d î s - i ş e r i f l e r i n d e d e ş ö y l e b u y u r m u ş t u r . “Bir kimse cemaatle çalışır ve doğru neticeye vâsıl olursa ameli mak bul olur. Doğruya vâsıl olmazsa Allah tarafından affedilir. Bir kimse tek başına çalışıp isabet kaydederse ameli makbul değildir. İsabet et mezse Cehennemdeki yerine hazırlansın.” C e m a a t t e n a y r ı l m a k d a l â l e t v e b i d ’ a t t i r . ( 7 6 ) Bir mü’min ne kadar günah işlerse işlesin kâfir olmaz. E ğ e r
86 EHL-İ SÜNNET İ ’TİK A D I kimsenin arkasında namaz kılınır. Kötü kimselerin cenaze namazları da kılınır. Mukîm veya seferi olarak mest(77) üzerine mesh edilir. Mestler çıkarıldıktan sonra, tekrar giyilmeden önce ayakların yıkan ması lâzımdır. Abdest bozulduktan sonra tekrar mesh yapılır. Pis(78), donmuş ve az su ile abdest alınmaz. Bir organdan kan, irin ve bunlara benzer şeyler akarsa abdest bozulur ve yeniden abdest almak gerekir. f j i U ¿ıJU- Ot i S y j ..................................... Ş E R H K I S M I ...................................................... g ü n a h iş le y e n k â f i r o l s a i d i , a ş a ğ ı d a z i k r e d e c e ğ i m i z â y e t - i c e l î l e d e A l l a h T e â l â “Ey mü’minler” d i y e h i t a p e t m e z d i . Â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “Ey imân edenler, tam bir sıdk u hulûsa mâlik bir tevbe ile Allah’a dö nün. Olur ki Rabbiniz kötülüklerinizi örter...” ( T a h r i m s û r e s i : 8 ) . ( 7 7 ) Mestler üzerine mesh etmenin meşru olduğuna inanmak farzdır. B u , s e f e r d e o l a n i ç i n d e , m u k i m o l a n i ç i n d e h ö y l e d i r . B u h u s u s t a m ü t e v a t ir h a d î s - i ş e r i f l e r v â r i d o l m u ş t u r . İ n k â r e d e n i n küfrün d e n k o r k u lu r . Râfızîler, Haricîler, Şiîler, meshin câiz olmadığını iddia ederler. B i r h a d î s - i ş e r if t e d e ş ö y l e h u y u r u l m u ş t u r : “Yedi şeyde hidâyet ve cemaatle olmak vardır. Bunlardan çıkan cemaatten çıkar. 1 — Ehl-i kıble üzerine, küfür, şirk ve nifak ile şehadet etmeyin. Sırlannı Allah’a bırakın. 2 — Ehl-i kıblenin cenaze namazını kılın. 3 — Beş vakit namazı kılın. 4 — Cemaatle beraber namaz kılın. 5 — Lideriniz nasıl olursa olsun, düşmana karşı onunla beraber savaşın. 6 — Lideriniz zâlim de olsa kılıçla karşı koymayın. 7 — İyi veya fâsık bir kimsenin arkasında namaz kılın. “ S e v â d ü ’ l - A ’ z a m ” d a n a l ı n m ı ş t ı r . ( 7 8 ) İçinde pislik görülen az ve durgun sudan abdest alınmaz. A k a r s u y a g e li n c e , e ğ e r i ç i n d e n e c a s e t , p i s l i k z â h i r o l u r s a o n d a n d a a b d e s t a l ın m a z . B u n u b ö y le k a b u l e t m e y e n in a r k a s ı n d a n a m a z k ı l ı n m a z . B iz e g ö r e , in s a n ın v ü c u d u n a g i r e n ş e y l e r o r u c u b o z d u ğ u g i b i d ı ş ın a ç ık a n ş e y le r d e a b d e s t i b o z a r . B u d u r u m d a t e k r a r a b d e s t a l m a -
İmama hades vâki olması, cemaate de hades vâki olması gibi- dir(79\ Seferde namaz kısaltılır. Oruç tutulmayabilir. Duânın mutlak tesi ri vardır. Dirilerin, ölüler için yaptığı duâ ve verdiği sadaka faydalı- dıı*8()). Yeryüzündeki bazı yerler, diğer bazı yerlere göre faziletlidir. Mekke-i Mükerreme, Medine-i Münevvere ve Kudüs şehri gibi... Dinî ilimler akıldan üstündür. Kâfirlerin aklı mü’minlerin aklı gi bi, velîlerin aklı peygamberin aklı gibi, peygamberin aklı da bizim ................................................ Ş E R H K I S M I ................................................. y a n b i d ’ a t e h l i n d e n o lu r . ( 7 9 ) İ m â m ı n a b d e s t i n i n b o z u lm a s ı, c e m a a t in d e n a m a z ı n ın b o z u l m a s ı d e m e k t i r . B u n u b ö y l e k a b u l e t m e y e n k im s e n in a r k a s ı n d a n a m a z k ı l ı n m a z . Ç ü n k ü R e s û l u l l a h s a l l a l l a h u a l e y h i v e s e lle m “İmâm zâmin, müezzin mu’temendir.” b u y u r m u ş t u r . B i r k im s e “Ben kendi namazı mı, imâm da kendisinin namazını kılıyor.” d e r s e o n a ş u c e v a b ı v e r i r i z : Cemaat hangi şeyle imâma iktida etmiş oluyor ve cemaatin sevap ve fazileti neyle oluyor? [İmâm metbû’, cemaat tâbi’dir. Metbû’un ab- desti bozulursa, tâbi’in hükmen abdesti (ve dolayısiyle namazı) bozul muş olur.] ( 8 0 ) Ölüler, dirilerin duâ ve sadakasından faydalanırlar. İnkâr edenler mûtezile ve bid’at yoluna sapmış olurlar. B i r g ü n R e s û l u l l a h ( s . a . v . ) , A s h a b - ı K i r â m i l e b e r a b e r m e z a r lı k t a n g e ç e r k e n b i r k a b r i n y a n ı n d a d u r d u . Ş i d d e t l i b i r ş e k ild e a ğ l a d ı , s a h a b e - i k i r a m d a a ğ l a d ı l a r . V e R e s û l u l l a h ş ö y l e b u y u r d u : “Keşke şu kabirde yatanın hâlini bilseydim.” O z a m a n C e b r â i l ( a . s . ) ş u â y e t - i c e l î l e i l e g e l d i : “ ( H a b i - b i m ) şüphe yok ki biz seni ( r a h m e t im iz in ) kâmil bir müjdecisi ve ( a z a b ı m ı z ı n ) gerçek korkutucumu v e h a b e r c i s i ) olarak o Hak ( K u r ’ â n ) ile gönderdik. Sen cehennemin arkadaşlarından ( c e h e n n e m l i k o l a n l a r ı n k ü f ü r d e a y a k d i r e m e le r in d e n ) mes’ul olacak değilsin.” ( B a k a r a : 1 1 9 ) B i r h a d î s - i ş e r i f l e r i n d e d e R e s û l u l l a h ( s . a . v . ) : “Ölüleri nize hediyede bulunun” b u y u r u n c a , A s h a b - ı K i r â m , h e d iy e n e d i r y a R e s û l a l l a h d e y in c e , “duâ ve sadakadır” c e v a b ın ı v e r m i ş le r d ir . H a ş a n b . A l i ’ n i n r i v â y e t e t m iş o ld u ğ u b i r b a ş k a h a d î s - i ş e r i f t e : “Anne ve babalarına duâyı terk edenin rızkı azalır.” b u y u r u lm u ş t u r . B u k o n u d a d a h a p e k ç o k â y e t - i c e l î l e v e h â d i s - i ş e r i f l e r v a r d ı r . “ S e v a - d i i ’ l - A ’ z a m ” d a n a l ı n m ı ş t ı r . .................................İMAM MÂTÜRİDİ'NİN (ÎÖRÜŞÜ.................................. 8 7
88 Peygamberimizin*80 aklı gibi değildir. Her âkil bâliğe, kâinatın yarata nını bulmak vâcibdir. Binaenaleyh kendisine vahiy tebliğ(82) edilme yen bir kimse bu hususta mazur sayılmaz. Bize göre bilmemek özür değildir. Akıl bilgiye götüren bir vasıtadır. Hakikatte her şeyin müseb bibi Allah Teâlâ’dır. Ölüm, uyku, gaflet ve baygınlık hâllerinde her ne kadar mârifet ve tasdik yok ise de iman bâkîdir. Dünya hayatında göz ile Allah Teâlâ’yı görmek mümkün değildir. Ancak kemâle ermiş kimseler keyfiyyet olmaksızın rüyada görebilirler. Allah’ın va’îdini yerine getirmemesi O ’nun bir lûtfudur. Hayır olsun, şer olsun, insanlar ............................................... Ş E R H K I S M I ...................................................... ( 8 1 ) A k ü b e ş e a y r ı l ı r : 1 — Tabiî akıl: B u a k ı l d a k â f i r v e m ü s l ü m a n l a r m ü ş t e r e k t i r , i k i s i d e b u n u n la A l l a h ’ ı n b i r o l d u ğ u n u b u l a b i l i r l e r . 2 — Teklifi akıl: B u , ç o k ç a l ı ş m a v e â l i m l e r l e s o h b e t n e t i c e s i n d e e ld e e d ile n b i r a k ı l d ı r . 3 — Atâi akıl: A l l a h v e r g i s i o l a n a k ı l . B u a k ı l d a m ü s l ü m a n l a r v e p e y g a m b e r le r m ü ş t e r e k t ir . K â f i r l e r b u a k l ı n d ı ş ı n d a k a l ı r l a r . 4 — Akl-ı nübüvvet: B u a k ı l , s a d e c e p e y g a m b e r l e r e t a h s i s e d i l m iş t ir . 5 — Teşrifi akıl: B u b i z i m P e y g a m b e r i m i z e ( s . a . v . ) t e ş r i f e n v e r i l m iş t ir . B u a k ı l d a n b a ş k a h i ç b i r k i m s e n i n n a s i b i y o k t u r . B u h u s u s i l e i l g i l i â y e t - i c e l î l e ş ö y le d 'ır : “Hiç şüphesiz büyük bir ahlâk üzerindesin sen.” " K a l e m s û r e s i: 4 ) . ( 8 2 ) Kendisine vahiy tebliğ edilmeyen hiç kimse, Allah’ı bulma maktan mazur sayılmaz. Ashab-ı Kehf, Allah’ı kendi kendilerine bul muşlardır. B u h u s u s t a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “Ve ( z â l i m h ü k ü m d a r ı n ö n ü n d e ) d i k i l i p d e ; “Bizim Rabbimiz göklerin ve yerin Rabbidir. Biz O’ndan başkasına Tann demeyiz...” ( K e h f s û r e s i : 1 4 ) . İbrahim (a.s.) de Allah’ı aklı ile bulmuştur. Ö n c e y ı l d ı z ı , s o n r a a y ’ ı , d a h a s o n r a d a g ü n e ş i A l l a h z a n n e t m iş , k a y b o l u p g i t t i k l e r i n d e d e o n l a r ı n A l l a h o l a m a y a c a k la r ı n a v e n i h a y e t o n l a r ı v e b ü t ü n k â i n a t ı y a r a t a n t e k b i r A l l a h ’ ın v a r o ld u ğ u n a i n a n m ı ş , b ö y l e c e A l l a h ’ ı a k l ı i l e b u l m u ş t u r . B u h u s u s t a k i m a lû m a t , E n ’ â m s û r e s i n i n 7 6 , 7 7 , 7 8 v e 7 9 ’ u n c u â y e t - i c e lîle le r in d e m e v c u t t u r . M u ’ t e z ile , E ş ’ a r î l e r v e H a n b e l î m e z h e b i n d e n b a z ı l a r ı , t e b l iğ o l u n m a y a n l a r m a z u r d u r . A k l î i s t i d l â l v â c i b d e ğ i l d i r d e r le r . B iz e g ö r e , s a n a t ın v a r l ı ğ ı S a n i i n v a r l ı ğ ı n ı n d e l i l i d i r . B u k o n u d a k i EHL-İ SÜNNET İ ’T İK A D I...........................................
89 bilsin veya bilmesin Allah dilediğini yapar*83*. Allah, “zulme, ortağa ve muhale kaadirdir” şeklinde sıfatlandırılmaz. Her şeyi tedbir eden, kemâl sıfatlarla muttasıf olan O’dur. Allah’ı şey diye isimlerdi- rebiliriz, fakat O eşyaya benzemez. İsim, müsemmanın aynı değildir. Kur’ân lâfız ve mânaya verilen isimdir. Zihinlerimizde ise cüzlere ay rılmış bir kitaptır. Ye’s hâlindeki bir kimsenin imânı makbul değildir. Fâsık dahi ol sa Kıble ehli olan bir kimseye lânet edilmez. Sarhoş olan bir kimse hakkında küfürle hüküm verilmez. Her ne kadar delilleri terk etmesi sebebiyle günahkâr olsa da, mukallidin imânı sahihtir. Sonunun(84) kö tü gelebileceğinden korkmak haktır. Müşrik çocuklannın cennetlik ve ya cehennemlik oldukları bilinmez. Bizimle beraber, hafaza melek lerinin dışında başka melekler(85) de vardır. Kâfirler için ise sadece hafaza melekleri vardır. Ma’dum, bize göre, bir şey değildir. Sihir ger- ................................................ Ş E R H K I S M I ................................................. â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “Arzda birbirine komşu kıtalar vardır. Üzüm bağları ekinler, çatallı ve çatalsız hurmalıklar vardır ki hepsi bir su ile sulanıyor. ( B ö y l e i k e n ) biz onlardan bazısını, yemişlerinde ( v e t a d la - n n d a ) bazısından üstün kılıyoruz. İşte bunlarda da aklını kullanacak zümreler için elbet âyetler ( a lâ m e t le r ) vardır.” ( R a ’ d s û r e s i: 4 ) . ( 8 3 ) Allah dilediğini yapar. Yaptığı her şeyde de hikmet ve adâlet vardır. İ n s a n l a r , b u h i k m e t v e a d â l e t i a n la m a y a r a k y a p ı l a n l a r ı n z u l ü m o l d u ğ u n u i d d i a e d e r le r s e k a t ’ î o l a r a k k ü f r e d ü ş m ü ş o l u r l a r . B i z i m s e v m e d i ğ i m i z ö y l e ş e y l e r v a r d ı r k i, b iz im i ç i n h a y ı r l ı d ı r . B u m e v z u i l e i l g i l i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “... olur ki bir şey hoşunuza gitmez ken o sizin için hayırlı olur, bir şeyi de sevdiğiniz hâlde o da hakkınız da şer olur. Allah bilir ki siz bilmezsiniz.” ( B a k a r a s û r e s i: 2 1 6 ) . ( 8 4 ) Ölüm sarhoşluğunda iken şeytan gelip, “D i n i n i t e r k e t, A l l a h i k i d i r d e k i, h u ş id d e t s e n d e n k a l k s ı n ” d e r . B u t e h lik e d e n e m in o l m a k i ç i n , A l l a h ’ t a n k o r k m a k , a ğ l a y ı p y a lv a r m a k , g e c e le r i ih y â e tm e k , ş ü k r e t m e k v e ş i k â y e t y e r i n e s a b r e t m e k g e r e k ir . ( 8 5 ) Bize göre, hafaza meleklerinin kul ile beraber bulunması hiç kimsenin özür beyan etmemesi içindir. K u l y a p t ı k l a r ı n ı i n k â r e d e r s e , h a f a z a m e l e k l e r i d e r h a l a l e y h i n d e ş e h a d e t t e b u lu n a c a k l a r d ı r . B u h u s u s i l e i l g i l i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “Halbuki sizin üstünüzde hakikî bekçiler, hafaza melekleri, ( A l l a h in d in d e ) çok şerefli yazıcılar var- .................................İMAM MÂTÜRİDÎ’NİN GÖRÜŞÜ
90 çektir. Nazar haktır. Delilleri ararken başlangıçta her müctehid hatâ edebilir. Bazan da hükme varırken, sonunda hatâya düşebilir. Allah in dinde hak birdir ve muayyendir. N asslar m üm kün olduğu kadar zahirine göre hamledilir. Batınîlerin ve diğer sapık mezheblerin yaptığı gibi, zâhirine göre hüküm vermek mümkün iken başka hükümler vermek ve nassları red detmek câiz değildir, küfre götürür. Bir kimse kalbine geleni tahakkuk ettirmek isterse muaheze edilir. Eğer hatırına gelir de tahakkuk ettirmek arzusuna düşmez ise muaheze edilmez(86). Cennetlikler, cennette yerler, içerler, lezzet duyarlar ve zevk alırlar. Bu durum ebedîdir. Cehennemlikler de, yerler, içerler, azab görürler ve erirler(87). Bu durum da ebedîdir. Allah’ın em irlerine m uhatabl88) o lan lar d ö rttü r: 1 — M elek ler, 2 — İnsanlar, 3 — Şeytanlar, 4 — Cinler. ............................................... Ş E R H K I S M I ....................................................... dır.” ( İ n f ı t â r s û r e s i : 1 0 - 1 1 ) . ( 8 6 ) B a z ı l a r ı n a g ö r e , k a l b e g e l e n ş e y l e r i , y a p m a k k a s d e d i l s i n v e y a e d i l m e s i n A l l a h a f f e d e r . D e l i l l e r i ş u h a d î s - i ş e r i f t i r : ‘‘Ümmetim hatınna gelen şeyleri söylemedikçe affolunur.” B i z e g ö r e , h a t ı r a g e l e n ş e y l e r d e y a p ı l m a k a s d ı o l u r s a c e z a l a n d ı r ı l ı r . B u h u s u s t a k i â y e t - i c e l t l e ş ö y l e d i r : “ ... Eğer siz içinizdekini açıklar, yahut gizlerseniz Allah onunla sizi hesaba çeker...” ( B a k a r a : 2 8 4 ) . ( 8 7 ) Mürcie mezhebine göre kâfirler Cehennemde azab görmez ler. M ü s l ü m a n l a r l a k â f i r l e r a r a s ı n d a k i t e k f a r k , m ü s l ü m a n l a r , y e r , i ç e r l e r v e e ğ l e n i r l e r . K â f i r l e r is e b u n d a n m a h r u m d u r l a r . B i z e g ö r e , b u i d d i a n â s s a a y k ı r ı d ı r . K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e , a z a b g ö r e c e k le r in e d a i r b i r ç o k â y e t - i c e l î l e v a r d ı r . O â y e t - i c e l î l e l e r d e n b i r i s i ş ö y l e d i r : “Ayetlerimizi inkâr ile kâfir olanlar ( v a r y a ) onları mu hakkak ki ateşe atacağız. Derileri piştikçe, azabı tadıp durmaları için, onları başka derilerle ( y e n i l e y i p ) değiştireceğiz. Şüphesiz ki Allah mutlak galiptir. Yegâne hüküm ve hikmet sahibidir.” ( N i s â s û r e s i : 5 6 ) . “ B a h r u ’ l - K e l â m ” d a n a l ı n m ı ş t ı r . ( 8 8 ) Melekler Cehenneme girmezler. B a z ı k i m s e l e r , İ b l i s , H â r û t v e M â r û t ’ u n m e lâ ik e d e n o l d u ğ u n u i d d i a e t m e k t e d i r l e r . B u i c m â a a y k ı r ı d ı r . Ş e y t a n la r , c e h e n n e m lik t ir . İ n s a n o ğ l u n u n m ü ’ m i n o l a n l a r ı c e n - EHL-İ SÜNNET İ ’T İK A D I............................................
91 Sabr eden fakir, şükr eden zenginden daha hayırlıdır. Kazanmak kulun üzerine farzdır. Peygamberlere, Aşere-i Mübeşşereye, mü’minlerin çocuklarına, hesab, azab ve kabir suali yoktur. Öldükten sonra işlerinin tanzimi ve borçlarının ödenmesi için vasiyyet farzdır. Mut’a nikâhı (muvakkat evlilik) haramdır. Şıra haram değildir. Yeryü zünün işleri yıldızlara bağlı değildir(89). Burçlar, yıldızlar, güneş ve ay dünya semâsındadır. Levh-i Mahfuza, Kaleme ve o kalemin yazdıkla rına inanırız. Bu kalem Kıyâmete kadar olacak şeyleri Levh-i Mahfuza yazmıştır. Kader, Allah’ın bir simdir, onu Allah’a en yakın olan me lek ve peygamber dahi bilemez. Kâhine, müneccime(90), geçmiş ve ge lecekten haber veren arrâfa, falcıya, remmâla inanmayız. Kitab, Sün net ve İcma-i Ümmetin aksini iddia edenlerin görüşlerini kabul etme yiz. İmâmlara ve ulu’l-emre karşı gelmeyiz. Kul. göz açıp yumuncaya kadar olsa dahi Allah’ından müstağni olamaz. Allah işleri kullarına bı rakmaz. Cansız varlıkların, Allah’ı teşbih ettiğini ikrar ederiz. İyilikle emir ve kötülükten nehiy vâcibdir. İlim öğrenmek kadın ve erkek her müslümana farzdır. Tevbenin kabul edilmesi câizdir. ................................................ Ş E R H K I S M I ................................................. n e t l i k t i r . C i n l e r i n k â f i r o l a n l a r ı c e h e n n e m lik t ir . H e r t e v h e e d e n C e n n e t e g i r e r . ( 8 9 ) Müneccimler, “ Y e r y ü z ii n d e k ile r in i ş l e r i n i , 1 2 h u r ç 7 y ı l d ı z t e d v i r e t m e k t e d ir . N ü c û m i l m i n i h i l e n d o ğ r u y o l u s e ç m iş o lu r , h a y ı r v e ş e r r i a y ı r m a k a n c a k h u i l m i h i lm e k le m ü m k ü n d ü r .” derler. Bize göre, burçlar, yıldızlar, ay ve güneş Allah’ın emrine âmâdedirler. Y e r y ü z ü n d e k ile r in i ş l e r i n i t e d v ir d e , o n l a r ı n z e r r e c e p a y ı y o k t u r . B u m e v z u d a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “Güneşi, ayı, yıldızlan, - hepsi de emrine râm olarak- (y a r a t a n O ) . Haberin olsun ki, yaratmak da, emretmek de, O’na mahsus. Alemlerin Rabbi olan Allah’ın şânı ne kadar yücedir.” ( A ’ r â f s û r e s i, 5 4 ) . “ H u l â s a ” i s i m l i e s e r d e h u h u s u s t a ş ö y le d e n m e k t e d ir : “B u r ç l a r ı n , y ı l d ı z l a r ı n , a y ı n , g ü n e ş in , i n s a n l a r ı n id a r e s in d e p a y ı v a r d ı r d iy e n k â f i r o l u r . K a r ı s ı h o ş t u r . B u n d a n s o n r a g e le c e k o la n ç o c u k l a r d a z i n â m a h s u l ü d ü r . O a d a m ın k a t l i v â c ih d ir . ” ( 9 0 ) Müneccimlere göre, güneş, ay ve yıldızlar dördüncü kattadır. Bize göre dünya semâsındadır. B u h u s u s i l e i l g i l i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “Hakikat biz ( s iz e ) en yakın göğü bir zinetle, yıldızlarla ( d o n a t ı p ) süsledik.” ( S a j f â t s û r e s i: 6 ). ................................ İMAM MÂTÜRİDÎ’NİN GÖRÜŞÜ t
92 Buraya kadar zikredilen bütün meseleler, kâfir olan milletlere ve sapık mezheblere reddiyedir. Bir kimse tevhid i)e ilgili bir meselede tereddüde düşerse, der hal doğruyu kabul ettiğine inanır ve gecikmeden(9,) bir âlime gi derek gerçeği öğrenir. Özürsüz olarak geciktirirse kâfir olur. Çünkü şüphe üzerindedir. Allah insanı daima doğru yola götürür. .............................................. Ş E R H K I S M İ ...................................................... ( 9 1 ) B i l i n m e s i f a r z o l a n i l i m l e r i g e c i k t i r m e d e n ö ğ r e n m e k v â c i b d i r . B u i l i m l e r ş u n l a r d ı r : İ m â n ı , i m â n ı i z â l e e d e n ş e y l e r i , k ü f r ü h u s u le g e t ir e n ş e y l e r i , E h l - i S ü n n e t v e ’ l - C e m a a t m e z h e b i n i n g ö r ü ş l e r i n i ö ğ r e n m e k b u c ü m l e d e n d i r . B u i l i m l e r i ö ğ r e n m e y i t e h i r m a ’ z u r g ö r ü le m e z . İ n s a n ı k ü f r e g ö t ü r ü r . B u s e b e p l e d i r k i A l l a h T e â l â , K u r ’ â n - ı K e r î m ' i n d e , b i l m e d i k l e r i m i z i b i l e n k i m s e l e r d e n ö ğ r e n m e m i z i e m r e t m iş t ir . B u h u s u s t a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “Eğer bilmiyorsanız, zikir e rb a b ın a , ( â l i m l e r e ) sorun...” ( N a h l s û r e s i : 4 3 ) . EHL-İ SÜNNET İ ’T İK A D I............................................
93 A Y D I N L A T M A Elinizdeki tercümenin aslı olan Arapça “CÂMİU’L-MÜ TÜN’ adlı eserin 27 nci sahifesinde (Dârü’t-Tıbâati’l-Âmire, 1273 baskısı) müellif Şeyh Ahmed Ziyâüddin Gümüşhânevî hazretleri (kaddesallahu sırrehu’l-aziz) şöyle yazmaktadır: “ Ve nerâ en- nc hadese’l-imami hadcsun li’l-kavmi.” Bu ibarenin şerhinde yine o âlim-i rabbani ve kutb-i samedânî hazretleri şöyle buyurmaktadır: • ft*Vt Jli «i’ll <Âİ>- jy- Mtâ* ji ^ çjkÜ fU'ill ¿1 *t ( j ü I j t i b Jâ* J-a< ıjjL * J-»I W Jtf O'j ¿ ¿ y Oijllj J-4» JA tflfj Bedir Yayınevi’nin “ Ehl-i Sünnet İ’tikadı” adıyla neşr ettiği Câmiu’l-mütûn ter cümesinin birinci baskısında yer alan bu fıkhî prensibe bazı azbilgiliier itiraz edip, “bu k itap ta yanlış var!..” yollu yaygaralar kopartmış ve menfi propaganda yapmışlardı. Bu yüzden, bu üçüncü baskıda da ikinci baskıda olduğu gibi, şu sahifede okuyacağımz bil gileri “ aydınlatm a” başlığı ile neşr etmeği zarurî görmüş bulunmaktayız. Şöyle ki: . Un ve şârihi olan Gümüşhânevî hazretleri yukarıda mez ur ı ı aidesini muteber ehl-i sünnet kaynaklarından alınış bulunmaktadır. Bun- i T r Zte‘ H .ak 7 , Scmerkandî hazretlerinin “Sevad-ı A’zam” adlı muhtasar kitabı yLm^ ^ ü te u V r aL ^ t ÜHA,,kCms”“ SeVİdİ'' A'ia,n'' "*»'* bi' «“» açıklamayı yapmakladır r '" ' “ l8 2 y i,,c i “ h iw « talfc 5» A r- * C J* > cr JO*» jly-V»¿siiy» ^ J-» -*~*j J * & iiuf o«- ^ * m fwn ^ or iüjûu* ^ 1) f>a»^ jr j . ^ ^ ^ ^ jw>t *»>» «aj v* l>- ^ > d ¿jM»j y/uj. uul v, / , ’ ^ ^ ■* * o j ¿u*- ^ -W- lUjjUu* J* ^ ^ / <jn-u «.ur * " ' t**“ fu* ^ J> o* **bi I. v* U«(J o* ** Oj—Al, «A* UUft W ^ o»kiKfb* ^ ji) Ab**/* j'* t.*r* (t.yij ¿«i; ou f»d / r^ j fM»ı e» uuu & ¿u ıyu > b j>-tı ju J jmu (Ujui fUVi i<>ı) «ji iy *jU * > » > S (fyUjfUy» JjMl JyOaj ^ 'Vk'j*- ♦***■»jtaJ jj<ıV)idl »> J - ıi^ aVyyUJUjv id*- jUmi ^ Jte IjLâ >>* ı#yjı>)iy^jı y 4ijü *u «ju j u d i ruvı, f>mju ı; ov c^> j i ^ ^ U f u y i ) ^ J>* ■*►'> > / »jU v/l UUM l^u JU «U JA «# iiHpftt ¿ * > piiijU «u JA 01 fs j! Pyuı sU d f'A’ «*-yk» pSjj UJ J - ¿r* ^ y ı, ^ uu» u .tu jiuvij «r>u-, Cf ja » «#nJ» ji»)^ «AU Jadnû ,JU J U v«y.ı j (j j s «,-yu j ^ fuyı, jy u ^ f p (rji* «fi J vAJi u* (rr* ■‘••j JT j*j>fUyv (A « ¿t-k»»)U-!)i j>> J U > ^ fuy» j ^ y ^ , j r ^ « * 6 »^u i*u+' JJd ü JUJ,(JA» ^ rja
94 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I Haneli fakihleri burada açıklanan genel fıkıh hükmünü “cl-imamu /.¿minun ve’l- tnuczzinu mu’temen...” (Ebû Dâvud, Tirmizî, Ahmed b. Haııbel ve diğerleri: Ebû Hu- reyre radiyallahu anhden) hadîsinden çıkartmışlardır. Bu mevzuda aşağıdaki kaynaklara da müracaat edilebilir: 1 — Hidâye. Haşiyesi İnâye ile birlikte. Cilt: I . sahife: 265. 2 — Ramuzü'l-Ehâdis Şerhi: Lcvami’ul-lJkul. 2 ’inci cilt, sahife: 335. Muhterem müslüman kardeşlerimizin, yersiz tenkidlere kapılmamalarını, ehlulla- hın te’lif ve tasnif ettikleri böyle muteber kitaplara itimadsızlık etmemelerini ve Bedir Yayınevi’nin neşr ettiği kitapların tercümesinde ve matbaa tashihlerinde elden gelen gayreti sarf ettiğini bilmelerini ehemmiyetle istirham ederiz. BEDİR YAYINEVİ
İkinci Bölüm ELFÂZ-I KÜFÜR Küfür: Şüphe, cehâlet ve inkâr gibi sebeplerle imân edilmesi ge reken şeylere imân etmemektir. Küfür üç nevidir: 1 — Cehlî küfür: Kâfirlerin ve câhillerin küfrü gibi. 2 — İnkârı ve inâdî küfür: Fir’avn ve ona benzeyenlerin küfrü. 3 — Hükmî küfür: Şer’an imân edilmesi gereken şeyleri tahfif etme neticesinde meydana gelen küfürdür. İşte bizim ele alacağımız küfür mevzuu, sonuncu maddede zikr edilendir. BİRİNCİ KISIM Sapık mezheblerin hâlleri(92) 1 — Kaderiyye Mezhebi(93): Bunlar, “şer, Allah’ın takdiri değil- .....................................................ŞERH K I S M I ........................................................ ( 9 2 ) Dalâlette olan mezhebler yediye ayrılır: 1 — Mutezile mezhebi: B u d a k e n d i a r a s ı n d a 2 0 g r u b a a y r ı l m ı ş t ı r . 2 — Şia mezhebi: B u d a 2 2 g r u b a a y r ı l m ı ş t ı r . 3 — Hariciyye mezhebi: 2 0 g r u b a a y r ı l m ı ş t ı r . 4 — Mürcie mezhebi: 5 g r u b a a y r ı l m ı ş t ı r . 5 — Cebriyye mezhebi. 6 — Müşebbihe mezhebi. 7 — Neccâriyye mezhebi: Ü ç g r u b a a y r ı l m ı ş t ı r . Peygamberimizin (s.a.v.), “Onlar benim ve ashabımın yolunda yürüyenlerdir.” buyurarak tebcil ettiği “hak mezhebler” ise üçtür: 1 — Selef muhaddisleri, 2 — Eş’arîler, 3 — Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat. B u m e z h e b le r h e r t ü r l ü b â t ı l d a n u z a k t ır . ( 9 3 ) Kaderiyye, Mutezile m e z h e b in d e n a y r ı l m ı ş b i r f ı r k a d ı r .
96 dir ve herkes yaptığının failidir” dedikleri için tekfir edilmeleri vâcibdir. 2 — Keysâniyye Mezhebi0*4*: “Allah (c.c.) hakkında pişmanlık ve yanılma câizdir” dedikleri için tekfir edilmeleri vâcibdir. 3 — Râfızîlerin0*5*tekfiri de vâcibdir. Ölüler tekrar dünyaya dö nerler. Rûhlar bir cesedden diğer cesede geçm ek suretiyle ebedileşirler. Allah’ın ruhu ise 12 imâma girer, derler. 12 imâmın ilâh olduğunu iddia ederler. Batınî imâmın yâni (Mehdî-i Muntazarın) bir gün çıkacağını iddia ederler. Bekledikleri Mehdî zuhur edinceye ka dar emir ve nehiyleri yerine getirmeyi tehir etmişlerdir. Cebrâil (a.s.) vahyi, Hz. A li’ye getireceği yerde yanlışlıkla Hz. Muhammed (s.a.v.)’e getirmiştir, derler. Bu sebepler, onların tekfirini gerektirmiş tir. 4 — H âricilerin196*tekfir edilmesi de vâcibdir. Hz. Osman, Hz. Ali, Hz. Talha, Hz. Zübeyr, Hz. Âişe ve kendilerinin dışındaki bütün .....................................................Ş E R H K I S M I ............................................................ B u n l a r a g ö r e ş e r , A l l a h ’ ı n t a k d i r i i l e m e y d a n a g e l m e z . K u l u n v e y a ş e y t a n ın i ş i d i r . P e y g a m b e r ( s . a . v . ) , ş u h a d î s - i ş e r i f l e r i i l e b u n l a r ı i ş a r e t e t m i ş t i r : “Onlar bu ümmetin mecûsîleridir. Hastalıklarında ziya ret, öldüklerinde de şehadet etmeyin. Onlar kader m evzuunda Al lah’ın düşmanlarıdır.” ( 9 4 ) Keysâniyye, ş i a m e z h e b i n d e n b i r g r u p t u r . ( 9 5 ) Râfızîlerin i’tikadına göre rûhlar tenasüh halindedirler. Y â n i r û h l a r b i r c i s i m d e n d i ğ e r b i r c i s m e i n t i k a l e d e r l e r . R û h l a n n b u i n t i k a l i d e v a m l ı d ı r . A y r ı c a b u n l a r A l l a h ’ m r u h u n u n 1 2 i m â m a i n t i k a l e t t i ğ i n e d e i n a n ı r l a r . Zikri geçen 12 imâm Hz. A li’nin soyundandır ve isimleri şöyle sıralanabilir: 1 — Aliyyü’l-Murteza, 2 — Haşan, 3 — Hüseyin, 4 — Zeynü’l-Âbidin, 5 — Muhammed Bakır, 6 — Ca- fer-i Sâdık, 7 — Musâ Kâzım, 8 — Ali Rıza, 9 — Muhammed Ta- kiyy, 10 — Ali b. Muhammed, 11 — Ali Hasen el-Askerî, 12 — Bek ledikleri Mehdi. B u n l a r a g ö r e , b e k l e n e n b u M e h d i g e l d i ğ i n d e b ü t ü n k ö t ü l ü k l e r y e r y ü z ü n d e n s i l i n e c e k v e e m i r - n e h i y d e k a l k a c a k . ( 9 6 ) Haricîler, bunlar Hz. Ali ile Hz. Muaviye arasında meydan gelen “Tahkim meselesinden” dolayı Hz. Ali’ye itaatten vazgeçtiler. B ö y l e c e m ü s l i i m a n l a r d a n a y r ı l a n i l k g r u p o l d u l a r . H z . A l i , b u n l a r ı i k - E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I .........................................................
SAPIK MEZHEPLER 97 müslümanlara kâfir dedikleri için küfre gitmişlerdir. 5 — Yezîdîler(97): Acem diyarından zuhur edecek bir peygambe rin Muhammed (s.a.v.) ümmetini ortadan kaldırmasını bekledikleri ve buna inandıkları için tekfir edilmeleri vâcibdir. 6 — Neccâriyye Mezhebi(9ft): Allah’ın sıfatlarını inkâr, “Kıir’- ân-ı Kerîm yazıldığı zaman cisim, okunduğu zaman da a’razdır” de dikleri için tekfir edilmeleri vâcibdir. 7 — Şeytaniyye Mezhebi^99*: “Allah ancak murad ve takdir etti ği zaman bilir. Ondan önce bir şey bilmez.” dediklerinden dolayı tek fir edilirler. 8 — Mûtezileden bir grup: Bunlar “Allah ne görür ne de görü- lür”(,0°) dedikleri için tekfir edilmeleri vâcibdir. 9 — Allah’ın zât ve sıfatları hâdise mahaldir. Yâni Allah’ın sı fatlan kadîm değildir diyenleri tekfir etmek de vâcibdir. ..................................... ŞERH K I S M I .................................................... n a i ç i n A b d u l l a h i b n M e s ’ u d ’ u g ö n d e r d i, f a k a t b i r n e t ic e a lın a m a d ı. S a v a ş m a k m e c b u r i y e t i n d e k a l d ı . H u l â s a o l a r a k b u n la r ın g ö r ü ş le r i ş ö y l e d i r : B ü y ü k g ü n a h i ş l e y e n l e r C e h e n n e m d e e b e d î k a l ı r l a r . K e n d i l e r i n i n d ı ş ı n d a k i b ü t ü n m ü s lü m a n l a r ı k â f i r k a b u l e d e r le r . ( 9 7 ) Yezîdiyye: Haricîlerden bir fırkadır. A c e m d e n b i r p e y g a m b e r geleceğine, gökten bir kitap ineceğine, Hz. Peygamberin ümmeti ni yok edeceğine inanırlar. Liderleri Yezîd b. Ünsiyye’dir. ( 9 8 ) Neccâriyye: H ü s e y i n b . N e c c â r t a r a f ın d a n ih d a s e d ilm iş t ir . A l l a h ’ ı n s ı f a t l a r ı n ı i n k â r e d e r le r . K u r ’ â n - ı K e r î m , y a z ıld ığ ı n d a c is im , o k u n d u ğ u n d a a ’ r a z d ı r , d e r le r . ( 9 9 ) Şeytaniyye: M u h a m m e d b . N u m a n l i d e r l e r i d i r . Ş ia n ın v e y a r â f ı z î l e r i n i l e r i g i d e n l e r i n d e n d i r . A l l a h , e ş y a n ın y a r a t ılm a d a n ö n c e k i d u r u m u n u b i l m e z d i y e r e k , A l l a h ’ a c e h a le t is n a d e t m e k t e d ir le r . ( 1 0 0 ) Mutezileden bir grup, Allah hiçbir şeyi görmez diyerek, Basar sıfatını inkâr etmektedir. Ş u â y e t - i c e l î l e o n l a r ı n b u g ö r ü ş ü n ü r e d d e t m e k t e d i r : “ ( O a d a m ) Allah’ın muhakkak ( h e r ş e y i) görüp dur duğunu hiç de bilmemiş mi?” ( A l â k s û r e s i: 1 4 ). Y in e b u n la r , A l l a h g ö r ü l m e z d i y e r e k d e r ü ’ y e t i i n k â r e d e r le r . Ş u â y e t - i c e l î l e is e , r ü ’ y e t i n h a k o l d u ğ u n u b i l d i r m e k t e d i r : “Yüzler ( v a r d ı r ) o gün ter ü tâzedir, Rablerine bakacaktır.” (K ıy â m e s û r e s i: 2 2 - 2 3 ) .
98 10 — Allah âlimdir, fakat ilim sıfatı yoktur, Kaadirdir, kudret sıfatı yoktur. Bu minval üzere hareket ederek Allah’ın bütün sıfatları nı00^ inkâr ettikleri için tekfir edilmeleri vâcibdir. 11 — “Allah cisimdir°02), başka cisimlere benzemez” diyenler de kâfirdir. Bazılarına göre de bid’ât ehlidir. 12 — “Allah’ın yaptığı işlerde hikmet°03) olmayabilir” diyen ler de kâfirdir. 13 — Cebriyye(l04) mezhebinin tekfiri de vâcibdir. Bunlara göre kulun kudreti, kazanması ve tesiri yoktur, o cansız bir varlık gibidir. 14 — İnsan cesed değildir, o diridir, kaadirdir, ihtiyâr sahibidir, hareket hâlinde olmadığı gibi sâkin de değildir. Başka cisimler için câiz olan sıfatlar onlar için câiz değildir diyenler de kâfirdirler. 15 — Mürci’e Mezhebini005^şu görüşlerinden dolayı tekfir et mek vâcibdir: Mü’min ve kâfirleri Allah’a bırakırız. Mü’min cennet lik, kâfir cehennemliktir diyemeyiz. Dünya ve âhiret Allah’ındır; iki ........................................... Ş E R H K I S M I ........... - ................................... (¡01) “Tatarhaniyye” isimli kitapta şöyle denilmektedir: — Bir kimse, Allah âlimdir, ilim sıfatı yoktur. Kaadirdir, kudret sıfatı yoktur derse, bu adam kâfir olur mu olmaz mı? — Evet bu adam kâfir olur. Çünkü Allah’ın sıfatını inkâr küfür dür. (102) Bir kimse, Allah cisimdir, fakat diğer cisimler gibi parça lardan terekküp etmez, derse bid’at ehlinden olur. Şayet maksadı Al lah’a mekân ve cihet isnad etmek ise kâfir olur. (103) Faydası olmayan her iş abestir. Allah’ın yaptığı işlerde hikmet yoktur diyenler, Allah’ı abesle iştigal eder durumda vasfettik- leri için kâfir olurlar. ( 1 0 4 ) Cebriyye görüşünde olanlar kâfirdir. Kulun, meydana ge len herhangi bir işte dahli yoktur. O cansız varlık mesabesindedir. Hâl böyle olunca, kul emir ve nehye muhatap olmaktan da kurtulmuş olur. ( 1 0 5 ) Mürcie mezhebinden bir grup, ‘‘Dünya ve âhiret Allah’ın dır. istediğini affeder, istediğini de cezalandırır. Kâfir cehennemlik, mü’min cennetliktir denemez.” görüşündedir. Diğer bir grup, “İyiliklerimiz kabul kılınmış, günahlarımız affe- E H L - İ S Ü N N E T İ T İ K A D I ..........................................................
S A P I K M E Z H E P L E R 99 âlemde de dilediğini mağfiret eder, dilediğini de cezalandırır. Bunlar dan bazıları da, “İyi amellerimiz makbul kılınmış, kötü amellerimiz ise affedilmiştir. Ameller farz değil, fazilettir. Yapanlar için iyidir, yapmayanlara bir şey yoktur.” der. Bu görüşte olanlar da kâfirdir. Di ğer bazıları da “Mü’minler günahkârlarla dost olamaz.” der. Bunlar bid’at ehlidir. 16 — “Mîzan(,06) yoktur, o adâlettir. Büyük günah(107) işleyenler Cehennemde ebedî kalırlar. Namaz ve diğer farzları ve itaat edilmesi gereken şeyler imândır. Amel imândandır(,08). Allah’a, meleklere, ki taplara, peygamberlere, âhiret gününe imân eden mü’mindir, fakat amel edilmesi gereken şeylerden birini terk ederse kâfirdir. Zina eden, zina ederken; içki içen, içerken; bunun gibi bütün kötü fiilleri işleyen ler o fiilleri işlerken kâfirdir. ”(l09) diyen kimse bid’atçıdır. ...................................................... Ş E R H K I S M I ....................................................... dilmiştir. İmânla beraber günahın zararı, küfürle beraber de iyiliğin faydası yoktur. Yaptığımız ameller farz değil, nâfiledir." derler. Üçüncü bir grub ise şöyle demektedir: “Günahkâr bir kimse dost edinilmez.” Bunların hepsi bid’at ehlidir. (106) Bir kimse, mizan adaletten ibarettir, ameller tartılmaya- caktır derse bid’atçidir. Kâfir diyemeyişimizin sebebi, nassın o görüşe hamledilmesi, zayıf da olsa mümkün olduğu içindir. (107) Tevbe etmeksizin öldüğü takdirde, günah-ı kebâir işleyen bir kimse, ebediyyen Cehennemde kalır, diyen Mutezile bid’at ehlidir. (108) Haricîlerden bazdan, amel imândandır. Bir kimse farzlar dan birini terk ederse kâfir olur. Cüz’ yok olunca küll de yok olur, dedikleri için bid’atçidirler. (109) Haricîlere göre büyük günah işleyen kâfirdir. Hz. Ali de Haricîleri katledip büyük günah işlediği için kâfir olmuştur. Onların delillerinden biri şu âyet-i celîledir: “...Filhakika şeytanlar, sizinle mücadele etmeleri için kendi dostlarına mutlaka telkinlerde bulunur lar. Eğer onlara itaat ederseniz şüphesiz ki siz de Allah’a eş tanıyan- lardansımzdır.” (En’âm sûresi: 121). Bize göre, bu itaat, Allah’a şirk koşmakta onlara uymak mânasındadır.
100 “M est(,,0) üzerine mesh y o k tu r.” diyenler ve cemaatten ayrı- 1an lar... İşte yukarda zikredilen görüşleri iddia edenlerin hepsi bid’at ehli dir... 17 — Râfızîlerden Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ö m er’e küfredenler ve lânetleyenler kâfirdir. “ Hz. Ali bu ikisinden üstündür.” diyenler ise bid’atçidir. 18 — Mücessime(l 1 M ezhebini tekfir etm ek vâcibdir. Zira bu mezhebi benimseyenler, “Allah’ın hususî mekânı vardır, o da Arş’tır” demektedirler. E H L - İ S Ü N N E T ( ’T I K A D I .......................................................... ..................................................... Ş E R H K I S M I ............................................................ Haricîlerin diğer bir delili i s e ş u â y e t - i c e l î l e d i r : “Kim Allah’a ve Peygamberine isyan ederse şüphesiz onun için Cehennem ateşi vardır, kendileri orada ebedî, dâim kalıcılar olm ak üzere.” ( C i n s û r e s i : 2 3 ) . B i z e g ö r e b u â y e t - i c e l î l e n i n m u h a t a b ı k â f i r l e r d i r . Haricîlerin bir başka delili i s e ş u h a d î s - i ş e r i f t i r : “Zinâ eden, zinâ ânında mü’min değildir.” B i z e g ö r e , z i n â ç i r k i n b i r f i i l o l d u ğ u i ç i n , z i k r e d i l e n h a d î s - i ş e r î f t e h d id m a k a m ı n d a s ö y l e n m i ş t i r : B i r d i ğ e r d e l i l l e r i d e ş u h a d î s - i ş e r i f t i r : “Namaz dinin direğidir. Kim namazı terk ederse dinini yıkmış olur.” B i z e g ö r e , “ i n a n m a d ı ğ ı h â l d e ” t e r k e d e r s e d i n i n i y ı k m ı ş o l u r . ( 1 1 0 ) Şiîler ve Rafızîler, mest üzerine meshi kabul etmiyorlar. O n l a r a g ö r e ç ı p l a k a y a k ü z e r i n e m e s h m e ş r u d u r . B u g ö r ü ş l e r i i l e R e s û l u l l a h ’ ı n s ü n n e t i n d e n ç ı k m ı ş o l u y o r l a r k i k ü f ü r l e r i n d e n k o r k u l u r . ( 1 1 1 ) Müşebbihe, Kerâmiyye, Mutezile ve Cehmiyye mezheble- ri, Mücessime ile aynı görüştedirler. Cehmiyye mezhebinin delilleri şu âyet-i celîlelerdir: 1 — “O, gökte de Tanrı, yerde de Tanrı olan ( b i r A l l a h ) dır. O yegâne hüküm ve hikmet sahibidir, herşeyi hakkı ile bilendir.” ( Z u h - r u f s û r e s i: 8 4 ) . B i z e g ö r e b u â y e t - i c e l î l e , A l l a h ’ ı n t a k d i r v e t e d b i r i n e d e l â l e t e d e r . 2 — “O, göklerde de, yerde de ( i b â d e t e m ü s t e h a k o l a n ) Al-
E L F Â Z - I K Ü F Ü R 101 İKİNCİ KISIM Kâfir, Mürted ve Zındıklar Hakkındaki Hükümler Rubûbiyyeti inkâr eden Muattile, vahdaniyyeti inkâr eden Vese- niye, Allah’tan başkasına ibâdet edilebileceğini iddia eden İttihadiy- ye, Allah ile beraber başka bir şeye ibâdet etmenin mümkün olduğunu savunan Hulûliyye kâfirdir. Ulûhiyyeti inkâr eden Dehrîler(ll2), hayrı yaratan bir ilâh, şerri de yaratan bir ilâh, olmak üzere iki ilâh(ll3) kabul eden Dîsânîler ve M âniler, aynı görüşe sahib olan Sâbiiler, Hıristiyanlar ve ...................................................Ş E R H K I S M I ..................................................... lah’dır. Sizin içinizi de bilir O, dışınızı da. ( H a y ı r v e ş e r ) ne kazana cağınızı da bilir O.” " E n ’ a m s û r e s i: 3 ) . B i z e g ö r e b u â y e t - i c e l î l e A l l a h ' ı n k u d r e t v e e s e r le r in e d e lâ le t e t m e k t e d ir . 3 — “O, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra ( h ü k m ü ) arş istilâ edendir. Yere giren, oradan çıkan, gökten inen, oraya yükselen şeyleri O bilir. Nerede olursanız olun, O, sizinle beraberdir. Ne yapar sanız Allah hakkıyla görücüdür.” ( H a d î d s û r e s i: 4 ). B i z e g ö r e , b u â y e t - i c e l î l e d e k i “i s t i l â ", A l l a h ' ı n “ i l m i i l e i s t i l â " e t m e s id ir . ( 1 1 2 ) Dehrîler h a k k ın d a , K u r ' â n - ı K e r î m ’ d e ş ö y le b u y u r u lm a k - t a d ı r : “Dediler ki: “Bu ( h a y a t ) dünya hayatımızdan başka ( b i r ş e y ) değildir. Ölüyoruz, yaşıyoruz. Bizi o sürekli zamandan başkası helâk etmez.” Halbuki onların buna dair de hiçbir bilgisi yoktur. Onlar ( b a ş k a d e ğ i l ) sâde ( ö y le ) sanıyorlar.” ( C â s iy e s û r e s i: 2 4 ) . D e h r î l e r A l l a h ' ı n , h e r ş e y d e . y e g â n e t a s a r r u f s a h ib i o ld u ğ u n a in a n m a z la r . ( 1 1 3 ) İki ilâh kabul edenler: 1 — Mâniyye: B u n u n k u r u c u s u M â n i is m in d e b i r z ın d ık t ır . P e y g a m b e r o l d u ğ u n u i d d i a e t m iş t ir . E r d e ş i r z a m a n ın d a y a ş a m ış t ır . B u m e z h e b e g ö r e , k â in a t i k i e s a s ü z e r in e k a im d ir : a) Nur. b) Zulmet. a) Nur, hayn yaratır. b) Zulmet, şerri yaratır.
Mecûsîler de kâfirdir. KarmatîIer(M4), Bâtınîler, Tenâsuha inanan lar, Hulûlü kabul edenler de kâfirdirler. Râfızîlerden Cenâhîler(l,5), Allah’ın birliğini ve ulûhiyyetini itiraf edip, “Allah kadîm değildir, di ri değildir, hâdistir ve şekillenmiştir.” diyen Hişâmîler de küfürdedir ler. Allah’a çocuk ve arkadaş isnad edenler, Allah’ı bir şeyden doğ muş veya meydana gelmiş olarak kabul eden Hıristiyan ve Yahudîler de kâfirdirler. 1 0 2 .....................................................E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D l .......................................................... ................................................... Ş E R H K I S M I ........................................................... 2 — Sâbiîler: B u n l a r Y a h u d i v e H ı r i s t i y a n l a r d a n a y r ı l m ı ş b i r g r u p t u r . M e l e k l e r e i b â d e t e d e r l e r . M e l e k l e r i n b u â l e m d e m ü e s s i r o l d u ğ u n a i n a n ı r l a r . H z . N u h ( a . s . ) ’ u n d i n i n d e o l d u k l a r ı n ı z a n n e d e r l e r . 3 — Nasrântler, y â n i H ı r i s t i y a n l a r k i b u n l a r ü ç g r u p t u r . N â s û t i l e L â h û t ’ u n y â n i i n s a n i l e A l l a h ’ ı n i m t i z a ç e t t i ğ i n e , k a r ı ş t ı ğ ı n a i n a n ı r l a r . O n l a r a g ö r e b u k a r ı ş m a i ç k i i l e s u y u n k a r ı ş m a s ı g i b i d i r . 4 — Mecûsîler: İ k i y a r a t ı c ı o l d u ğ u n a i n a n ı r l a r : a) Yezdân, bu, hayrı yaratandır. b) Ehrimen (şeytan), bu da şerri yaratandır. Bunlar ateşe taparlar. ( 1 1 4 ) Karmatîler: K a r m a t b i r k ö y i s m i d i r . L i d e r l e r i H a m a d a n b u k ö y d e n d ir . İ s m a i l b . C a ’f e r u ’ s - S â d ı k ’ ı n i m â m o l d u ğ u n u i d d i a e t t i k l e r i i ç i n d i r k i İ s m â i l i y y e m e z h e b i n d e n d i r l e r . B â t ı n î l e r , V ü c û d î l e r , N a s î r î l e r . B u n l a r A l l a h ’ a v e l e d i s n a d e d e r v e t e n â s u h u k a b u l e d e r le r . B â t ı n î l e r , K u r ’ â n - ı K e r î m ’ i n z â h i r i n i a l m a d ı k l a r ı i ç i n k e n d i l e r i n e b u i s i m v e r i l m i ş t i r . B u n l a r a g ö r e K u r ’ â n - ı K e r î m ’ i n z â h i r i t e k l i f l e r l e d o lu b i r i ş k e n c e d i r . K u r ’ â n - ı K e r î m ’ i n b â t ı n ı i s e b u t e k l i f l e r i n t e r k i n i g e r e k t i r i r . B u n l a r a g ö r e , K u r ’ â n - ı K e r î m ’ i n z â h i r i i l e b â t ı n ı , b i r m e y v e n in k a b u ğ u i l e i ç i g i b i d i r . ( 1 1 5 ) Cenâhîler: B u n l a r A b d u l l a h b . M a ’ v i y e b . A b d u l l a h b . C a f e r ’ in y o l u n d a n g i d e n l e r d i r . B u n l a r , r u h l a r ı n t e n â s u h u n u i d d i a e d e r le r . A l l a h ’ ın r û h u n u n s ı r a s ı i l e H z . A d e m , H z . Ş i t ( a . s .) v e d i ğ e r p e y g a m b e r le r e , s o n r a H z . A l i ’ n i n ç o c u k l a r ı n a v e n i h a y e t l i d e r l e r i A b d u l l a h b . M a ’ v i y e ’ y e i n t i k a l i n e i n a n ı r l a r . B u n l a r , p e ş i n d e n g i t t i k l e r i i m a m l a r ı n ı n İ s f a h a n ’ d a b i r d a ğ d a o l d u ğ u n a v e b i r g ü n i n e c e ğ i n e i n a n ı r l a r . B u n l a r a g ö r e k ı y a m e t y o k t u r , h a r a m o l a n ş e y l e r i n h e p s i h e la ld ir .
ELFÂZ-I KÜFÜR 103 Ezelde Allah ile beraber kadîm olan bir şeyin olduğunu ve Al lah’tan başka, kâinatın sânii ve müdebbiri olduğunu iddia edenler İcmâ ile kâfirdirler. İki ilâh olduğunu iddia eden filozoflar, münec cimler, varlıkların yaratılmasında ve tedbirinde tabiatin tesiri vardır diyen tabiatçiler de kâfirdir. Allah ile oturulur, onun yanma çıkılır, konuşulur ve Allah bazı kimselere hülûl eder diyen bazı mutasavvıflar, Bâtınîler, Karmatîler ve hıristiyanla'r da kâfirdir. Kâinatın kadîm veya bâkî olduğunu söyleyen veyahut da bu hu suslarda şüpheye düşen bazı felsefeciler de kâfirdir. “Ruhlar, bir kimseden diğer bir kimseye devamlı bir intikal hâlindedir. Rûhların ni’met veya işkence içinde olmaları, onların un surlarının iyi veya kötü olmasına bağlıdır.” diyenler kâfirdir. Topyekûn Nübüvveti, sadece bizim Peygamberimizin nübüvve tini veya başka peygamberlerden birinin nübüvvetini inkâr eden, Berahimîler(116), Yahudiler, Hıristiyanlardan Arûsîler, Gurabller ................................................... Ş E R H K I S M I ...................................................... Aliyyu’l-Kari’nin, “Şifâ-i Şerif Şerhi’nden” alınmıştır. Hişâmiyye: B u n l a r , H i ş â m b . H a k e m v e H i ş â m b . S â l i m ’ i n a s h a b ı d ı r . B u n l a r a g ö r e A l l a h c e s e d d ir . B u c e s e d in b i r t a r a f ı b e y a z b i r g i i m ü ş p a r ç a s ı g i b i p a r l a r . O t u r u r , k a l k a r , d i ğ e r c i s i m l e r e b e n z e r . K e n d i n d e n d o ğ a n b i r ı ş ı k l a y e r i n a l t ı n d a k i n i d a h i b i l i r . V e b u n a b e n z e r s a ç m a l ı k l a r . B ü t ü n b u n l a r ş u â y e t - i c e l î l e i l e r e d d e d ilm e k t e d ir : “Onun ( B e n z e r i o l m a k ş ö y l e d u r s u n ) benzeri gibisi ( d a h i) yoktur. O, hakkı ile işiten, kemâli ile görendir.” ( Ş û r a s û r e s i: J l ) . ( 1 1 6 ) Berahimîler: H i n d i s t a n ’ d a b u lu n a n b i r k a v i m d i r . A l l a ü z e r in e p e y g a m b e r g ö n d e r m e k c â i z d e ğ i l d i r d e r le r . Ârûsiyye: A b d u l l a h b . İ d r i s ’ e t â b i o l a n b i r g r u p t u r . K e n d i l e r i n e g ö n d e r i l e n p e y g a m b e r i k a t i e t m iş le r d ir . Gurâbiler: B u n l a r , H z . A l i i l e P e y g a m b e r im iz in ( s . a . v . ) , i k i k a r g a n ı n b i r b i r i n e b e n z e y i ş i g i b i b e n z e d i k l e r i n i , b u y ü z d e n C e b r a i l ( a . s . ) ’ i n v a h y i, ş a ş ı r a r a k H z . P e y g a m b e r e g e t i r d i ğ i n i i d d i a e t t i k l e r i n d e n d o l a y ı b u n l a r a “ G u r â b î ” d e n m iş t ir . B u b ü y ü k b i r y a l a n d ı r . H z . A l i i l e P e y g a m b e r i m i z a r a s ı n d a e n u f a k b i r b e n z e r l i k o l m a d ı ğ ı m ü -
104 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I (bunlar Hz. Ali’nin peygamber olduğunu iddia eden Râfızîlerdendir), Muattilîler, K arm atîler, İsmâilîler, A ’birîler ve A ’bîdîler (Ubeydi) de kâfirdirler. Allah’ın birliğini ve peygamberin hak olduğunu kabul edip, pey gamberlerin getirdiği şeylerde yalan olabileceğini iddia eden filozof lar, bazı sapık mutasavvıflar ve İbahiyeciler(l l7) İcmâ ile kâfirdirler. Bizim peygamberimize (s.a.v.), tebliğ ettiği şeylerde yalan isnad etmek, Peygamberimizi (s.a.v.) doğrulamakta şüpheye düşmek, ona sövmek, “dini tebliğ etmedi” demek ve hafife almak gibi şeylerden birini yapan kâfirdir. Bir kimse peygamberlerden herhangi birine yukarıda zikr edilen hususlan isnad etse, yine kâfir olur. Hayvanların da peygamberi^18) vardır diyen hakimlerin yolundan gidenler de kâfirdir. İmân esaslarını ................................................... Ş E R H K I S M I ........................................................... d e l l e l d i r . Mu’attile: K â i n a t b a ş ı b o ş t u r , Y a r a t ı c ı s ı y o k t u r , d e r l e r . Anberiyye: A b d u l l a h b . H a ş a n e l - A n b e r V y e m e n s u p o l a n l a r ı n m e y d a n a g e t i r d i k l e r i f ı r k a d ı r . B u a d a m B a s r a k a d ı l ı ğ ı y a p m ı ş t ı r . B u n l a r a k id e y e v e a k l a t a a l l û k e d e n m e s e l e l e r d e t a k l i d c â i z d i r , d e r le r . Ubeydiler: U b e y d b . K a d d a h i s m i n d e b i r Y a h u d i t a r a f ı n d a n i h d a s e d il m iş t ir . İbâhiyeye m e n s u p o l a n l a r , i n s a n ı n h i ç b i r ş e y l e m ü k e l l e f o l m a d ı ğ ı n ı s a v u n u r l a r . “ M e v a k ı f , “ M e k a s ı d " , “ Ş i f â u ’ ş - Ş e r î f Ş e r h i ” i s i m l i e s e r l e r d e n a l ın m ış t ır . ( 1 1 7 ) Ehl-i Sünnete tâbi olmayan câhil sofular şöyle demektedir ler: P e y g a m b e r in ( s . a . v . ) h a b e r v e r d i ğ i C e n n e t , C e h e n n e m , h a ş i r , n e ş i r g i b i o lm u ş v e o l a c a k ş e y l e r , l â f z ı n ı n i k t i z a e t t i ğ i m â n a d a d e ğ i l d i r . İ n s a n la r a , k o l a y c a a n l a s ı n l a r d i y e b u ş e k i l d e h i t a p e d i l m i ş t i r . B u n l a r ı n b u s ö z le r i, P e y g a m b e r i n ( s . a . v . ) g e t i r d i ğ i ş e y l e r d e n ş ü p h e e t m e k v e ş e r ia t ın t a m a m ın ı i p t a l e t m e k m â n a s ı n ı i f a d e e t m e k t e d ir . B u g i b i c â h i l s o f u l a r ı n ş e r r i n d e n A l l a h ’ a s ı ğ ı n ı r ı z . ( 1 1 8 ) Bazı felsefecilerin yolundan gidenlere göre, m a y m u n , d o m u z , k u r t , k u ş v e s u h a y v a n l a r ı g i b i y a r a t ı k l a r a k e n d i c i n s l e r i n d e n
ELFÂZ-I KÜFÜR 105 kabul ettiği hâlde, bizim Peygamberimiz için “siyah” derse veya “so yulmadan (temizliği yapılmadan) gömüldü” derse kâfirdir. “Mek ke’de cereyan eden hâdiselerin aslı yoktur, o Kureyşli değildir.” diyen de kâfirdir. Peygamberimiz (s.a.v.) ile beraber başka peygamber ola bilir veya kendisinden sonra peygamber gelebilir diyen İseviyye(l l9) mensupları da kâfirdir. İmâm, nübüvvette ve hüccet hususunda Resûlullah’ın yerine ge çer diyen Haramiler, Râfızîler, Bezîgîler, Beyânîler, Bezîğ ve Be yan ismindeki şahıslara peygamber diyen kâfirdir. Peygamberlik id dia eden veya kalbin temizlenmesi ile peygamberlik mertebesine ula şılır diyen filozoflar, haddi tecavüz eden sofiler ve bunlardan bana vahiy geliyor, (isterse peygamberlik iddia etmesin) ben bulutlara çıkı yorum, cennete gidip meyve yiyorum ve hûrilerle kucaklaşıyorum di yenler kâfırdir(l20). Cennet, Cehennem, haşir, neşir, sevab ve ceza bize zâhir olma yan gizli bir mânâ ve rûhanî bir lezzettirler diyen Hıristiyanlar, filo zoflar, Bâtınîler ve bazı sofiler de kâfirdir. Ancak kâfirden sudûr(12l) edebileceği hususunda, müslümanlann ittifak ettikleri bütün fiilleri - .................................................Ş E R H K I S M I ...................................................... p e y g a m b e r g e l e b i l i r . D e l i l l e r i ş u â y e t - i c e l î l e d i r : “... Hiçbir ümmet müstesna olmamak üzere içinde ( a z a b d a n ) bir korkutucu ( p e y g a m b e r g e l i p ) geçmiştir.” ( F â t ı r s û r e s i : 2 4 ) . B u n l a r a g ö r e , b u â y e t - i c e l î l e d e k i ü m m e t t e n m a k s a t b ü t ü n y a r a t ı k l a r d ı r . H a l b u k i , p e y g a m b e r l e r i n s a d e c e in s a n la r d a n g ö n d e r i l d i ğ i n i b e y a n e d e n s a r i h â y e t - i c e l î l e v a r d ı r . B u h u s u s i l e i l g i l i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “Biz senden evvel de kendilerine vahy ettiğimiz erkekler den başkasını ( p e y g a m b e r o l a r a k ) göndermedik. Eğer bilmiyorsanız ehl-i zikre sorun.” ( E n b i y â s û r e s i: 7 ). ( 1 1 9 ) İsevîlerin lideri, İ s a b . İ s h a k b . Y a ’ k u b ’ d u r . M a n s u r ’ u n h a l i f e l i ğ i z a m a n ı n d a y a ş a m ış b i r Y a h u d id ir . P e y g a m b e r im iz in ( s . a . v . ) y a l n ı z A r o p l a r a p e y g a m b e r o l a r a k g ö n d e r i l d i ğ i n i i d d i a e t m iş t ir . ( 1 2 0 ) Bunların hepsi kâfirdir. Z i r a P e y g a m b e r im iz in ( s . a . v . ) s o n p e y g a m b e r o ld u ğ u n u v e b ü t ü n i n s a n l a r a p e y g a m b e r o l a r a k g ö n d e r i l d i ğ i n i i n k â r e d e r le r . ( 1 2 1 ) Allah’ın sıfatlarından birini inkâr eden icmâ ile kâfirdir. F a k a t A l l a h ’ a v a s ı f i s n a d e d e r d e s ı f a t ı y o k t u r d e r s e , b u h u s u s t a
m yapanlar kâfirdirler. Mekke(l22), Beytullalı, Mescid-i Haram ve Hac- cın rükünlerini inkâr edenler de kâfirdirler. Kat’î icmâı(,23)ve günahı hafife alanlar, Allah’ın mekrinden emîn ve rahmetinden ümid kesen ler de kâfirdir. Elfâz-ı K üfrün H üküm leri, K aideleri ve İh tilâfları: 1 — Küfre götürdüğü hususunda ittifak edilen lâfızları söyle yenlerin, amellerinin heder olduğu İcmâ ile sabittir. Meselâ mür- ted(I24) bunlardandır. Yeniden imân ettiği takdirde, hacc etmiş ise, haccı iâde etmesi gerekir. İrtidad hâlinde iken karısı ile muamelesi zinâ, çocuğu olursa veled-i zinâ olur. Âdet yerini bulsun diye getirilen şehâdet, İslâmın ruhuna dönme dikçe makbul değildir. Küfrünü ortadan kaldırmaz. 2 — K üfür olduğunda ihtilâf lâfızları söyleyenlere, tecdid-i ..................................................... Ş E R H K I S M I ............................................................ i h t i l â f v a r d ı r . B u n l a r a k â f i r d i r d e m e k t e n , d e m e m e k y e ğ d i r . ( 1 2 2 ) Bir kimse hac farzdır, kıbleye yönelmek farzdır, fakat bu kıble ve hac makamı Mekke mi, Mescid-i Haram mı, yoksa başka bir yer mi? Orasını bilmiyorum derse, kâfir olduğunda şüphe yoktur. “ Ş i f â - i Ş e r î f ’ ş e r h i n d e n a l ı n m ı ş t ı r . ( 1 2 3 ) Fıkıh ve Kelâm âlimlerinden bir çoğu, şartları tamam ol muş bir icmâın dışına çıkanların kâfir olduğunda birleşmiştir. D e l i l l e r i ş u â y e t - i c e l î l e d i r : “Kim kendisine doğru yol besbelli olduktan sonra Peygambere muhalefet eder, m ü’minlerin yolundan başkasına uyup giderse, onu döndüğü o yolda bırakırız. ( F a k a t â h i r e t t e d e ) ken disini Cehenneme koyanz. O ne kötü bir yerdir.” ( N i s â s û r e s i : 1 1 5 ) . D e l i l l e r i n d e n b i r i d e ş u h a d î s - i ş e r i f t i r : “Bir kimse cemaate bir karış muhalefet ederse İslâmın ipi boynundan çözülmüş olur.” İ c m â d a n a y r ı l a n l a r ı n t e k f i r i n e m u h a l e f e t e d e n l e r o l d u ğ u g i b i ç e k im s e r k a l a n l a r d a o l m u ş t u r . ( 1 2 4 ) “Riddet”, l ü g a t t e d ö n m e k , ş e r ’ i ı s t ı l a h t a i s e İ s l â m ’ d a n d ö n m e k m â n a s ı n a d ı r . İrtidâdın şartlan: Akıllı olmak, deli ve çocuk olmamak. Delinin deliliği fasılalarla geliyorsa ve o şahıs irtidâda götüren lâfzı deliliğin gelmediği zamanda E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I ..........................................................
ELFÂZ-I KÜFÜR 107 nikâh yapması, tevbe etmesi ve bu lâfızdan dönmesi emredilir. 3 — Hatâ ile söylenen elfâz-ı küfür, küfre götürmez. Söyle mü’mindir. Tecdid-i nikâh ile emrolunmaz. Ancak tevbe ve istiğfar ile emredilir. Birinci ve ikinci maddelerde zikri geçen elfâz-ı küfrün tevlid etti ği meselelerden biri de erkeğin tecdid-i nikâh ile emrolunması idi. Acaba kadından böyle bir lâfız sudur ederse durum ne olur? Buhâra ulemâsına göre kadın da tecdid-i nikâha icbar edilir. .............................................. Ş E R H K I S M I .................................................... ifade etmişse mürted olur. Deliliği tuttuğunda böyle bir lâfız kendisin den sâdır olursa mürted olmaz. Sarhoşun da irtidâdı câiz değildir. Mürtedin öldürülmesinin meşru sebebi: M ü r t e d e v e r ile n c e z a n ın a ğ ı r o lu ş u , I s l â m a y ö n e le n if s a d e d i c i h a r e k e t le r i y o k e t m e k t ir . B u t ı p k ı , m ü lk iy e t i m u h a f a z a e tm e k i ç i n h ı r s ı z ı n e lin i n k e s iliş i g ib id ir . Mürted hakkındaki hükümler: 1 — Tekrar İslâma dönmezse katli vâcibdir. 2 — Malî ve bedenî bütün amelleri yanar. B u h u s u s i l e i l g i l i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “... Eğer ( b i l f a r z A l l a h ’ a ) ortak tanırsan, celâlim hakkı için ( b ü t ü n ) amel ( v e h a r e k e t l e r i n boşa gider ve mu hakkak hüsrâna düşenlerden olursun.” ( Z ü m e r s û r e s i: 5 ). 3 — İrtidâd hâlinde, karısı derhal boş olur. H â k im in b o ş a n m a m u a m e l e s i n i y ü r ü t m e s in e lü z u m y o k t u r . İ r t i d â d h â lin d e m e y d a n a g e l e n ç o c u k d a v e l e d - i z in â o lu r . 4 — Bıraktığı vakıflar bâtıldır. İ s t e r A l l a h r ı z â s ı iç in , is t e r s e ç o c u k l a r ı i ç i n b ı r a k m ı ş o ls u n f a r k e tm e z . M ü lk ü v â r is le r in e in t ik a l e d e r. 5 — İ r t i d â d ü z e r e ö lü r s e , m ü s lü m a n k a b r is t a n ın a k o n m a z . K ö p e k g i b i b i r ç u k u r a a t ı l ı r . 6 — Kendisine, tevbe etmesi için üç gün mühlet verilir. Tevbe etmezse öldürülür. İrtidâdı sebebi ile öldürülmesi câiz olmayanlar: 1 — İrtidâd eden kadın, tekrar İslâma dönmezse, müebbed ha mahkûm olur. Kadınlar iki sebepten dolayı öldürülmez. a) Peygamberimiz (s.a.v.) kadınların katlini nehyetmiştir.
108 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I “Bezzâziyye” isimli kitapta da zikredildiği gibi, her müslüman küfürden korunmak için sabah akşam şu duâyı okumalıdır: “Allah’ım, bilerek şirk koşmaktan Sana sığınırım. Bilmediğimden de affını dile rim. Gaybı kemâli ile bilensin.” Bu, ResûluIIah (sa.v.)’ın duâsıdır. Bir kimse, elfâz-ı küfürden birini ifâde ettiğini söylerse bakılır: O lâfız birçok yönleri(l25) ile küfrü icab ettirmesine rağmen, bir ciheti ile küfrü icab ettirmiyorsa, o kimsenin küfrüne kail olunmaz. Bu, müslü- manlara kolaylık olması içindir. “Bahru’l-Kelâm” kitabında şöyle denmiştir: “Bir kimse elfâz-ı ..................................... Ş E R H K I S M I ..................................................- - - - b) Kadınlar, İslâma karşı silâhlanma gücünden mahrum oldukları içindir. 2 — Müslüman bir çocuk, mürted olarak bülûğa ererse öldürüle mez. k ıy a s e r ı ö l d ü r ü l m e s i g e r e k i r i s e d e , ç o c u ğ u n b u l û ğ d a n ö n c e m ü s l ü m a n l ı ğ ı n m s a h i h o l u p o l m a d ı ğ ı h u s u s u n d a i h t i l â f o l d u ğ u n d a n ö ld ü r ü lm e z . 3 — Zor (ikrah) ile müslüman olan bir kimse mürted olursa öldü rülmez. . 4 — Bir çocuk, anne ve babasını taklid ederek müslüman olur da, mürted olarak bülûğa ererse öldürülmez. B u n u n m ü s l ü m a n l ı ğ ı t a k l i d i b i r m ü s lü m a n l ık o l d u ğ u n d a n m ü r t e d o l m a d a n ö n c e k i m ü s l ü m a n l ı ğ ı n - d a ş ü p h e h â s ı l o l m u ş t u r . B u y ü z d e n ö l d ü r ü l m e z . 5 — İslâm ülkesinde kayıp bir çocuk bulunursa, müslüman olma ya mahkûmdur. Bülûğa ererken müslüman olmaya zorlanır. İrtidâd ederse öldürülmez. 6 — Bir kimsenin müslüman olduğu bir erkek iki kadının şeha- deti ile sabit ise, ve bu kimse irtidâd ederse, bu kimse öldürülmez. Çünkü katil hususunda kadının şehadeti câiz değildir. 7 — Bir kimsenin müslümanlığı iki adamın şehadeti ile sabit olur da sonra o adamlar şahitliklerinden vaz geçerlerse o adam öldürül mez. ( 1 2 5 ) B i r k im s e n in s a r f e t t i ğ i b i r s ö z , b i r ç o k y ö n l e r i i l e k ü f r ü g e r e k t i r i y o r d a b i r y ö n ü i l e k ü f ü r d e n k u r t a r ı y o r s a , m ü f t ü n ü n o n u t e r c i h e t m e s i g e r e k i r . Z i r a m ü s l ü m a n l a r h a k k ı n d a h ü s n - i z a n e s a s t ı r . Ş u v a r k i b u a d a m ın n i y e t i k ü f ü r d e ğ i l s e m ü s l ü m a n d ı r . F a k a t n i y e t i k ü f ü r
küfrü şaka veya oyun olsun diye söyler ve buna inanırsa, bütün âlimlerce kâfirdir.”026* “Yine bir kimse elfâz-ı küfrü hatâ veya icbar edilmek sureti ile söylerse kâfir değildir. Bunda da ittifak vardır.” İmâm Muhammed’e göre, bir kimse bir başka kimseye, eğer küf retmezsen a’zâlarından birini yok ederim der de, o kimse de kalbi imân ile dolu olduğu hâlde sırf a’zâsıntn kesileceğinden dili ile küfür ifâde eden o lâfzı söylerse kâfir olmaz. Bir kimse elfâz-ı küfürden birini söyler de, ben bununla istikbâli değil, geçmişteki küfür hâlimi kasd ettim derse, zâhirine bakılarak bu adam hakkında küfür ile hükmedilir. Bir kimse elfâz-ı küfrü kasden söylerse ittifak ile kâfirdir. ................................................... Ş E R H K I S M I ...................................................... is e , m ü f t ü n ü n f e t v a s ı o n u k u r t a r a m a z . T e v b e e t m e s i v e n i k â h ı n ı t a z e le m e s i g e r e k i r . ( 1 2 6 ) Bir kimse küfür lâfzını kullanırken ne demek olduğunu lir, fakat inanmazsa en doğru görüşe göre kâfirdir. Ç ü n k ü im â n , t a s d i k v e i k r a r ı n b i r l e ş m e s i i l e t a m a m la n ır . K ü f r e d i n c e i k r a r o r t a d a n k a l k m ı ş o l u r . Ş a y e t k ü f r e d e r d e , m â n a s ın ın n e d e m e k o ld u ğ u n u b i l m e z s e “ K a d ı h a n ” a g ö r e k â f i r o lm a z . D i ğ e r b i r g ö r ü ş e g ö r e k â f i r d i r . L â k i n d o ğ r u o l a n e v v e lk id ir . Küfrü icabettiren bir lâfzı herhangi bir zorlama olmadığı hâlde bilerek kullanırsa, bütün âlimlerce kâfirdir. Bilmeyerek kullanırsa ek seriyete göre kâfir, bazılarına göre değildir. Elfâz-ı küfür, bazan, zarâfet, akıllılık, edebiyat taslamak isteyen kimselerin sözlerinde de zuhur edebilir, m e s e lâ , s e v g i l i s i n i g ö r e n b i r k i m s e n i n : " O t e k t ir , o r t a ğ ı v e b e n z e r i y o k t u r ” d e m e s i g i b i. B a z a n g a - r i b ş e y l e r d e n b a h s e d ip y a n ı n d a b u lu n d u ğ u k im s e le r i g ü ld ü r m e k , ş a k a y a p m a k , k ı z g ı n l ı ğ ı n ı if a d e e tm e k , s in ir le n m e k , d i l v e a z a l a r ı n ı k o r u m a m a k v e d i n i ş l e r i n e ö n e m v e r m e m e k g i b i ş e y le r d e n m e y d a n a g e l i r . Elfâz-ı küfrü zorlama olmadan ve bilerek kullanan kimsenin: amelleri yanar, nikâhı düşer, kanı helâl olur, kestiği yenmez, kâfir olacağından ismi değiştirilir. Tevbesiz ölçek olursa Cehennemde ebedî kalır. Müslümanın dilini küfre ve hataya götürecek şeylerden koruması ........................................... ELFÂZ-I K Ü FÜ R ............................................... 109
110 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T I K A D I Bir kimse, zorlama olmaksızın küfür lâfzını söyler ve bunun kü für olduğunu bilmezse ne olur? Bu hususta ihtilâf vardır. Bizim için ölçü şudur: Bir müslümamn sözünü, zayıf bir rivâyet olsa dahi müm kün olduğu kadar iyiye yormak gerekir*127*. -Bu kaideye göre birçok lâfızların küfür olduğu hususunda fetvâ verilmediği için ben de fetvâ vermekten kaçındım. Bir kimse kendi isteği ile elfâz-ı küfürden bir söz sarfederde, bu sözün küfür olduğuna inanmadığını veya bilmediğini söylerse, bütün âlimlerce kâfirdir. Zira bilmemek özür değildir. Şayet bir söz söyler ken, dil sürçmesi neticesinde ağzından küfür ifade eden bir söz çıkar sa, kâfir olmaz. Fakat bu mahkeme için inandırıcı değildir. ..................................................... Ş E R H K I S M I ............................................................ gerekir. B u n u n i ç i n d e , s u s m a k , d i l i n i a ’ z â l a r ı n ı v e d ü ş ü n c e l e r i n i m u h a f a z a e t m e k , c i d d î o l m a k , ş a k a d a n u z a k d u r m a k , â y e t - i k e r î m e l e r i , h a d î s - i ş e r i f l e r i v e â l i m l e r i n s ö z l e r i n i d ü ş ü n m e k , m ü ’ m i n l e r i n n a s i h a t im k a b u l e t m e k , A l l a h ’ a y a l v a r m a k ; a y r ı c a E b û M u s a ’ l - E ş ’ â r î ’ n i n r i v a y e t e t t i ğ i ş u h a d î s - i ş e r î f d e k i d u â y ı o k u m a k : R e s û l u l l a h ( s . a . v . ) , b i r g ü n A s h a b - ı K i r a m ’ a : Ey insanlar, karıncanın yürüyüşünden da ha gizli olan “hafi şirkten” korunun, b u y u r d u . A s h a b - ı K i r a m , B u k a d a r g i z l i ş i r k t e n n a s ı l k o r u n a l ı m y a R e s û l a l l a h d e y i n c e , R e s û l u l l a h ( s . a . v . ) , Şu duâyı okuyun, b u y u r d u : “Ey Allah’ım, bildiğimiz gizli ve açık şirkten Sana sığınırız. Bilmediklerimizin de affını isteriz.” ( 1 2 7 ) K a d ı E b û B e k r ’ i n , Ş i f â k i t a b ı n d a ş u s ö z ü n a k l o l u n m u ş t u “Allah’a küfretmek, O ’nu bilmemektir. İmân ise bilmektir. Bir kimse sözleri ve görüşleri ile Allah’a küfrediyorsa câhildir.” A l l a h ’ ı n z â t î s ı f a t l a r ı n ı i n k â r e d e n k i m s e M â l i k i i m â m l a r ı n ı n t a m a m ın a g ö r e k â f i r d i r . A l l a h ’ ı n z â t î s ı f a t l a r ı n d a n b i r i n i b i l m e y e n b i r k im s e h a k k ı n d a i h t i l â f v a r d ı r . E b û C a ’f e r ü ’ t - T a b e r î , E b û H a s e n i ’ l - E ş ’ a r î , c e h a l e t i o n u i m â n s ı z k ı l m a z d e m i ş l e r d i r . B u n l a r a g ö r e t a m i t i k a d l a i n k â r e t m e m iş t ir . D e l i l l e r i ş u h a d î s - İ ş e r i f t i r : “ Ü m m ü İ b n S ü v e y d , o ğ l u n a b i r k ö l e a z a d e t m e s i n i v a s i y e t e t m i ş t i. İ b n S ü v e y d R e s û l u l l a h ’ a H a b e ş l i c â r i y e s i i l e b e r a b e r g e l d i . A n n e s i n i n v a s i y e t i n i R e s û l u l l a h ( s . a . v . ) ’ a n a k l e d e r e k b u c â r i y e y i a z a d e t m e k i s t e d i ğ i n i s ö y l e d i . R e s û l u l l a h ( s . a . v . ) c â r i y e y e : — Allah nerededir? d i y e s o r d u . C â r i y e :
E L F Â Z -I K Ü F Ü R 111 İmânın mahiyetini ve Ehl-i Sünnet yolunu öğretmek çok mü him bir meseledir. Selef-i Sâlihin bu mevzuda pek çok eser vermiş lerdir. Hülâsa olarak, bir kimse “ben Allah’ın emrettiğini kabul eder, nehyettiğinden kaçınırım” diyerek, bunu dili ile ikrar ve kalbi ile de tasdik ederse, imânı sahihtir, mü’mindir. Bir müslümanın, acaba benim imânım sahih mi yoksa değil mi dir, demesi hatalı bir harekettir. Bundan maksadı şüpheyi izâle etmek ise mahzuru yoktur. Bu tıpkı, nefis bir şey için, buna rağbet edilir mi, edilmez mi suali gibidir. Bir kimse imânından şüphe eder de, inşaallah mü’minim, müslü- manım der de bir tevilde de bulunmazsa kâfirdir. Şayet bu söz, son nefesimi imân ile verebilir miyim, veremez miyim .korkusundan doğa rak söylenmişse kâfir değildir. Bir kimse küfrü gizler veya küfrü kas- dederse kâfirdir. Bir kimse, zorlama olmadığı halde, dili ile küfrü icab ettiren bir söz söyler ve kalbi de iman ile mutmain olursa yine kafir dir. Zira bize göre bir kimsenin kâfir veya mü’min olduğu ancak sözü ile anlaşılır. Bezzâziyye kitabında nakledildiğine göre, bir kimsenin kalbine küfrü icab ettiren şeyler gelir de, dili ile söylemezse, bir hadîs-i şerifin de delâletiyle bu kimse mü’mindir. Fakat kalbine geldikten sonra küf re azmederse kâfir olur. Zira devamlılık isteyen tasdik zâil olmuştur. “Küfrü inkâr, tevbedir”, “Nefsinin küfrüne rızâ, ittifakla küfür dür.” Fakat başkasının küfrüne rızâ göstermek hususunda ihtilâf var dır. Bu hususta bir şeyhülislâmın (Ebussuud Efendi) görüşü şöyledir: .....................................Ş E R H K I S M 1 ........ ............................. — S e m â d a d ır , d i y e c e v a p v e r d i. R e s û lu lla h ( s .a .v .) : — Ben kimim, deyince: — S e n A l l a h ’ ı n R e s u lü s ü n d i y e m u k a b e le e t t i. B u n u n ü z e r in e R e s û l u l l a h : — Onu azad edebilirsin, o mü’mindir, b u y u r d u . ” B u g ö r ü ş ü s a v u n a n l a r , A l l a h ’ı n b ü t ü n s ı f a t l a r ı n ı b i l e n l e r a z d ı r d e m e k t e d ir le r . B u n l a r a m u h a le f e t e d e n le r is e : — O f e t r e t d e v r i id i. M ü c e r r e t t e v h îd f a y d a v e r ir d i. . . d e r le r . A l l a h ’ ı n v a s f ı v a r , f a k a t s ı f a t ı y o k d iy e n M u t e z ile , M iiş e b b ih e ,
1 1 2 Eğer küfrün caiz ve güzel olduğunu kabul ederse kâfirdir. Fakat şerir ve zâlim bir kimsenin kâfir olarak ölmesini ve Allah’ın bundan inti kam almasını istediğinden küfrüne rızâ gösteriyorsa kâfir olmaz. Bu görüşe göre, zâlim bir kimseye, “Allah seni küfür üzerine öldürsün”, “Senden imânı alsın” şeklinde bedduâ etmekten kasıt,, millete eziyet ve zulmünden dolayı A llah’ın intikamı ise, mahzuru yoktur. İmâmtmıza (İmâm Ma’türidî) göre, tafsilâta lüzüm hâsıl olmaksızın kâfirdir. “Bezzâziyye”ye göre bir kimse, bir başkasına şaka kabilinden(l28) de olsa elfâz-ı küfürden bir şey telkin ederse kâfirdir. Bir kimse, bir kadına, kocasından boşanması için kâfir olmasını telkin ederse kâfir olur. Bir kimse, bir başkasına kâfir olmasını emrederse, emrolunan is ter o kelimeyi söylesin, isterse söylemesin, emreden kâfir olur. Küfrü ne sebep İslâmî hafife almasıdır. Kelime-i tevhidin mânası olan “A llah’tan başka ilâh yoktur” ................................................... Ş E R H K I S M I ........................................................... K a d e r i y y e g i b i t e v i l e h l i n i t e k f i r e t m e m e k e n u y g u n o l a n ı d ı r . O n l a r h a k k ın d a k ıs a s , v e r â s e t , n i k â h , d i y e t , n a m a z , m ü s l ü m a n k a b r i s t a n ı n a d e f ıı v e d i ğ e r m u a m e l e l e r , İ s l â m î h ü k ü m l e r e g ö r e t a t b i k e d i l i r . Y a l n ı z b i d ’ a t e g ö t ü r e n h u h â l l e r i n d e n d ö n m e l e r i i ç i n z e c r î t e d b i r l e r k u l l a n ı l m a l ı d ı r . S a h a b e - i K i r a m z a m a n ı n d a k i t a t b i k a t d a b u ş e k i l d e d i r . B u E h l - i S ü n n e t in g ö r ü ş ü d ü r . B u n u n a k s i n i s a v u n a n l a r d a v a r d ı r . K â d i E b û B e k r : “ V a i d , r ü ’ y e t , m a h l û k a t ı n f i i l l e r i , â r a z ı n b e k a s ı , t e v e l l ü d v e b u n a b e n z e r i n c e l i k l e r h u s u s u n d a g ö r ü ş b e y a n e d e n t e ’ v i l e h l i , t e k f ir e d il m e z . " ( 1 2 8 ) D i l i n i z a p t e d e m e y e r e k , d ü ş ü k s ö z l e r s a r f e d e n , A l l a h ’ ı n a z a m e t in i i h l â l e d i c i i f a d e l e r k u l l a n a n v e y a b a z ı ş e y l e r i m i s a l l e n d i - r i r k e n , A l l a h k a t ı n d a e h e m m i y e t i h â i z y e r l e r d e n - F a l a n ı n e v i K â b e g i b i d i r . O r a y a g i d e n d i l e d i ğ i n e k a v u ş u r m i s â l i n d e o l d u ğ u g i b i - b a h s e d e n k im s e k ü f ü r , i l h a d v e f e s a d k a s d e t m i y o r s a k â f i r o l m a z . B u g i b i s ö z le r e d e v a m e d e n k i m s e n i n d i n i h a f i f e a l d ı ğ ı g e r e k ç e s i i l e k ü f r ü n e h ü k m e d ilir . E n d ü lü s f a k i h l e r i M a ’ r û f i s m i n d e b i r ş a h s ı n , h u k a b i l s ö z l e r s a r - f e t t iğ i iç in , id a m ın a f e t v â v e r m i ş l e r d i r . M e b s û t ’ u n m ü e l l i f i İ b n K a s ı m ’ a : E H L - İ S Ü N N E T İ T İ K A D I .........................................................
ELFÂZ-I KÜFÜR 113 cümlesinin, “ilâh yoktur” kısmını söyleyip, “Allah’tan başka” kısmını kasd ederse kâfir değildir. Zira bu imânının neticesidir. Yukarıda zikredilenin aksini murad etti ise kâfirdir. “Hâniyye” isimli kitapta şöyle nakledilir: Bir putperest, Allah’ın birliğine inanmadığı hâlde Lâ ilâhe illallah derse rhüslüman olur. Bu sözünden dönerse öldürülür. Şayet yalnız “Allah” derse müslüman ol maz. Eğer ben müslümanım derse müslümandır. Müslümanım de mekten kasdı, hak üzerinde olduğunu ifade etmekse müslüman olmaz. Yahudi ve hıristiyanlar “La ilâhe illallah” der de “Muhammedur- resûlullah” demezlerse müslüman olmazlar. “Dürer” de zikredildiğine göre, bugün yahudi ve hıristiyanlar “Lâ ilâhe illallah Muhammedurresûlullah” deseler dahi, müslü man sayılamazlar. Onlara gerçekten kabul ediyor musunuz diye sorul duğunda, sizin peygamberiniz olarak kabul ediyoruz derler. Bunların imânının kabul edilmesi için, mensub oldukları dinden ayrılıp uzak laşmaları gerekir. Şayet bir hıristiyan, kelime-i tevhkiin sadece “Lâ ilâhe illallah” kısmını söyler ve kendi dininden de uzaklaştığını söy lerse, müslümanlığı ile hüküm edilmez. “Ben müslümanım” dese de müslüman sayılmaz. İslâmın lügat mânası teslimiyet demektir ki, bu söz müslüman olmasını gerektirmez. Ancak, müslümanlara “Ben si zin gibi müslümanım” derse müslümandır. “Haniyye” isimli kitapta bazı âlimler şöyle demektedirler: Bir yahudi, ben İslama girdim derse, müslümanlığı ile hükmedilir. Kendi dininden teberri ettiğini açıklamasına lüzum yoktur. Zira onun İslâma girdim demesi ikrardır. Diyâr-ı İslâmda, günümüze kadar bu şekilde fetvâ verilmiştir. Bir mecusî, ben “müslüman oldum” veya müslümanım derse, müslümandır. Yine bir mecusî “sallâllahu aleyhi ve sellem” dese müslüman değildir. Bir kâfir, ben Peygamberin (s.a.v.) imân ettiğine imân ettim derse, müslümandır. Bir kâfir Allah birdir dese müslüman olmaz. Bir kâfir, bir müslümana senin dinin haktır diyecek olsa müs lüman olmaz. Müslüman olur da denmiştir. Dinin haktır, ama ben imân etmiyorum derse kâfirdir. Haşan b. Zeyyâd şöyle demiştir: Bir adam bir zimmîye “müslüman ol” der de o da “oldum” derse müslü man olur. Zira mükellef olduğu bir şeye müsbet cevap vermiş olu yor... “Fusûlu’l-İmâdî” isimli eserde şöyle vârid olmuştur: Bir hrristi-
114 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I yan ve yahudiye dinini târif et dense ve “bilmiyorum” şeklinde cevap verse, İmam Muhammed’e göre bu kimse mürted hükmündedir. Bir kimse küçük bir hıristiyan kızla evlenir de, o kız büluğa erdikten son ra, herhangi bir dine inandığını söylemezse; dili ile ikrar, kalbi ile tas dik etmezse ve aklî bir noksanlığı da yoksa kocasından boş olur. Müs lüman ve bülûğa ermemiş bir kız için de durum aynıdır. “Mecmau’n-Nevâzil”de şöyle nakledilir: Namaz vakti girdiğinde ezan okuyan bir kâfir müslüman sayılır. Öğrenmek gayesi ile okursa müslüman sayılmaz. Bir kâfir, bir müslümana İslâmî telkin edecek ol sa müslüman olmaz. Bir kâfir, bir müslümana gelip, bana İslâmî öğ ret der de, o da bir başkasına gönderirse kâfir olur, bazılarına göre kâfir olmaz. Şayet bir kâfir, İslâmî ikrar etmediği hâlde, müslüman- larla beraber cemaatle namaz kılarsa, müslüman olduğuna hükmedilir. Tek başına kılarsa müslüman olmaz. İmâm M uhammed’e göre ise, namazı müslümanların kıblesine yönelerek kılarsa müslüman olur. Natifi de şöyle demiştir: Bir kâfir, münferid, fakat Kâbe’ye yöne lerek namaz kılarsa, müslüman olur. Bir zımmî, bir müslümanm arka sında namaz kılarsa, Ebû Bekir Muhammed b. Fadl’a göre İslâmî ile hükmedilir. Fakat zimmî, müslümanlara imâm olursa, müslüman ol maz. Bir kimse bir zimmîyi, büyük camide namaz kılarken gördüğünü söyler, bir başkası da mescidde namaz kılarken gördüğüne şehadet .....................................................Ş E R H K I S M I ............................................................ — B i r k im s e , b i r b a ş k a s ı n ı ç a ğ ı r d ı ğ ı n d a ç a ğ ı r ı l a n o n a : — L e b h e y k d i y e c e v a p v e r i r s e , b u a d a m h a k k ı n d a k i h ü k ü m n e d i r ? d i y e s o r u l m u ş t u r . İ b n K a s ı m c e v a b e n : — C â h i l v e s e f i h b i r k i m s e i s e k â f i r o l m a z , t e ’ d i b e d i l i r . E ğ e r b i l e r e k v e ç a ğ ı r a n a d a m ı R a b b i n i n m e n z i l i n e k o y a r a k b u ş e k i l d e m u h a - k e b e le d e b u l u n u r s a k â f i r o l u r , d e m i ş t i r . A l i y y ü ’ l - K â r î , Ş i f â k i t a b ı n d a ş ö y l e d e m i ş t i r : — Bazı Vücûdîlerin, kelbe cevâben Lebbeyk dediklerini duy dum. Bunların kâfir olduğunda hiç şüphe yoktur. B u c e v a p i n s a n a v e r i l i r s e m ü s t e h a b d ır . B u h u s u s t a b i r h a d î s - i ş e r i f d e v â r i d o l m u ş t u r . B a z ı c a h i l l e r i n b i l m e y e r e k s a r f e t t i k l e r i s ö z l e r v e l ü z u m s u z y e r e A l l a h ’ ın i s m i n i k u l l a n m a l a r ı , d o ğ r u b i r ş e y d e ğ i l d i r . B ö y l e k i m s e l e r i n t e c z iy e s i g e r e k i r . K â d i E b û ’ l - F a d l , “ B i z i m h o c a l a r ı m ı z A l l a h ’ ı n i s m i -
E L F Â Z -I K Ü F Ü R 115 ederse, müslüman kabul edilmez, fakat İslama icbar edilir. “Bezzâziyye”de şöyle denilmektedir: Bir müslüman, bir Hıristi yan hakkında ölmeden önce müslüman oldu diye şehadette bulunursa, müslümandır. Mürted olarak öldü derse, mürted değildir. Adil bir müslüman, bir hıristiyan hakkında şehadette bulunursa, onun cenaze namazı kılınır. İki hıristiyan, bir başka hıristiyanın müslüman olduğu- un söyler, o da kabul etmezse müslüman değildir. Bir erkek ve iki ka dın müslümanın, bir hıristiyan hakkındaki şehadeti de aynıdır. İki hı- ristiyan erkek, bir hıristiyan kadına müslüman oldu derlerse, kadın İslâma icbar edilir. Buraya kadar söylenenler “İmâm”m görüşleridir. “Nevâdir”de ise şöyle denilmektedir: Müslüman bir erkek ile müslüman iki kadının ve yine iki hıristiyan erkeğin bir kimsenin müs- lümanlığı hakkındaki şehadetleri makbuldür. UÇUNCU KISIM Elfâz-ı küfrün çeşitleri 1 — Allah Teâlâ’ya, O’nun sıfatlarına ve ef’aline taallûk eden küfür lâfızları. Bir kimse, Allah’ı lâyık olmadığı bir şey ile vasf*,29) eder veya ................................................... Ş E R H K I S M I ..................................................... n i g e l i ş i g ü z e l k u lla n m a k t a n ş id d e t le k a ç ı n ı r l a r d ı ” . İ m â m E b û B e k r Ş â s i is e , b a z ı e h l - i k e l â m ın A l l a h ' ı n z â t v e s ı f a t l a r ı n ı t a h l i l v e iz a h t a i l e r i g i t m e l e r i n i h o ş g ö r m e m iş t ir . İ m â m ın , A l l a h ’ ın s ı f a t l a r ı n ı t a h l i l v e t â b i r d e i l e r i g i t m e y i is t e m e m e s i, A l l a h ’ ın t â z im in e h a le l g e t ir e c e ğ i k o r k u s u n d a n d ır . ( 1 2 9 ) K ü f ü r k a s d ı o lm a k s ız ın , b i r ic t i h a d h a t a s ı o la r a k , A l l a h ' a m e k â n iz a f e e tm e k , A l l a h ’ ı b i r ş e y e b e n z e tm e k , O ’ n a a ’ z â is n a d e tm e k g i b i h u s u s l a r a y e r v e r m e le r i s e b e b i i l e K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e k i m ü ş e b b i- h a t a t â b i o l a n e h l - i t e ’ v i l i , t e k f ir h a k k ın d a i h t i l â f v a r d ı r : M â l i k î l e r e g ö r e , b u t e ’ v i l b i r t o p lu lu k t a r a f ın d a n y a p ılm ış s a h e p s i k â f i r o l u r . T e v b e e t m e le r i is t e n ir . T e v b e e t m e z le r s e ö l d ü r ü l ü r l e r . B i r k im s e t e k b a ş ı n a b ö y le b i r t e ’ v ild e b u lu n u r s a , â l i m l e r i n ç o ğ u n a g ö r e t e k f i r e d ilm e z . T e v b e e d in c e y e k a d a r h a p s e d ilir . N it e k im H z .
isimleri ve emirleri ile alay ederse, sıfatlarından030* birini, va’d ve ....................................................Ş E R H K I S M I .......................................................... Ö m e r ( r . a .) S e b i ğ b . Â s e l ’ e b u ş e k i l d e m u a m e l e d e b u l u n m u ş t u r . İ b n K a s ı m ’ a g ö r e , E h l - i H e v a , I b â h i y e c i l e r v e K a d e r i y e c i l e r g i b i c e m a a t e m u h a l i f h i d ’ a t e h l i , K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e k e y f î t e ’ v i l y o l u n a g i t t i k l e r i n d e n t e v b e e t m e l e r i i s t e n i r . T e v b e e t m e d i k l e r i t a k d i r d e ö l d ü r ü l ü r l e r . Y in e I h t ı K a s ı m ’ a g ö r e , H z . M û s â i l e A l l a h k o n u ş m a d ı d i y e n h a k k ın - d a k i h ü k ü m d e y u k a r d a k i g i b i d i r . Ebû Hanife’ye göre, ehl-i kıbleden hiç kimseyi tekfir etmek doğ ru değildir. Fakihlerin çoğu da bu görüştedir. “ M ü n t e k â ” d a n a l ı n m ı ş t ır . ( 1 3 0 ) Bir kimse Allah’a küfrederse yâni söverse kâfirdir. Kanı helâldir. Tevbesinin istenip istenmemesi hakkında ihtilâf vardır. İ b n K a s ı m , İ m â m M u h a m m e d , İ m â m M â l i k , İ b n Y a h y a , t e v b e e t m e s i i s t e n m e d e n ö l d ü r ü l ü r d e m i ş l e r d i r . M a h z û m î , M u h a m m e d b . S e le m e , İ b n E b i H â z ı m is e m i i r t e d h ü k m ü n d e d i r d e m i ş l e r d i r . Y â n i t e v b e s i i s t e n ir . T e v b e e t m e z s e ö l d ü r ü l ü r . B i r a d a m , b i r b a ş k a k i m s e y e l â n e t e d e r k e n , A l l a h ’ a d a l â n e t e t m iş v e b u n u n l a ş e y t a n a l â n e t i k a s d e t t i ğ i n i s ö y l e m i ş . K â d i E b û M u h a m m e d b . E b û Z e y d , b u a d a m h a k k ı n d a s ö y l e d i ğ i s ö z ü n z â h i r i n e g ö r e h ü k ü m v e r m i ş v e n i y y e t i k e n d i s i i l e A l l a h a r a s ı n d a d ı r d e m i ş t i r . H a r u n b . H a b i b ç o k s i n i r l i v e s a b ı r s ı z b i r a d a m d ı . B i r g ü n h a s t a l a n ı n c a ş ö y l e d e d i : “ H z . E b û b e k i r i l e H z . Ö m e r ’ i ö l d ü r s e y d i m b u h a s t a l ı ğ a y a k a l a n m a z d ı m . ” K u r t u b a â l i m l e r i b u a d a m h a k k ı n d a i h t i l â f e t m i ş l e r d i r . B a z ı l a r ı k a t l i n e f e t v â v e r m i ş , b a z ı l a r ı i s e k a t l i n e f e t v â v e r m e m i ş l e r d i r . D e v r i n k a d ı s ı is e , ö l d ü r ü l m e s i n e d e ğ i l , ş i d d e t l i b i r ş e k ild e c e z a l a n d ı r ı l m a s ı n a h ü k m e t m i ş t i r . G e r e k ç e s i i s e b u a d a m ı n s ö z ü n ü n ş i k â y e t m a h i y e t i n d e o l m a s ı o l m u ş t u r . A l l a h ’ a ş o v e n i n t e v b e e t m e s i i s t e n i r , t e v b e e t m e z s e ö l d ü r ü l ü r , d i y e n l e r i n g e r e k ç e s i ş u d u r : B u k im s e i r t i d â d e t m i ş t i r . B u n u n h a k k ı n d a m i i r t e d e u y g u l a n a n h ü k ü m le r t a t b i k e d i l i r . A l l a h ’ a s ö v e n i, t e v b e e t m e s i n i is t e m e d e n ö l d ü r m e k l â z ı m d ı r , d i y e n le r in g e r e k ç e s i d e ş ö y l e d i r : İ s l â m î k a b u l e d e n b i r k i m s e , h u k a d a r a ğ ı r b i r k ü f r ü , a n c a k i n a n m a d ı ğ ı i ç i n y a p a b i l i r . G e r ç e k m ü ’ m i n i n s ö y le y e c e ğ i b i r s ö z d e ğ i l d i r . Z ı n d ı k h ü k m ü n d e d i r . Z ı n d ı k l a r ı n i s e t e v - 1 1 6 .................................................... E H L - İ S Ü N N E T İ ' T I K A D I .........................................................
ELFÂZ-I KÜFÜR 117 va’îdini(l3,) inkâr ederse, ortağı, karısı, çocuğu var derse, O’na cehâlet, âcizlik ve noksanlık nisbet ederse, Kuddûs, Kayyûm ve Rah man gibi Allah’a mahsus olan isimleri mahlûkata takarsa kâfir olur(,32>. ...............................................Ş E R H K I S M I ................................................. b e s i k a b u l e d ilm e z , k a t l i v â c ib o lu r . A l l a h ’ a s ö v e n z i m m î h a k k ın d a k i h ü k m e g e lin c e , ş ö y le d ir : B i r g ü n b i r z i m m î A l l a h ’ a s ö v d ü , b u n u g ö r e n v e d u y a n A b d u l l a h b . Ö m e r k ı l ı c ı n ı ç e k t i v e o n u ö ld ü r m e k is t e d i. A d a m k a ç a r a k k u r t u l d u . İ m â m M â l i k , “ İ b n H a b i b ' i n k i t a b ı n d a " , K â d i İ b n K a s ı m d a “ M e b s û t ” d a İ m â m M u h a m m e d d e k e n d i k it a b ın d a , y a h u d i v e h ı r i s t i - y a n l a r , k e n d i d i n l e r i n d e s ö v m e n in y e r i o lm a d ığ ı h â ld e A l l a h ’ a s ö v e r l e r s e t e v b e e t t ir ilm e d e n ö l d ü r ü l ü r , d e m iş le r d ir . M u h a m m e d b . S e le m e , M a h z u m î , İ b n H â z ı m , m ü s lü m a n o ls u n k â f i r o l s u n t e v b e s i is t e n m e d e n ö ld ü r ü lm e z le r , g ö r ü ş ü n d e d ir le r . Z ı n d ı k o l a n b i r z i m m î h a k k ın d a d a i h t i l â f v a r d ı r : İ m â m M â l i k , İ b n H a k e m v e E s b a ğ , k ü f ü r d e n k ü f r e g i r d i ğ i i ç i n ö ld ü r ü lm e z d e m iş l e r d i r . İ b n M â c i s û n ’a g ö r e is e ö l d ü r ü l ü r . Ç ü n k ü z ı n d ı k l ı k h i ç k im s e n i n k a b u l e t m e y e c e ğ i b i r d i n d i r . ( 1 3 1 ) Felsefeciler, bazı Bâtınîler, Vücûdîler, Râfızîler, haddi aşan mutasavvıflar ve İbâhiyeciler vaidi, azabı, kıyamet ahvalini ve şeriatın bazı kısımlarını inkâr ederler. O n l a r h e r n e k a d a r , i n s a n l a r ı A l l a h ’ ı s e v m e y e d â v e t e d i y o r l a r is e d e , k e n d il e r in d e b u s e v g id e n e s e r y o k t u r . B i r i n s a n s e v g i n i n s o n h a d d i n e v a r d ı ğ ı n d a t e k l i f d ü ş e r . İ b â d e t l e r i s a d e c e t e f e k k ü r o l u r d e r l e r . B u n l a r e n ş e r l i b i r t â i f e d i r . T u t u m v e d u r u m l a r ı ş u â y e t - i c e l î l e y e a y k ı r ı d ı r : “Sana ölüm gelince ye kadar da Rabbine ibâdet et.” ( H i c r s û r e s i: 9 9 ). ( 1 3 2 ) A l l a h v e y a p e y g a m b e r o ld u ğ u n u i d d i a e d e n , b e n im y a r a t a n ı m y o k t u r d i y e n b i r k im s e n i n , s a r h o ş lu k v e y a b a y g ı n l ı k h â lin d e d a h i o l s a a k l - ı s e l i m s a h i b i o l d u ğ u b i l i n i y o r s a k ü f r ü n d e i h t i l â f y o k t u r . B u g i b i k i m s e l e r t e v b e e d i p y e n id e n d i n e d ö n e r le r s e ö lü m d e n k u r t u l u r l a r , f a k a t c e z a d a n k u r t u l a m a z l a r . B u h â l t e k e r r ü r e d e r s e , t e v b e le r in - d e s a m i m î o l m a d ı k l a r ı k a n a a t i h â s ı l o l u r , z ı n d ı k o l d u k l a r ı n a h ü k m e -
118 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I Bir kimse, Allah bana şunu emretse yapmam derse veya falan adam benim ve Allah’ın nezdinde yahudi gibidir derse, bütün âlimlere göre kâfirdir. Bazılarına göre o adamın fiillerini kötülemek gayesi ile söylemişse kâfir değildir. Bir kimse Farsça olarak şu ifadeleri kulla nırsa “Dest-i Hudâ der dest-i o dırâzest: Allahü Teâlâ’nın eli, onun elinden uzundur.” kâfir olur. Bir kimse, Kur’ân ve hadîsde geçen haberlerin zâhirini kasdede- rck Allah fi’s-semâ (Allah göktedir) derse kâfir olmaz. Eğer maksadı Allah’a mekân nisbet etmek olursa kâfirdir. Âlimlerin çoğuna göre kasdı nazar-ı itibara alınmaksızın kâfirdir. Fetvâ da bu vech üzeredir. “Bahru’l-Kelâm”dan alınmıştır. Bir kimse, Allah’ı Cennette görüyorum derse kâfirdir. Cennetten görüyorum derse kâfir değildir. Zira birincisinde Allah mekâna nisbet edilmiştir. “Cennetten görüyorum” sözündeki maksat, “Allah Cennet te olacağı için, O ’nu Cennette görürüm ” ise yine kâfirdir. “Fusûleyn”de böyle vârid olmuştur. Bir kimse, Allah kullan muhake me etmek için oturur, kalkar derse, O ’na yukarda olmak veya aşağıda bulunmak gibi şeyler izâfe ederse kâfir olur. Bir kimse Farsça olarak şöyle derse: “Merâ ber âsumân-i Hudâ est ve ber zemin-i filân: Biz Allahü Teâlâ’nın âsumânı üzerindeyiz ve filânın da zemini üzerinde- ....................................................Ş E R H K I S M İ ........................................................... d i l i r v e ö l d ü r ü l ü r l e r . Hz. Ali’ye (k.v.), Abdullah b. Sebe’: Sen gerçekten Allah’sın de diği için, Hz. Ali onu Medâyin şehrine gönderdi. Bu sözünde de ısrar edince yakarak öldürmüştür. A b d u l l a h b . S e b e ’ n i n y o l u n d a n g i d e n l e r , " H z . A l i ’ y i ö l d ü r e n İ b n M ü l c e m d e ğ i l d i r . O n u n ş e k l i n e b ü r ü n m ü ş b i r ş e y t a n d ı r . H z . A l i b u l u t l a r ı n a r a s ı n d a d ı r . Ş im ş e k , o n u n k a m ç ı s ı , g ö k g ü r l e m e s i i s e o n u n s e s i d i r . B i r g ü n i n e c e k v e y e r y ü z ü n ü a d â l e t l e d o l d u r a c a k t ı r ” d e r l e r . A A l i m l e r , b u g ö r ü ş t e o l a n b i r ç o k ş e y t a n ( t ı y n e t l i a d a m ) l a r m k a t l i i ç i n h ü k ü m v e r m i ş l e r d i r . B i r k im s e , b u n l a r k ü f r e t t i k l e r i n d e n d o l a y ı n i ç i n a s ı l d ı l a r d e r s e k â f i r o l u r . M â l i k i k â d i l e r i n d e n E b û A m r , H ü s e y i n b . M a n s û r u ’ l - H a l l â c ’ ı n , u l û h i y y e t i d d i a e d i p h u l û l ü k a b u l e t t i ğ i i ç i n id a m ın a k a r a r v e r m i ş t i r . A y n ı g ö r ü ş t e o l a n b a z ı k i m s e l e r d e k a t l e d i l m iş le r d ir .
ELFÂZ-1 KÜFÜR 119 yiz” kâfir olur. Bir kimseye, “Allah’tan kork” denildiği zaman, “korkmuyorum” derse kâfirdir. Sinirli bir hâlde de bulunsa durum aynıdır. Bu sözden başka bir mâna kasdedildiyse kâfir değildir. Bir kimse Farsça olarak şöyle derse: “Ez Hudâ’yı hiç mekân hâli nîst: Allahü Teâlâ’dan hiçbir mekân hâli değildir.” hatâdır. Yine bir kimse Farsça sözlerle şöyle derse: “Sensiz hiçbir mekân yok ve sen hiçbir mekânda yoksun.” kâfirdir(133). Hasta olan bir adam için, bir kimse, “Bu adamı Allah unutmuştur” veyahut da “Allah’ın unuttuklarındandır” derse kâfir olur. Bir kimse Allah’ı rüyamda gördüm derse kâfirdir. Yok olan şey, Allah’ın malûmu değildir derse kâfirdir. Zâlim bir kimse, ben yaptı ğım bir işi Allah’ın takdiri olmadan yapanm derse kâfirdir. Bir kimse karısına, “sen bana Allah’tan daha sevgilisin” der ve bundan itaati kasdederse kâfirdir. Kasdı şehvet olursa kâfir değildir. Bir kimse, ismi Abdullah olan birini çağınrken kasden "Abdullah” kelimesinin sonu na nıuhatab zamiri olan “kef ’ harfini koyarsa -ki o zaman mâna “se- .................................................... Ş E R H K I S M I ..................................................... E b û H a n i f e ’ n i n b u h u s u s t a k i g ö r ü § ii, b u g i b i k im s e le r in m ü r t e d h ü k m ü n d e o l a c a k l a r ı ş e k lin d e d ir . E ğ e r A l l a h ' ı i n k â r e d e n d e l i v e y a y a r ı m a k ı l l ı b i r k im s e is e , a k l ı b a ş ı n a g e l d i ğ i n d e b ö y le b i r h a t a y a d ü ş m ü y o r s a t e 'd i b e d il ir . ( 1 3 3 ) Hüseyin b. Mansûru’l-Hallâc’ın “Ben Hakkım, Hakk’sız vücûd yoktur.” demesi gibi bazı mutasavvıflar da, “ S â l i k h e d e fe v a r ı n c a , y a ş b i t k i y e s u y u n h u l û l e d i ş i g i b i , A l l a h d a o n a h u l û l e d e r , a y ı r m a k m ü m k ü n o lm a z , o z a m a n b e n O ’ y u m , O b e n d e d ir d e m e k m ü m k ü n d ü r . O n l a r a g ö r e b u k a r ış m a , y a it t is â l , y a iç t im â , y a is t ih â le y o l u i l e o l u r . A l l a h b u g i b i h â lle r d e n m ü n e z z e h t ir . B u n l a r ı n i d d i a e t t i k l e r i i t t i s â l v e i ç t i m â g i b i h â l l e r , A l l a h ' ı n n u r u n u n s â l i k i n k a lb in d e a k s e t m e s in d e n i b a r e t t i r . O n l a r b u n u h u l û l z a n n e d e r le r . S u y a b a k a n b i r ç o c u ğ u n g ü n e ş in a k s i n i s u y u n i ç in d e g ö r d ü ğ ü n d e h u g ü n e ş t ir d e y i ş i g i b i d i r o ... B u g i b i k im s e le r e , b u h u s u s t a k i h ü k ü m le r t a t b ik e d i l i r . T e v b e e d e r l e r s e , t e v b e l e r i m a k b u ld ü r . B u s ö y l e d i k l e r i s ö z v e c d h â l i n d e s ö y l e n m i ş is e â h ir e t t e n e c â t t a d ır la r . D ü n y a d a y in e z â h i r i n e g ö r e h ü k ü m v e r i l i r . Hallâc-ı Mansûr’un, şeriatı zâhiren ve bâtmen tatbik ettiği hâlde
1 2 0 nin Allah’ının kulu” olur- kâfir olur. Şayet bir kimse Abdullah ismini söylerken, Allah lâfzını, “uleyh” diyerek tasgir ederse, Hâlik’ı da Hu- leyk olarak tasgir ederse kâfir olur. Şayet bunu kasid olmaksızın ve bilmeyerek yaparsa kâfir olmaz. Bir kimse, eğer dün ben bunu yaptıysam kâfir olayım derse ve yaptığını da biliyorsa kâfir olur. Zira burada küfre rızâ vardır. Yine bir kimse yapmadığını bildiği hâlde: “Allah biliyor ki bunu yaptım” derse bütün âlimlere göre kâfirdir. Bir kimse, bir başkasına “Allah bi liyor ki ben seni daima hayır duâ ile hatırlarım” derse, bazılarına göre kâfirdir. Bir kadın kocasına Farsça olarak: “Tû sırr-i Hudâ’y mi dâni: AI- lahü Teâlâ’nın sırrını biliyorsun derse”, kocası da “Evet” diye cevap verirse kâfirdir. Çünkü gayb ile sırr aynı şeydir. Bezzâziyye’ye göre kâfir değildir. Gaybı biliyorum diyen kâfirdir. Bir kadına, gaybı bili yor musun diye sorulduğunda, evet derse nikâhı bâtıl olur. Bir kimse, şeyhlerin ruhları benim yanlındadır derse kâfirdir. Bazı âlimlere göre, bir hasta hakkında, “bu adam bu hastalıktan ölür” diyen kâfir olur. Bir kuş öttüğünde, “falan adam ölecek de onun için öttü” diyen kimse, bazı âlimlere göre kâfir, bazılarına göre değildir. Doğru olan kâfir ol mamasıdır. E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I ......................................................... ........................................ Ş E R H K I S M I .............................................. öldürülmesi, çok geniş tartışmalara yol açmıştır. Bazıları bu zâtın ge celeri bin rekât namaz kıldığını ve buna hapiste iken de devam ettiğini söylemişlerdir. Ö l d ü r ü l ü r k e n a k a n k a n ı n , y e r d e A l l a h A l l a h n a k ı ş l a r ı m e y d a n a g e t i r d i ğ i d e r i v â y e t l e r a r a s ı n d a d ı r . B ö y l e b i r k i m s e n i n ö lü m ü n e f e t v a v e r m e k b i r i f t i r a d ı r . B u z â t a i s n a d e d i l e n h u l u l m e s e l e s i, y a h u d i v e h ı r i s t i y a n l a r ı n k a s d e t t i ğ i m â n a d a k i h u l u l d e ğ i l d i r . K e n d i s i h u lu lü ş ö y le a n l a t m ı ş t ı r : “ B i r i n s a n k e n d i s i n i o l g u n l a ş t ı r ı r , l e z z e t v e ş e h v e t le r e s a b r e d e r v e b e ş e r î z a a f l a r d a n u z a k l a ş a r a k b e r r a k l a ş ı r s a İ l â h î r u h o n a h u l u l e d e r , y a p t ı ğ ı i ş l e r i n h e p s i A l l a h ’ ı n i ş i o l u r . ” Ş u h a d î s - i k u d s îd e i z a h e d i l e n b u m â n a y a y a k ı n d ı r : “ Kul bana nâfılelerle yaklaşır. Bana yaklaşınca onu severim. Sevdiğim zaman da onun işiten kulağı, gören gözü ve tutan eli olurum...” T i l m i s â n î ’ n i n r i v a y e t i n e g ö r e , H a l l â c - ı M a n s û r t a b i l e r i n e y a z d ı ğ ı b i r m e k t u b u n d a ş ö y le d e m i ş t i r : “ R a h l e r i n R a b b i n d e n k u l u f i l â n
ELFÂZ-I KÜFÜR 121 Ayın çevresinde(,34) meydana gelen ışık halkalanmasını gördü ğünde “yağmur yağacak” şeklinde bir iddiada bulunan ve saksağan öttüğünde, “yolcu gelecek” diyen, bazı âlimlere göre kâfirdir. Kehânette bulunanlar; çalınan malları bulurum, cinlerden haber veririm diyenler ve onları tasdik edenler kâfirdir*135- ,36a). ................................................... Ş E R H K I S M I ...................................................... o ğ l u f i l â n a . ” T â b i l e r i d e m e k t u p y a z d ı k l a r ı n d a o n a ş u i h â r e l e r l e h i t a p e d e r l e r d i : “ E y z â t l a r ı n z â t ı , s e n h e r ş e k le g i r e r s i n , s e n ş u a n d a H ü s e y in b . M a n s û r ’ u n ş e k l i n d e s i n , s e n A l l â m u ’ l- G u y û h s u n , s e n in r a h m e t in i i s t i y o r u z . ” E ğ e r b u n a k i l d o ğ r u is e , t a r t ış m a y a lü z u m y o k t u r . K a t l i v â c i b d i r . ( 1 3 4 ) Müneccimlerin bildiklerini iddia ettikleri şeyler umumi yetle şunlardır: C i n l e r d e n , a n a r a h m in d e k i ç o c u ğ u n k ız m ı e r k e k m i o l d u ğ u n d a n , b o l l u k v e k ı t l ı k t a n , ö lü m v e s a ğ lı k t a n , y a ğ m u r d a n , k ış ın ş i d d e t l i o l a c a ğ ı n d a n , f a k i r l i k v e z e n g in lik t e n v e h e r h a n g i b i r k im s e n i n y ü k s e k m e v k i s a h i b i o l a c a ğ ı n d a n b a h s e t m e le r id ir . B u n l a r v e b u n l a r a t â b i o l a n l a r d a l â l e t t e d i r v e c â h i l d i r l e r . B i r g ü n İ s k e n d e r - i R û m î ’ y e ş ö y l e d e n i l d i : “ B i z b i r m ü n e c c im le b o s t a n d a k o n u ş u r k e n b i z e y ı l d ı z l a r d a n b a h s e t t i. G ü n d ü z d ü . Y ı l d ı z l a r ı s a y a r k e n k u y u y a d ü ş t ü . ” B u n u n ü z e r in e I s k e n d e r - i R û m î: G ö k y iiz ü n d e k in i b i le n n a s ı l o l u y o r d a y e r d e k i n i b i l e m i y o r ? d e d i. Tilmisânî, “Yeryüzünü tedbirde yıldızların rolü olduğunu iddia eden kâfirdir. Çünkü Allah’a şirk koşmuştur. Mürted hükmündedir.” demiştir. ( 1 3 5 ) Muhammed ibn Fadl şöyle demiştir: Bir kimse kâhini tas dik ederse kâfir olur. B i r h a d î s - i ş e r if t e ş ö y le b u y u r u lm u ş t u r : “Bir kimse kâhini getirir de söylediğini tasdik ederse, Muhammed (s.a.v.)’e inene ( K u r ’ â n - ı K e r î m e ) küfretmiş olur.” G a y b ı A l l a h ’ t a n b a ş k a , n e in s a n , n e c i n h i ç k im s e b ile m e z . B u h u s u s t a k i d e l i l i m i z ş u â y e t - i c e l î l e d i r : “Bu suretle yere kapanıp yıkıldığı zaman besbelli ol du ki eğer cinler gaybı bilmiş olsalardı öyle horlayıcı bir azab içinde kalıp durmazlardı.” ( S e b e ’ s û r e s i: 14). V e l î l e r e z â h i r o l a n k e ş i f l e r is e c â iz d ir . ( ¡ 3 6 a ) İ m â m N e v e v î, g ö k le r d e o lu p b i t e n i i ş i t t i ğ i n i i d d i a e d e n , y e r d e k i g i z l i l i k l e r i b i l d i ğ i n i i l e r i s ü r e n v e b u n a b e n z e r m ü n e c c im v e
1 2 2 Melekler gaybı bilir°36), Allah bize gökten veya Arş’tan bakıyor veya görüyor diyen kimse kâfirdir0 37). Eğer muttali’dir derse kâfir olmaz. Ben bu zulme râzı değilim derse hatâdır. Doğru görüşe göre beis yok tur. Allah’a karşı insaflı ol ki Allah da sana karşı Kıyamette insaflı ol sun diyen kâfir olur. Bir zâlim, bir kimseye zulmettiğinde, o kimse ya Rabbi, sen bu zulme râzı isen ben râzı değilim derse kâfirdir. Bir kim se, kendisine zulmedene, şüphe ederek “eğer Kıyamette Allah’ın hük mü varsa, senden hakkımı alırım” derse kâfir olur. Bir adam öldü ğünde, bir başkası, Allah Âdemoğlunun (Âdemî) iradesini tercih etti derse kâfir olur. Bir kimse, Allah falanın rûhunu kâfir olarak aldı, derse kendisi kâfir olur. Bir kimse, falan adama kötü kader isabet etti derse, büyük hatâ işlemiş olur. Yalnız duâ ederken, “Ya Rabbi, bu kötü kaderi ben- ................................................... Ş E R H K I S M I .......................................................... s i h i r b a z l a r ı n h a r e k e t l e r i “ k e h â n e t i n ’ ’ ş u m û l ü i ç i n e g i r e r d e m i ş t i r . P e y g a m b e r ( s . a . v . ) b i r h a d î s - i ş e r i f l e r i n d e : “Yıldızlarla meşgul olan kimse sihirbazdır. Bu meşguliyetini artırdıkça günahı da artar.” b u y u r m u ş la r d ır . Ç a l ı n a n ş e y l e r i , d e f i n e l e r i , i n s a n l a r ı n ö m r ü n ü , k ı t l ı ğ ı , b o l l u ğ u , b a r ı ş ı , s a v a ş ı, r ü z g â r ı , k a r ı , y a ğ m u r u n b o l y a ğ a c a ğ ı n ı , a y ı n v e g ü n e ş i n t u t u l a c a ğ ı n ı , z e l z e l e y i v e g a y h a t a a l l û k e d e n b ü t ü n ş e y l e r i h a b e r v e r e n k i m s e l e r k â h i n d i r l e r . Ş e r i a t k e h â n e t i m e n e t m i ş t i r . Ö ğ r e n m e s i v e ö ğ r e t m e s i h a r a m d ı r . D i n e z a r a r l ı d ı r . K a l b i h a s t a e d e r , i t i k a d ı ç ö k e r t i r . C a m i a ’ s - S a g i r ’ d e k â h i n i g e t i r i p o n a s o r u s o r a n k i m s e n i n k ı r k g ü n t e v b e s i k a b u l o lm a z , d e n m iş t i r . E ğ e r s o r d u ğ u s u a l e , k â h i n i n v e r d i ğ i c e v a b ı t a s d ik e d e r s e k â f i r o l u r . ( 1 3 6 ) M e l e k l e r , a n c a k A l l a h ’ ı n i z n i , i l h â m ı v e b i l d i r m e s i i l e g a y - b ı b i l e b i l i r l e r . ( 1 3 7 ) Kur’ân-ı Kerîm’deki müteşâbih âyet-i celîleler ile, Pey gamberimizin hadîs-i şeriflerinden müteşâbih olanlar mecâzdır. M e s e l â ş u h a d î s i ş e r îf d e v â r i d o l a n : “Allah Teâlâ her gece dünya semâsına iner, gecenin son üçte birinde orada kalır ve “duâ eden yok mu, kabul edeyim, isteyen yok mu vereyim, af dileyen yok mu affe deyim,” buyurur.” B u m â n a , rahmetinin nüzûlünden, inişinden mecazdır. E H L - İ S Ü N N E T İ ' T I K A D I ........................................................
ELFÂZ-I KÜFÜR 123 den uzaklaştır” denmesi kaderin kötülenmesi mânasında değildir. Ba şına gelen musibetin def edilmesi mânasmdadır. Bir kimse, Allah’tan, Kur’ân’dan ve Peygamber (s.a.v.)’den uzağım, yahudiyim, hıristiya- mm derse, kâfir olur. Ben şu işi yaparsam Allah’tan uzağım diyen bir kimse, o işi yaptığı zaman, yemin sayılacağından keffâret vermesi icab eder. Senin yemininle, eşeğin anırması birdir diyen kâfir olur. Allah bilir senin sevinç ve hüznün, benim sevinç ve hüznüme benzer diyen zâhiren kâfirdir. Bu hüzün ve sevinç malı ve bedeni ile ilgili ise kâfir olmaz denmiştir. Hasmına, ‘‘Sana Allah’ın hükmü ile düşmanlık ediyorum.” diye ne, “Allah’ın hükmü burada geçmez, senin gibi deyyusun olduğu yer de Allah’ın hükmünün ne işi vardır, burada Allah’ın hükmü yoktur.” diyen kâfir olur. “Allah bir şey değildi ve bir şey olmaz.” Bu ilhâda sapanların gö rüşüdür. Bazılarına göre bu küfür değildir, büyük hatâdır. Bir kimse sevgilisine, sen bana Allah’tan daha sevgilisin derse kâfir olur. Düş manına, “Sen âlemin ilâhı olsan, kahredip senden borcunu alacağım.” diyen kâfir olur. “Allah, herkes için iyidir amma bana kötülük etti.” diyen kâfir olur. Zulmeden bir kimseye Allah’tan kork veya Al lah’tan korkmuyor musun dendiğinde “korkmuyorum” derse kâfir olur. Bu sözü, zulüm hâlinde söylemediği gibi, yaptığı işte hakkı yeri ne getirdiğini ifade etmek maksadı ile söylerse kâfir olmaz. Bir kim se, işte sen, işte Allah derse kâfir olmaz, fakat çirkin bir sözdür. Bir kimse bir başkasına, eğer beni dinlemezsen veya şu işimi yapmazsan, göklere çık Allah ile harbet derse kâfir olur. 2 — Peygamberlere taallûk eden küfür lâfızları: “Bezzâziyye” kitabında şöyle vârid olmuştur: Peygamberin Al lah’ın emir ve nehiylerini bildiren bir kimse olduğunu öğren- .................................................. Ş E R H K I S M I ................................................... Te’vili icab eden bütün âyet-i celile ve hadîs-i şerifler böyledir. İmâm Mâlik, bu gibi âyet-i celîle ve hadîs-i şeriflerin te’vili ya pılmadan halka anlatılmasına karşı çıkmıştır. S e le f - i s â lih i n d e , i ç i n d e n ş e r ' î h ü k ü m ç ık m a y a n m iit e ş â b ih â y e t - i c e lîle v e h a d îs - i ş e r if le r in h a l k a a n l a t ı l m a s ı n ı m a h z u r lu b u lm u ş la r d ır .
124 dikten(,38) sonra, onların her getirdiğini tasdik edip, imân etmek vâcibdir. Bizim Peygamberimize imân etmek demek şu demektir: Onun peygamberlerin sonuncusu olduğuna, şeriatının Kıyamete kadar bâkî kalacağına imân etmektir. Peygamberin (s.a.v.) peygamber olduğuna inandığı hâlde, onun peygamberlerin sonuncusu olduğuna inanmayan mü’min sayılmaz*l39). “Fusûli’l-İmâdî” kitabında da şöyle denmiştir: Bir kimse peygamberlerin bazılarına inanmaz, peygamberlerden birini ayıplar veya sünnetinden birini beğenmezse kâfir olur. Peygambere ..............................................Ş E R H K I S M I .................................................... ( ¡ 3 8 ) “ E ş b a h ” i s i m l i k i t a p t a ş ö y l e v â r i d o l m u ş t u r : P e y g a m b e r e { s .a .v .) im â n e d e r k e n , b a h a s ı n ı n i s m i n i b i l m e k ş a r t d e ğ i l d i r . K e n d i i s m i n i b ilm e k k â f i d ir . ( 1 3 9 ) K a d î E b u l - F a d l ş ö y l e d e m i ş t i r : Resûlullah (s.a.v.)’a küf redenin katli icmâ ile vâcibdir. B u h u s u s t a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “Hakikat, Allah ve Resûlüne ezâ edenler ( y o k m u ) Allah onları dün yada da, âhirette de rahmetinden koğmuş, onlara horlayıcı bir azab da hazırlamıştır.” ( A h z â b s û r e s i: 5 7 ) . Resûlullah (s.a.v.)’a ta’riz de haramdır. Ş u â y e t - i c e l î l e b u n a i ş a r e t e t m e k t e d ir : “Ey imân edenler, “Râinâ” demeyin, “Unzumâ” de yin, ( s ö z e i y i ) kulak verin. Kâfirler için çok acıklı bir azab vardır.” ( B a k a r a s û r e s i: 1 0 4 ). Yahudiler “Râinâ” demek sureti ile Peygamberimize ta’rizde bu lunuyorlardı. A l l a h m ü s l ü m a n l a r ı o n l a r a b e n z e m e k t e n n e h y e t m i ş t i r . A l l a h m ü s lü m a n l a r ı b u n d a n m e n e t m e k s u r e t i i l e k â f i r l e r i n d a h a i l e r i g it m e le r in e m â n i o lm a y ı m u r a d e t m iş t ir . P e y g a m b e r i m i z ( s . a . v . ) “Ço cuklarınıza, isim olarak ismimi verin, fakat künyemi vermeyin.” b u y u r m u ş la r d ır . B u h a d î s - i ş e r if , ş u h â d i s e s e b e b i i l e s ö y l e n m i ş t i r : B i r g ü n b i r a d a m “ y â E b a ’ l - K a s ı m ” d i y e s e s l e n d i ğ i n d e R e s û l u l l a h i c â b e t e tm iş , b u n u n ü z e r in e o a d a m s a n a d e m e d im , b a ş k a s ı n a s e s l e n d i m d e m iş t ir . M ü n a f ı k l a r ı n b u h â d i s e y i ö r n e k a l a r a k R e s û l u l l a h ’ ı r a h a t s ı z e t m e le r in i ö n le m e k i ç i n d e , m ü s liim a n ç o c u k l a r ı n ı n k e n d i k ü n y e s i i l e is i m l e n d i r i l m e l e r i n e i z i n v e r i l m e m i ş t i r . C u m h û r - ı u l e m â b u y a s a ğ ı n R e s û lu lla h ( s . a . v . ) ’ ın h a y a t ı i l e m u k a y y e d o l d u ğ u n u , v e f a t ı n d a n s o n r a , y â n i s e b e p o r t a d a n k a l k t ı ğ ı i ç i n k ü n y e s in in i s i m o l a r a k v e r i l e b i l e - E H L - İ S Ü N N E T İ ’T I K A D I .......................................................
ELFÂZ-I KÜFÜR 125 söven kâfirdir*l40), Yûsuf (a.s.) ve diğer peygamberlere zina ve fuhuş isnad eden kâfir olur. Bir kimse herhangi bir peygamber hakkında, peygamberlikten önce de sonra da o asî oldu derse kâfir olur. Bu gö rüşte olanlar nassı reddetmiş olurlar. Âdem (a.s.), peygamber midir, değil midir sualine bilmiyorum diyen kimse kâfirdir. Filân eğer pey gamberse ben ona inanmıyorum diyen kâfir olur. Ekseri kitaplarda vârid olan görüş budur. “Kmye” buna muhalefet etmiştir. Bir kimse, filân adam peygamber olsa, ben onun emirlerini yerine getirmem der se kâfir olmaz. Hızır (a.s.) ile Zülkifl (a.s.)’in peygamberliğini inkâr .................................................. Ş E R H K I S M I ..................................................... c e ğ i n i s ö y l e m i ş l e r d i r . Fakat, Resûlullah’ı künyesi ile çağırma yasağı ebedîdir. B u h u s u s i l e i l g i l i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “... Peygamberi, kendi aranızda birbirinizi çağırdığınız gibi çağırmayın...” ( N û r s û r e s i : 6 3 ) . B i r m ü s liim a n , R e s û l u l l a h (s . a . v . Y a h it a p e tm e k is t e d i ğ i n d e “yâ Resûlallah”, “yâ Nebiyyallah” g i b i if a d e le r le h it a p e t m e li d i r . E n e s ( r . a . ) P e y g a m b e r im iz d e n ş ö y le b i r h a d îs - i ş e r i f r iv â y e t e t m i ş t i r : “Çocuklarınıza Muhammed ismini takıp, sonra lânetliyor mu sunuz?” B u h a d î s - i ş e r if e g ö r e , b i r k im s e ç o c u ğ u n a R e s û l u l l a h ’ ın i s m i n i k o y a r d a o is m e h ü r m e t e tm e z s e , bu ismin konması mekruhtur. B u i s m i , o is m e h ü r m e t e d e c e k o l a n l a r , ç o c u k l a r ı n a k o y m a l ı d ı r l a r . Hz. Ömer (r.a.), bir gün Muhammed isminde birisine, bir başkasının, Allah seni dilediği gibi yapsın dediğini duyunca, Hz. Ömer kardeşinin oğlu Muhammed b. Zeyd’e, seni bundan sonra hayatım boyunca Mu hammed ismi ile çağırmayacağım dedi ve ismini Abdurrahman olarak değiştirdi. Daha sonra da Küfe ehline bir mektup yazarak, bundan sonra hiç kimse çocuğuna Muhammed ismini takmasın diye emretti. D o ğ r u o l a n M u h a m m e d i s m i n i t a k m a n ın c â i z o ld u ğ u d u r . N it e k im A s - h a b - ı K i r a m ’ d a n p e k ç o ğ u h u is m i ç o c u k la r ın a v e r m iş le r d ir . ( 1 4 0 ) Tevbe eden kâfirin tevbesi dünya ve âhirette makbuldür. Sadece Peygamberimize (s.a.v.) küfredenin, şovenin tevbesi ebediy- yen makbul değildir. H z . E b û B e k i r v e H z . Ö m e r ’ e ş o v e n in k a t l i v â c i b d i r . A n c a k te v b e e d ip is l â m a d ö n e r s e , t e v b e s in in k a b u l o lu p o l m a y a c a ğ ı m e s e le s i v a r d ı r . “ S a d r u ş - Ş e h id ” , “ E b u l - L e y s ” v e “ E b û N a s r ’ ’ t e v b e s i k a b u l o lm a z d e m i ş le r d ir . F e t v â d a b u n u n ü z e r in e d ir . S i h i r b a z ı n t e v b e s i d e k a b u l o lm a z . T e v b e s i k a b u l e d ilm e d e n ö l d ü r ü l ü r . K e n d i l i ğ i n d e n t e s lim o l u p te v b e e d e r s e , t e v b e s i k a b u l e d i l i r . K ü f -
126 E H L - İ S Ü N N E T ¡ ’T I K A D I eden kimse kâfir olmaz. Zira bunların peygamber olduğu hususunda İcmâ vaki olmamıştır. Peygamberlerin dediği doğru ise kurtulduk di yen kâfir olur. Ben resûlüm diyen kâfirdir. Peygamberlik taslayan bir kimseden mucize taleb etmek küfürdür. Müteahhirin âlimleri, mucize taleb etmekten kasıt onu rahatsız ve rezil etmek ise mahzuru yoktur demişlerdir. Bir kimse Peygamber Efendimizin saçından bahsederken “saçcık” der ve bununla ona hakaret kasd ederse kâfirdir. Kasdı ta’zim ise mahzur yoktur. Peygamber (s.a.v.) hakkında insan mıdır, cin midir bilmiyorum diyen kâfirdir. Bir kimse Resûlullah (s.a.v.)’m sünnetini, hadîs-i şeriflerinden birini hafife alır veya mütevatir hadîslerden birini reddeder veya ben böylelerini çok işittim diye istih za ederse kâfirdir. İsmi Muhammed veya lâkabı Ebulkasım olan bir kimseye Peygamberi (s.a.v.) hatırlayarak söven kimse kâfirdir. Bir kimse, Peygamber (s.a.v.), bir saat deli oldu derse kâfir olur, bayıldı derse olmaz. Bir kimse Peygamber (s.a.v.) kabağı severdi der de, bir başkası da ben sevmiyorum(l4,) derse, sevmiyorum diyen kâfirdir. Ni yeti böyle değilse kâfir olmaz. Bir kimse Âdem (a.s.) Cennette buğ- ................................................... Ş E R H K I S M I ......................................................... r i i n i i g i z l e y i p , m ü s l i i m a n o l d u ğ u n u i z h a r e d e n m ü n a f ı ğ a g e l i n c e , z ı n d ı k m u a m e le s i g ö r ü r , y â n i t e v b e s iz ö l d ü r ü l ü r . M ü n a f ı ğ ı n k ü f r ü n ü a n la m a k , o n u y a s u ç ü s t ü y a k a l a m a k y a d a g ü v e n d i ğ i b i r k i m s e y e a ç ı k l a m a s ı i l e m ü m k ü n o l u r . S a r h o ş u n i r t i d â d ı s a h i h d e ğ i l d i r . F a k a t b u P e y g a m b e r e ( s . a . v . ) k ü f r e t m e k ş e k l i n d e t e b e l l ü r e d e r s e t e v b e s i k a b u l e d i l m e k s i z i n ö l d ü r ü l ü r . A n c a k k e l i m e - i ş e h a d e t g e t i r i r s e M ü s l ü m a n l a r ı n ö lü s ü g i b i y ı k a n ı r v e y i n e M ü s l ü m a n l a r ı n k a b r i s t a n ı n a d e f n e d i l i r . P e y g a b e r i m i z e ( s . a . v . ) s ö v d ü ğ ü i ç i n ö l d ü r ü l e n k i m s e n i n m i r a s ı h a k k ı n d a â l i m l e r i h t i l â f e t m i ş l e r d i r . “ S a h n u n ” m i r a s ı m ü s l i i m a n l a - r ı n d ı r . “ İ s b a h ” , e ğ e r k ü f r ü n ü g i z l i y o r s a k e n d i v â r i s l e r i n i n ; i z h a r e d i y o r s a m ü s l ü m a n l a r ı n d ı r d e m i ş l e r d i r . K a b i s î , ş e h â d e t i i k r a r e d e e d e ö l d ü r ü l ü r s e m i r a s ı k e n d i v â r i s l e r i n i n d i r . S ö v d ü ğ ü n ü i k r a r , t e v b e s in i i z h a r e d e r d e ö l d ü r ü l ü r s e m i r a s ı İ s l â m î h ü k ü m l e r e g ö r e t a k s i m e d i l i r . K ü f r ü n ü i k r a r a d e v a m e d e r , t e v b e e t m e z s e ö l d ü r ü l ü r , m i r a s ı m ü s lü - m a n l a r ı n d ı r . Y ık a n m a z , k e f e n le n m e z , n a m a z ı k ı l ı n m a z , k â f i r l e r i n l e ş i g i b i b i r ç u k u r a a t ı l ı r v e ü s t ü ö r t ü l ü r . T a f s i l â t " Ş i f â " , " H â n i y y e " v e d i ğ e r k a y n a k l a r d a m e v c u t t u r . ( 1 4 1 ) İ m â m E h û Y û s u f , b i r g ü n h a l i f e n i n y a n ı n d a i k e n , b i r a d a m R e s û l u l l a h ( s . a . v . ) , k a b a ğ ı s e v e r d i d e d i. B i r b a ş k a s ı d a , b e n s e v m e m d e d i. B u n u n ü z e r in e İ m â m E b û Y û s u f , i d a m e d i l e n l e r i n k a n ı n ı n e t r a f a
ELFÂZ-I KÜFÜR 127 day yemeseydi, böyle olmazdık derse küfründe ihtilâf vardır, fakat eşkiya olmazdık derse kâfirdir. “Bezzâziyye”de şöyle vârid olmuştur: Bir kimse, Hz. Âdem elbi se dokurdu der de, bir başkası da, istihza ederek, öyle ise biz elbise dokuyucunun çocuklarıyız şeklinde ona mukabelede bulunursa kâfir olur. Benim seninle karşılaşmam, Azrâil (a.s.) ile karşılaşmam gibidir diyen kimsenin kasdi, ölümü kerih görmekse kâfir değildir, maksadı Melekü’l-mevti kerih görmekse kâfirdir. Meleklerden birini ayıplar veya hafıfe(,42) alırsa veyahut da Azrâil (a.s.) filânın canını yanlışlıkla aldı diyen kimse kâfirdir. Bir kimse diğerine, başını traş et, tırnakları nı kes, zira bu sünnettir der de, diğeri sünnet de olsa yapmıyorum der se kâfirdir. Çünkü burada niyeti inkârdır. Diğer sünnetler için de du rum aynıdır. Özellikle misvak gibi tevatür yolu ile sâbil olan ve bili nen sünnetler... Bir kimse, bilmiyorum Resûlullah (s.a.v.) kabirde mü’min midir, kâfir midir veya Peygamberin gönderilmesi ni’metle- rin en büyüğü olduğu hâlde, bizim için ni’met değildir derse kâfirdir. .................................................. Ş E R H K I S M I .................................................... s a ç ı l m a s ı n ı ö n le y e n m u ş a m b a n ın v e k ı l ı c ı n ı n g e t i r i lm e s in i e m r e t t i. A d a m b u s e f e r “ E s t a ğ f ı r u l l a h , b e n b ö y le b i r ş e y h a t ır la m ıy o r u m . ” d i y e r e k k e l i m e - i ş e h a d e t g e t ir d i. B u n d a n s o n r a d ır k i İ m â m E b û Y û s u f o n u n k a t l i n i e m r e t m e k t e n v a z g e ç t i. B u h â d is e n in te ’ v i l i ş ö y le d ir : B u “ s e v m e m e ” i s t i h f a f m â n a s ın ı if a d e e d e r s e k a t lin e h ü k ü m v e r il ir . Y a r a d ı l ı ş ı i c a b ı o n u g e r ç e k t e n s e v m iy o r s a , b u n u n ü z e r in e ş e r ’ î h ü k ü m c â r i o lm a z . ( 1 4 2 ) K â d i İ y a d , Ş i f â i s i m l i k it a p t a ş ö y le d e m e k t e d ir : P e y g a m b e r l e r e , m e le k le r e s ö v m e k , o n l a r ı h a f if e a lm a k , y a la n la m a k ve in k â r e t m e k h u s u s u n d a k i h ü k ü m , P e y g a m b e r im iz h a k k ın d a b e y a n e d ile n h ü k ü m le r g i b i d i r . B i r â y e t - i c e lîle d e b u h u s u s ta ş ö y le b u y u r u lm u ş t ıır : “... ( O n l a r d a n ) her biri Allah’a, O’nun meleklerine, kitaplarına, pey gamberlerine inandı. O’nun ( A l l a h ’ ın ) peygamberlerinden hiç birini diğerlerinin arasından ayırmayız ( h e p s in e in a n ır ız ) , dinledik ( k a b u l e t t ik , e m r in e ) itaat ettik. Ey Rabbimiz, mağfiretini ( is t e r iz ) . Son va- rış ( ım ız ) ancak Sanadır dediler.” ( B a k a r a s û r e s i: 2 8 5 ) . İmâm Mâlik, İmâm Muhammed, İbnu’l-Kâsım, İbn Macişûn, İbn Abdi’l-Hakem, İsbağ ve Sahnûn, peygamberlerden birine söven, tev- ,
12 8 Hz. Âişe’ye iftira eden, Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer’in*l43> sa- habeliğini ve halifeliğini kabul etmeyen kimse de kâfirdir. Resûlullah (s.a.v.)’a söven*,44) ne azab görür ve ne de kâfirdir diyen kimse kâfirdir. Bir kimse Resûlullah (s.a.v.)’ın a ’zâlarından birini istihza yolu ile küçültürse kâfir olur. Peygamberlerden birine ...................................................Ş E R H K I S M I ......................................................... be ettirilmeden öldürülür. Eğer söven zımmî ise, müslüman olursa öl dürülmez demişlerdir. İ m â m M â l i k , N e v â d i r i s i m l i k i t a p t a , C e b r â i l (a . s .) v a h iy d e h a t a e t t i, H a k H z . A l i ’ n i n d i r d i y e n k im s e , t e v h e e t m e d i ğ i t a k d ir d e ö l d ü r ü l ü r , d e m i ş t i r . İmâm-ı Azam ve ona tâbi olanlar, bir kimse peygamberlerden birine söverse mürted hükmündedir demiş lerdir. K â d i E h û ’ l - f a d l ş ö y l e d e m i ş t i r : K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e , m ü t e v â t i r h a d î s - i ş e r i f l e r d e v e i c m â d a k a t i y y e t k e s b e d e n , C e b r â i l ( a . s . ) , M i k â i l ( a .s .) , C e n n e t m e l e k l e r i , C e h e n n e m z e b â n i l e r i , A r ş ı t a ş ı y a n m e le k l e r , A z r â i l ( a . s . ) . İ s r a f i l ( a . s . ) R ı d v a n , h a f a z a , M ü n k e r N e k i r v e p e y g a m b e r l e r e ş o v e n l e r k â f i r d i r v e k a t l i v â c i b d i r . F a k a t K u r ’ â n - ı K e r î m , m ü t e v â t ir h a d î s - i ş e r i f l e r v e i c m â i l e s â b i t o l m a y a n m e l e k l e r v e p e y g a m b e r le r e H a r u t v e M â r u t , H ı z ı r , L o k m a n v e Z ü l k a r n e y n , M e r y e m , Â s iy e v b . k ü f r e d e n le r h a k k ı n d a k i h ü k ü m y u k a r d a k i g i b i d e ğ i l d i r . S ö y l e d i k l e r i s ö z ü n e h e m m iy e t in e g ö r e c e z a l a n d ı r ı l ı r l a r . ( 1 4 3 ) H z . E b û B e k i r v e H z . Ö m e r ’ e ş o v e n l e r v e l â n e t e d e n l e r k â f i r d i r l e r . H z . A l i ’ y i b u n l a r d a n ü s t ü n t u t a n i s e b i d ’ a t e l ı l i n d e n d i r . “ M e n â k ı b u ’ l - K i i r d î ” d e ş ö y le v â r i d o l m u ş t u r : “ H z . E b û B e k i r i l e H z . Ö m e r ' i P e y g a m b e r i m i z ( s . a . v . ) ç o k s e v d i ğ i n d e n o n l a r ı n h i l â f e t i n i i n k â r e d ip , o n l a r a b u ğ z e t m e k k ü f ü r d ü r . Y a l n ı z H z . A l i ’ y i o n l a r d a n b i r a z d a h a f a z l a s e v e n le r m u a h e z e e d i l m e z . ” ( 1 4 4 ) Peygamberimize (s.a.v.) söven, o n u a y ı p l a y a n , ş a h s ı n a , d i n i n e v e y a b i r h u y u n a n o k s a n l ı k n i s b e t e d e n , k ü ç ü l t m e k k a s d ı i l e b a ş k a b i r ş e y e b e n z e t e n , o n a s ö z l e r l e h a k a r e t e d e n v e b u n l a r a b e n z e r s ö z le r s a r f e d e ıı k im s e , Ashab-ı Kiram’dan günümüze kadar yaşayan bütün âlimlerin ittifakı ile kâfirdir ve katli vâcibdir. im â m M â l i k v e İ s b a ğ , P e y g a m b e r i m i z i ( s . a . v . ) ç o b a n l ı k , s i h i r b a z lık , u n u t k a n lık , y a r a l ı o lm a k , a s k e r i n i n h e z im e t e u ğ r a m ı ş o l m a s ı , d ü ş m a n ın o n a e z iy e t e t m e s i, k a d ı n l a r a m e y i l l i o l m a k g i b i k u s u r l a r l a a y ıp la y a n k im s e , k â f i r o ls u n , m ü s lü m a n o l s u n t e v b e e t t i r i l m e k s i z i n E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I .......................................................
ELFÂZ-I KÜFÜR 129 düşmanlık kasdı ile keşke peygamber olmasaydı diyen kimse kâfirdir. Resûlullah (s.a.v.)’ı kastederek Ebu’l-Kasım’a Allah rahmet etsin diyen kâfirdir. İyi bir adama, o peygamberdir veya peygamberden hayırlıdır ve yahut da filân velî peygamberden hayırlıdır diyen kimse kâfirdir. Filân peygamber gibidir diyen kimse kâfir olmaz. Peygamberimizin sözünden bahsederken, şu adam şöyle-şöyle diyor diyen kimse kâfirdir. Bir kimse bir başkası için, filân peygamber de olsa ondan hakkımı alırım der de, gerçekten o adamda hakkı varsa kâfir olmaz. Fakat yoksa kâfir olur. Bir kimse hafife alarak Peygamberimizin tır naklan uzun ve elbisesi eski idi derse kâfir olur. Bir kimse bir başka sına, koltuk altını temizle, bıyıklannı kırp, çünkü bunlar sünnettir der de, diğeri yapmıyorum diyerek inkâr ederse kâfirdir. Bir kimse bir başkasına, Resûlullah (s.a.v.) “Benim kabrimle minberimin arası Cen net bahçelerinden bir bahçedir.” buyurmuştur der de, diğeri, istihfaf ederek, ben orada hasırla minberden başka bir şey görmüyorum derse kâfir olur. Küçük görerek peygamberler fakirdi diyen kimse kâfirdir. Onların fakirlikleri ihtiyârî idi(,45). Yâni Allah’tan zengin olmayı iste memişlerdi. Her ma’siyet küfürdür, peygamberler de ma’siyette bulu nur diyen kimse kâfirdir. ................................................... Ş E R H K I S M I .................................................... ö l d ü r ü l ü r . ( 1 4 5 ) P e y g a m b e r im iz e ( s .a .v .) “ b u a d a m ” d iy e h it a p e d e n k im s e b a z ı l a r ı n a g ö r e k â f i r , b a z ı l a r ı n a g ö r e is e k â f i r d e ğ ild ir . K â f i r d e ğ i l d i r d i y e n l e r , P e y g a m b e r im iz ( s . a . v . ) a s h a b d a n b i r g r u b u K a ’ b b . E ş r e f i ö ld ü r m e k i ç i n g ö n d e r ir k e n , g id e c e k o la n s a h a b e l e r o n u a l d a t m a k i ç i n b i r ş e y s ö y le m e k h u s u s u n d a P e y g a m b e r d e n ( s . a . v . ) i z i n i s t e d ile r . R e s û l u l l a h ( s .a .v .) d a o n l a r a iz in v e r d i K a ’ b b . E ş r e f e g e l d i k l e r i n d e o n a ; “ B u a d a m ” ( y a n i R e s û lu lla h ) b iz im ü z e r i m iz e b i r b e l a d ı r . ” d e d ile r . E ğ e r “ B u a d a m " d e m e k k ü f ü r o ls a i d i b u n u a s h a b - ı k i r a m s ö y le m e z d i. K â f i r d i r d iy e n le r , b u , i z in le o lm u ş t u r , d e l i l o l a m a z d e m e k t e d ir le r . P e y g a m b e r e ( s . a . v . ) y a z ı k l a r o ls u n d iy e n k im s e , b ü t ü n â l i m l e r e g ö r e t e v b e s iz o l a r a k ö l d ü r ü l ü r . E b û ’ l H a s a n i ’ l - K a b i s î , P e y g a m b e r i m iz e ( s . a . v . ) E b û T â l i b ’ in y e t im i d iy e n in ö lü m ü n e f e t v â v e r m iş t ir . B i r
1 3 0 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I Bir kimse: “Çi bekâr âyed sünneti şânihi: Sünnet ne işe yarar.” dese kâfir olur. Bir kimse karısına“Merâ sîm nist: Param yoktur.” de diğinde karısı “Yalan söylüyorsun” dese ve adam da: “Mcrâ sîm nîst: Param yoktur, diye peygamberleri ve melekleri şahit göstersem, onla rı tasdik etmezsin” dese kadın da “Evet!” dese kâfir olur. Bir kadınla bir erkek şâhidleri olmadığı hâlde birbiriyle nikâhlansalar ve “Hudây râ ve Resûl râ güvâh kerdem: Allah ve Peygamberini şahid tutarım” veya “Hudây râ ve feriştegân râ güvâh kerdem: Allah ve meleklerini şahid tutarım.” deseler kâfir olurlar. Bir kimse filân peygamber olsa ona imân ederdim derse kâfirdir. Bir adam mahkemeye bir şahit getirse, dâvâlı da, bu şahidin şehadeti kabul olsa idi, peygamberin şehadeti de kabul olurdu derse kâfir olur. Eğer maksadı Peygambere (s.a.v.) hakaret değil de, sadece bir kişinin şehadetinin dinen geçerli olmadığını izah etmek ise kâfir olmaz. ................................................... Ş E R H K I S M I .......................................................... t o p l u lu k , R e s û l u l l a h ( s . a . v . ) ’ ı n e v s a f ı n d a n b a h s e d e r k e n , o r a d a n ç i r k i n b i r a d a m g e ç i y o r d u , i ç l e r i n d e n b i r i , R e s û l u l l a h ’ ı n v a s f ı n ı g ö r m e k is t e y e n ş u a d a m a b a k s ı n d e y i n c e , E b û M u h a m m e d b . E b î Z e y d , o a d a m ı n ö lü m ü n e f e t v â v e r m i ş t i r . E n d ü l ü s f a k i h l e r i n i n , b i r m ü n a z a r a e s n a s ı n d a R e s û l u l l a h ( s . a . v . ) ’ a y e t i m d e d i ğ i v e z â h i d l i ğ i n i n g e r ç e k o l m a d ı ğ ı n ı i d d i a e t t i ğ i i ç i n , İ b n H â t i m h a k k ı n d a v e r d i k l e r i f e t v â ö lü m o lm u ş t u r . K â d i E b û ’ l - A b b a s b . T â l i b ’ i n b u l u n d u ğ u b i r m e c l i s t e m ü n a z a r a y a p a r k e n R e s û l u l l a h ( s . a . v . ) h a k k ı n d a i s t i h z â k a b i l i n d e n h o ş o l m a y a n b a z ı s ö z l e r s a r f e d e n İ b r a h i m i s m i n d e b i r ş â i r h a k k ı n d a K a y r a v a n â l i m l e r i k a t l i n e f e t v â v e r m i ş l e r d i r . İ n f a z ı , K a d ı Y a h y a b . Ö m e r v e b a z ı f a k i h l e r i n h u z u r u n d a y a p ı l m ı ş t ı r . A s ı l ı r k e n k a r n ı n a b i r b ı ç a k s a p la n m ış , y e r e d ö k ü le n k a n ı n ı k ö p e k y a l a m ı ş , s e y r e d e n l e r h a y r e t l e r i ç e r i s i n d e k a l a r a k t e k b î r g e t i r m i ş l e r d i r . Z i r a R e s û l u l l a h ( s . a . v . ) b i r h a d î s - i ş e r i f l e r i n d e , “Mü’minin kanını köpek yalamaz.” b u y u r m u ş l a r d ı r . Ö ld ü k t e n s o n r a m i l l e t a y r ı l ı r k e n k e n d i l i ğ i n d e n k ı b l e d e n d ö n m ü ş t ü r . B u n l a r d a k â f i r o ld u ğ u n u n a l â m e t i d i r . E b û A b d i l l a h , b i r k im s e P e y g a m b e r i m i z ( s . a . v . ) h a k k ı n d a “ o h e z im e t e u ğ r a d ı " d e r s e , t e v b e e t m e s i t e k l i f e d i l i r , k a b u l e t m e z s e ö l d ü r ü lü r . B ö y l e c e g ö r ü l ü y o r k i P e y g a m b e r i m i z e ( s . a . v . ) h a k a r e t v e n o k s a n -
3 — K ur’ân-ı Kerîm’e, namaza, zikre ve buna benzer diğer hususlara taallûk eden küfür lâfızları: Kur’ân-ı Kerîm’den bir âyet-i celîleyi inkâr eden, Kur’ân-ı Kerîm’i, mescidi ve dinen hürmet gösterilmesi gereken yerleri hafife alan, Kur’ân-ı Kerîm’den bir yeri beğenmeyen, alaya alan ve hatâlıdır diyen kimse kâfirdir. Muavvezeteynin (Felâk ve Nâs sûreleri) inkânnda ihtilâf vardır. Doğru olan kâfir olmasıdır. Bazı ulemaya göre avamdan biri ise kâfirA olur. Alim ise kâfir olmaz. Bazı fakihler de kâfir olmak görüşündedir- ler(,46). Kur’ân-ı Kerîm’in ve imânın mahlûk olduğunu iddia eden kimse kâfirdir. Kur’ân-ı Kerîm yazılırken cisim, okunurken ârazdır diyenleri tekfir etmek icab eder. .................................................. Ş E R H K I S M I ................................................... l ı k i z â f e e d e n k im s e n i n ö ld ü r ü lm e s i h u s u s u n d a , m iit e k a d d im în ve m ü t e a h h ir în â l i m l e r i it t if a k e t m iş le r d ir . ( 1 4 6 ) B i r k im s e K u r ’ â n - ı K e r î m ’ i h a f if e a l ır s a , s ö v e r s e , in k â r e d e r s e , y a l a n l a r s a , h ü k ü m le r in d e n v e y a h a b e r le r d e n b i r i s i n i in k â r v e y a ş ü p h e e d e r s e , - b i r â y e t v e y a h a r f o ls a d a h i- â l im le r in it t if a k ı ile k â f i r d i r . A l l a h T e â lâ , K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e ş ö y le b u y u r m u ş t u r : “Ki ne önünden ne ardından ona ( K u r ’ â n - ı K e r î m 'e ) hiçbir bâtıl ( y a n a ş ıp ) gelemez. ( O ) , bütün kâinatın hamdettiği, O yegâne hüküm ve hikmet sahibi ( A lla h ) d c i n indirilmedir.” ( F u s s ile t s û r e s i: 4 2 ). A h m e d b. H a n - b e l ’ i n E b û H ü r e y r e ’ d e n n a k l e t t i ğ i b i r h a d î s - i ş e r if t e R e s û lu lla h ( s . a . v . ) ş ö y le b u y u r m u ş t u r : “Kur’ân-ı Kerîm’de mira’ yâni şüphe ve cidâl küfürdür.” K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e d e ş ö y le b u y u r u lm u ş t u r : “Allah’ın âyetleri hakkında küfür ( v e i n k â r ) edenlerden başkası mücâdele etmez...” ( M ü ’ m i n s û r e s i: 4 ) . İ b n A b h a s ( r . a . ) ’ ı n r iv â y e t e t t iğ i b i r h a d îs - i ş e r if t e ş ö y le b u y u r u l m u ş t u r : “Kur’ân-ı Kerîm’den bir âyet inkâr edenin boynunun vurul ması helâldir.” A l l a h t a r a f ın d a n i n d i r i l m i ş k it a p la r ın t a h r i f e d ilm e d e n ö n c e k i h â l l e r i h a k k ın d a k i h ü k ü m d e y u k a r d a k i g ib id ir . M ü s l i i m a n l a r a r a s ın d a , K u r ’ â n - ı K e r î m ’ in F a t ih a s û r e s i ile b a ş l a y ı p , N â s s û r e s i i l e b i t t i ğ i n e , b u i k i s û r e n in a r a s ı n d a k i b ü t ü n s û r e l e r i n A l l a h ’ ı n k e l â m ı o ld u ğ u n a v e O ’ n u n P e y g a m b e r i R e s û lu lla h .......................................... ELFÂZ-I K ÜFÜR............................................ 131
1 3 2 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I “Fusûlu’l-İmadî”de şöyle vârid olmuştur: Kur’ân-ı Kerîm’i musikî âletleri ile beraber okumak, okunurken alkışlamak ve buna benzer davranışlarda bulunmak küfürdür. Bir kimse, Kur’ân-ı Kerîm okuyan bir kimsenin Kur’ân okumasını, okuyacağını hatırlamasını is temediğini imâ emek maksadı ile, Kur’ân-t Kerîm’den şu âyeti okursa kâfirdir: “Bacak da bacağa dolaştı mı” (Kıyâme: 29). Yine bir kimse, Kur’ân-ı Kerîm okunurken, okuduğu yerde ge çen mânaya uygun davranışlarda bulunur ve bunu istihza ederek ya parsa kâfir olur. Bu gibi davranışta bulunanların misalleri şöyle sıra lanabilir: Meselâ kadehi kaldırırken “ temiz bir şarap ” , “dolu ka deh”, “bir serab hâline gelmiştir” âyetlerini okumak, insanları bir yere toplarken: “ Bu suretle hepsini derleyip toparlam ışızdır.” (Kehf: 99), “Biz onları nezdimizde topladık”, “İçlerinden hiçbirini bırakmamışızdır” âyetlerini okumak. Yine bir kimseye istihza yolu ile “Vennâzi’âti nez’an’M, üstün mü esre mi okursun diye sormak. Yi ne bir kimseye, senin ismin keldir. Benim sana sövmeye hakkım var dır. Çünkü Allah “kellâ...” buyurarak kele sövmüştür demek. Bir kim se bir başkasına cemaatle namaz kıl der de, öbürü de ben yalnız kıla rım, çünkü Allah Kur’ân-ı Kerîm’de “İnnessalâte tenhâ” buyuruyor, ...................................................Ş E R H K I S M I ......................................................... ( s . a . v . Y a i n d i ğ i n e , b u n d a n b i r h a r f e k s i l t e n i n v e y a o n a b i r h a r f i l â v e e d e n in k â f i r o l d u ğ u n a i c m â v â k i o lm u ş t u r . B u n a g ö r e i f k h â d is e s in d e H z .  i ş e v â l i d e m i z i s u ç l a y a n v e y a H z . M û s a A l l a h i l e k o n u ş m a d ı, H z . İ b r a h i m ' i A l l a h d o s t e d i n m e d i d iy e n k â f i r o lu r . A b d u l l a h İ b n M e s ’ u d , K u r ’ â n - ı K e r î m ' d e n b i r â y e t i i n k â r t a m a m ın ı i n k â r h ü k m ü n d e d ir . B u n u y a p a n ı n k a t l i v â c i b d i r . i m â m K â b i s i ' y e ş ö y le s o r u l d u : — B i r k im s e y a h u d i i l e k a v g a e d e r k e n A l l a h , T e v r a t ’ a l â n e t e t s in d e r s e h ü k m ü n e d i r ? Ş ö y le c e v a p v e r m i ş t i r : — Y a h u d i l e r i n T e v r a t ’ ı n ı k a s d e d e r s e , k a t l i i c a b e t m e z . Ç ü n k ü y a h u d i l e r T e v r a t ’ ı t a h r i f e t m i ş l e r d i r . B a ğ d a t â l i m l e r i , k u r r a d a n İ b n Ş e n b û z ’ u n t e v h e e t m e s i h u s u s u n d a ı s r a r e t m iş le r d ir . Z i r a K u r ’ â n - ı K e r î m ’ i ş â z h a r f l e r l e o k u m u ş t u r . B i r a d a m , b i r ç o c u ğ a A l l a h s a n a d a , s a n a ö ğ r e t i l e n e d e l â n e t e t s in d e m iş , b u n u n la o n u n k ö t ü a h l â k ı n ı k a s d e t t i ğ i n i i f a d e e t m iş , b u n a r a ğ -
133 diye cevap verirse... Bir adam, diğer bir adama “tefşîle”yi (hayvanı sağdıktan sonra memesinde kalan sütü) ye çünkü o “riha” yâni havaya gider diyerek, “Fetefşelû ve tezhebe rîhukum” âyetini okursa... Bu zikredilen davranışlarda bulunanlar, küfrün gayyasına batmış olurlar. Netice şöyle özetlenebilir: Kim Allah’ın kelâmını, kendi kelâmı yerine koyarsa kâfirdir. Bir kimse Kur’ân-ı Kerîm’i Farsça olarak nazm ederse, yemin ederken istihza kasdı ile ayağını Kur’ân-ı Kerîm’e koyarsa, “Kur’ân-ı Kerîm acemcedir,,(l47) derse kâfir olur. Acemce kelimeler var derse, hakkında ihtilâf vardır. Zikirle istihza eden, içki içerken, zina ederken ve haramlığı kesinleşmiş fiilleri ya parken “bismillâh” diyen kâfirdir. Zar ve remil atarken, küçük taşlarla fal bakarken ve oyun oynarken “bismillâh” derse kâfir olur. Bir şeyi, sayarken, ölçerken, tartarken bir yerine “bismillâh” der ve 2, 3,4 diye saymaya başlarsa kâfirdir. Bismillâh der ve hemen sonra 1,2, 3,4 di ye saymaya başlarsa mahzuru yoktur. Haram bir şeyi bitirdikten sonra “elhamdülillâh” diyen kimse, bazılanna(,48) göre kâfir, bazılanna göre değildir. Bedrü’r-Reşhid bazı büyüklerden şunları işittim demiştir: “Bir kimse emretme veya izin verme yerine “bismillâh” kullanırsa kâfir olur. Şu misallerde olduğu gibi: Birisi oturayım mı, kalkayım mı, çı kayım mı dediğinde, diğeri, otur, kalk, çık yerine “bismillâh” derse, yukarıda da belirtildiği gibi kâfir olur(l49). ...................................................Ş E R H K I S M I ................................................... m e n k a d ı E b û M u h a m m e d o n u te ’ d i b e t m iş t ir . ( 1 4 7 ) Ş i f â k i t a b ı n d a ş ö y le d e n m iş t ir : K u r â n - ı K e r îm , d e li l, m u c i z e d e ğ i l , h e l â l , h a r a m v e a h lâ k t a n d a b a h s e t m iy o r d iy e n , H iş â m u ’ l- F û t î v e M u a m m e r u ’ z - Z a m e r î g i b i l e r k â f ir d ir le r . ( 1 4 8 ) B e z z â z iy y e k i t a b ı n d a B e d r ı t r ’ r - R e ş îd ş ö y le d e m iş t ir : B i r k im s e h a r a m ı y e d ik t e n s o n r a “E l h a m d ü l i l l a h ” d e r s e , b u n u h e lâ l r ı z ı k k a b u l e d e r e k d e m iş s e , k â f i r d ir . E ğ e r h a r a m h a t ır ın a g e lm e k s iz in m u t l a k m â n a d a r ı z ı k o l a r a k k a b u l e t m iş v e h a m d e tm iş s e k â f i r o lm a z . M u t e z i l e m e z h e b in d e n o l a n l a r b u n a k a r ş ı ç ık m ış l a r d ı r . Z i r a o n l a r a g ö r e h a r a m , r ı z ı k d e ğ ild i r . B iz e g ö r e is e r ı z ı k h a r a m a d a h e lâ le d e ş â m i l o lu r . ( 1 4 9 ) B i r ş e y i e m r e d e r k e n “ b i s m i l l â h ” d e m e k g ü n ü m ü z d e ç o k ........................................... ELFÂZ-I KÜFÜR i
134 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I Bir hastaya namaz kıl dendiğinde, ebediyycn namaz kılmayaca ğım demesi küfürdür. Küfür değildir diyenler de olmuştur. Yine bir kimseye namaz kılması emredildiğinde kılmıyorum derse kâfirdir. Bazıları ancak namazın farz olduğunu inkâr ederse kâfirdir demiş- tir(,50). Bir kimse fâsık bir adama namaz kıl ki namazın tadını bulasın dediğinde, fâsık ona, sen de namaz kılma ki, namazı terk etmenin ta dını bulasın derse kâfir olur. Bir köle ben namaz kılmam, namaz kı larsam onun sevabı efendime gider derse kâfir olur. Bir kimseye na maz kıl dendiğinde, Allah benim malımı noksan kıldı, ben de onun hakkını noksan kılıyorum derse kâfir olur(I5,). Kıble şu cihette olsay dı, ben namaz kılmazdım diyen kimse kâfir olur. Bir kimse Farsça ...................................................Ş E R H K I S M I ......................................................... v u k u b u la n h â d i s e l e r d e n d i r . B u g i b i l e r i t e k f i r e t m e k z o r d u r . M a k s a t l a r ı d a A l l a h ’ ın i s m i n i h a f i f e a l m a k v e y a A l l a h ’ ı n k e l â m ı n ı k e n d i k e l â m ı y e r i n e k o y m a k d e ğ i l d i r . B e l k i d e o n u n m a k s a d ı y e m e y e b a ş la r k e n “ b i s m i l l â h ” d e d e , ö y l e y e d e m e k t i r . M ü f t ü z â h i r i n e b a k a r a k b u h u s u s t a f e t v â v e r m e k t e a c e l e e t m e m e l i d i r . B e z z â z i y y e ’ d e H a r z e m â l i m l e r i n d e n ş ö y le n a k l e d i l m i ş t i r : T a r t a n l a r ı n v e ö l ç e n l e r i n , s a y a r k e n v e y a ö lç e r k e n b i s m i l l â h 2 , 3 . 4 d i y e s a y m a l a r ı v e y a ö l ç m e l e r i y u - k a r d a k in e b e n z e m e z . E ğ e r b u n l a r ı n m a k s a d ı b e s m e l e ç e k m e k o l s a id i, b i s m i l l â h d a n s o n r a 1 , 2 , 3 , 4 d i y e s a y a r l a r d ı . ( 1 5 0 ) İmâm Muhammed’e göre, namaz kılmıyorum sözü dört ihtimâl taşır: 1 — Çünkü ben namazımı kıldım. 2 — Senin emrinle kılmam. Ç ü n k ü s e n d e n d a h a h a y ı r l ı s ı b a n a n a m a z k ılm a y ı e m r e t t i. 3 — Fâsık olduğum için kılmıyorum. B u ü ç h â l k ü f ü r d e ğ i l d i r . 4 — “Kılmıyorum. Benim üzerime farz değildir. Ben namazla emrolunmadım.” B u h â l k ü f r e g ö t ü r ü r . ( 1 5 1 ) B i r k im s e , A l l a h b e n im m a l ı m ı n o k s a n k ı l d ı , b e n d e o n u n h a k k ın ı n o k s a n k ı l a r ı m , n a m a z k ı l m a m , d e r s e , b u k ü f ü r o l u r . Z i r a b u h â l A l l a h i l e m u a r a z a e t m e k t ir . N a m a z ı t e r k e t m e k b ö y l e d e ğ i l d i r . H e r n e k a d a r it a a t t e m u h a le f e t v a r is e d e im â n d a n ç ı k a r m a z .
ELFÂZ-I KÜFÜR 135 olarak “Ben namazın başını bağladım” derse kâfir olur. Bir kimse, kendisine namaz kıl diyene, bekle ramazan gelsin de kılarız derse kâfir olur. Bir kimse, kendisine namaz kıl diyene, bu işi kim sonuna kadar götürebilir veya sen kıldın da ne kazandın, ne kâr ettin derse kâfir olur. Namaz kıl dendiğinde, ramazanda kılarız, çünkü o zaman bir namaz yetmiş namaza bedeldir diyen kimse kâfir olur. Bir kimse namazı kasden terkeder de, kazaya hiç niyet etmez, azabdan korkmaz, namaz kıldığında yönünü kasten kıbleden başka tarafa çevirirse kâfir olur. Bir kimse bilerek necis elbise ile veya abdestsiz(,52) olarak na maz kılarsa kâfir olur. Rükû ve sücûdun farz olduğunu inkâr eden, ezanı alaya alan, istihza yolu ile ezanı tekrar eden veya bu ne acaip sestir, bu ne biçim bilinmeyen bir sestir, bu yabancı bir sestir veyahut da bu çan sesidir diyen kâfir olur. Ezan sesi duyduğunda “Bu gardiya nın bağırması gibidir” der ve bununla okunanı kastederse kâfir olur. Okuyanı kastederse kâfir oImaz(I53). Zekât vermekle mükellef olduk tan sonra vermiyorum derse bir görüşe göre kâfir olur... Allah, orucu .............................................Ş E R H K I S M I .............................................. İmâm Razî, Allah’a Cennet ve Cehennem korkusu ile ibâdet eden kimse bununla “Cennet ve Cehennem olmasa idi Allah’a ibâdet etmezdim” mânasını kasdediyorsa kâfidir, demiştir. Ç ü n k ü , A l l a h ’ ın z â t ı v e r ı z â s ı i ç i n ib â d e t y a p ı l ı r . B i z r a m a z a n d a n a m a z k ı la r ız . Ç ü n k ü r a m a z a n d a k i b i r v a k i t n a m a z y e t m iş v a k it n a m a z a b e d e ld ir , d iy e n k im s e k â f i r o l u r . Ç ü n k ü h e m n a m a z ı ç o k g ö r ü y o r v e h e m d e m u a y y e n b i r v a k t e t a h s i s e d iy o r . ( 1 5 2 ) Fusûlu’l-İmâdî isimli kitapta şöyle denilmiştir: Bir kimse cemaatten utanarak, veya düşmandan kaçarak, abdestsiz olarak nama za durursa kâfir olmaz. Böyle bir mecburiyet altında kalan kimse kı yam, kıraat, rükû ve sücûdu şeklen yapar, fakat hiçbir şey okumaz. Küfre gitmemesi için böyle hareket etmesi gerekir. K ıb l e d e n b a ş k a b i r y ö n e k a s d e n d ö n e n b i r k im s e n in , b u n u is t ih z â y o l u i l e y a p ıp y a p m a d ı ğ ı a r a ş t ı r ı l ı r . İ s t ih z h a y o l u i l e y a p m ış s a k â f i r o lu r . ( 1 5 3 ) “ H â v i ” i s i m l i k it a p t a , b i r k im s e b i r m ü e z z in in e z a n ın ı d i n le r k e n , y a l a n s ö y lü y o r s u n d e r s e k â f i r o lu r . “ M u h i t " te d e b u a c â i p b i r s e s t i r , b u ç a n s e s i d i r d e r s e k â f i r o lu r . “ İ h y â " d a e z a n v e k a m e t e s n a s ın d a k o n u ş m a n ın h a r a m o ld u ğ u
1 3 6 bir aydan fazla emretseydi tutmazdım, zekâtı beş dirhemden fazla em- retseydi vermezdim, zekât için, bu cezayı daha ne zamana kadar öde yeceğiz, yine zekât, öşrün dörtte birinden fazla olsaydı vermezdim di yen kimse kâfir olur. Bir kimse, ramazanın olmamasını temenni etse, kâfir olmaması niyetine bağlıdır. Ramazan girdiğinde, bu ağır ay veya bu ağır misafir gene geldi derse veya Recep ayı girdiğinde Farsça ola rak şöyle derse: “Bifitnehâ ender üftadîm = Biz fitneye düştük yine” ve Recep ayıgirdiğinde veya çıktığında yine düştük der ve bununla ra mazan ayını hafife almayı kasdederse kâfir olur. Eğer zayıflık ve açlı ğa tahammül edemediğinden dolayı diyorsa kâfir olmaz. Bu ibâdetleri Allah bize azab olarak emretti der ve herhangi bir tevhilde bulunmaz sa veya bu ibâdetler emredilmese idi bizim için daha hayırlı olurdu derse kâfirdir*154\ Bir kimse, kelime-i tevhidi getir der de, diğeri getirmem derse kâfi ...................................................Ş E R H K I S M I ......................................................... v e i c â b e t i t e r k e t t iğ in d e d e k ü f r ü n d e n k o r k u l d u ğ u k a y d e d i l m i ş t i r . B a z ı l a r ı n a g ö r e , e z a n v e k a m e t y a p ı l ı r k e n s e l â m v e r i l m e z v e a l ın m a z . İ c â b e t t e n b a ş k a b i r ş e y le m e ş g u l o l u n m a z . E l l e v e y a a y a k l a y a p ı l a n i ş l e r t e r k e d i l i r . A n c a k K u r ’ â n - ı K e r î m o k u n u y o r s a d i n l e n i r . ( 1 5 4 ) “ H ü l â s a ” i s i m l i k i t a p t a , r a m a z a n i ç i n “ ş u u z u n a y y i n e g e l d i ” d e m e k , “ M u h î t ” te d e “ b u a ğ ı r a y g e l d i ” v e y a r e c e p a y ı g i r e r - k e n b u a y l a r a y i n e d ü ş t ü k ” d e m e n in k ü f ü r o l d u ğ u z i k r e d i l m e k t e d i r . Ç ü n k ü b u m e v s im le r , m ü b a r e k a y l a r ı i ç i n e a l m a k t a d ı r . Ş e r ’ a n s e v i l m e s i g e r e k i r k e n n e f r e t e t m e k k ü f ü r d ü r . P e y g a m b e r i m i z ( s . a . v . ) b i r h a d îs , i ş e r i f l e r i n d e ş ö y le b u y u r m u ş l a r d ı r : “Allah’ım, recebi ve şaba nı bize mübarek kıl ve bizi ramazana ulaştır.” R a m a z a n ın g ü ç lü ğ ü n e , z o r l u ğ u n a d ü ş t ü k d e r s e k â f i r o l u r . F a k a t b u n u n la a ç l ı ğ a t a h a m m ü l e d e m e m e y i k a s d e d i y o r s a k â f i r o lm a z . “ M u h î t ” i s i m l i k it a p t a , A l l a h b i z e h u i b â d e t l e r i a z a p o l a r a k g ö n d e r d i d e r v e h e r h a n g i b i r t e ’ v i l d e b u l u n m a z s a k â f i r o l u r . Ç ü n k ü A l la h b u i b â d e t l e r i i n s a n l a r ı n s a a d e t i i ç i n e m r e t m i ş t i r . A h i r e t t e a z a p ta n k u r t u lu p s e v a b a , m ü k â f a t a n a i l o l m a l a r ı i ç i n f a r z k ı l m ı ş t ı r . Y o k s a A l l a h , o n l a r ı n n e ib â d e t in e , n e s e v a b ın a , v e n e d e y a r d ı m ı n a m u h t a ç tır . “ H ü l a s a ” i s i m l i k it a p t a , b u m e s e le d e k i a z a h d a n m u r a d ı y o r g u n - E H L - İ S Ü N N E T İ T İ K A D I ........................................................
ELFÂZ-I KÜFÜR 137 getirm em dem ekse kâfir olmaz. Ölüm ânındaki ve kabirdeki(l55) şid deti inkâr eden kâfir olur. Mutezile, kabir azabını inkâr etmiştir. Fakat sahih görüşe göre onları tekfir etmek doğru değildir. Kıyâmeti, b a ’si(l56^, Cenneti, Cehennemi, mîzam, hesâbı, sırâtı ve kulların .................................... ŞERH K I S M I ............................................... l u k is e k â f i r o lm a z d e n m e k t e d ir . B i r k im s e , b u ib â d e t le r b iz e f a r z o l m a s a y d ı d a h a h a y ı r l ı o lu r d u d e r v e t e ’ v ild e b u lu n m a z s a k â f i r d ir . “ H a y ı r l ı o l m a k t a n ” m a k s a d ı “ d a h a e h v e n o l u r ” m â n a s ı is e k â f i r o l m a z . ( 1 5 5 ) ‘ ‘M e v a k ı f ’ v e “ T e h z ib u ’ l- K e lâ m " k it a p la r ın d a ş ö y le d e n il m e k t e d ir : K a b i r a z a b ı h a k k ın d a k i h a d îs le r , m â n e v i t e v â t ü r d e r e c e s i n e u l a ş m ı ş t ı r . Y in e b u k i t a p l a r a g ö r e , “ K i t a p v e S ü n n e te d a y a n a r a k , k a b i r a z a b ı n ı n h a k o ld u ğ u n d a ic m â h â s ı l o lm u ş t u r . S o n r a d a n m e y d a n a ç ı k a n v e y a ç ı k a c a k o la n i h t ilâ f , g e ç m iş t e k i b u ic m â a z a r a r v e r m e z . " B u k a id e y e g ö r e , k a b i r a z a b ı n ı in k â r e d e n k â f ir d ir . ( 1 5 6 ) Ba’s demek, öldükten sonra dirilmek demektir. Buna inan mak dinî bir zarurettir. Ba’s hakkındaki görüş beştir: 1 — Sadece cismin dirilmesi: Bu, kelâmcılardan birçoğunun gö rüşüdür. 2 — Sadece ruhun dirilmesi: Bu da felsefecilerin görüşüdür. 3 — Rûhun ve cesedin beraberce dirilmesi: Birçok muhakkikinin görüşü böyledir. 4 — Hiçbirinin dirilmeyeceği görüşünde olanlar da tabiatçı(ardır. 5 — Bu hususta susanlar, fikir yürütmeyenler. ( C â lin û s ) . Ehl-i sünnetin görüşü ise: Te’vil kabul etmeyen âyetlerdir. Bun lardan ikisi şöyledir: “Sonra siz kıyamet gününde muhakkak diriltilip kaldırılacaksınız.” (M i i ' m i n û n s û r e s i: 16). “ ( H a b î b i m ) de ki: Onları ilk defa yaratan diriltecek. O, her ya ratmayı hakkıyle bilendir.” ( Y â s in s û r e s i: 7 9 ) İ m â m M â t ü r i d î b u h u s u s t a ş ö y le d e m iş t ir : R e s û lu lla h ’ ıt ı g e t i r d i k l e r i n e im â n e d ip d e , h a ş r i i n k â r e tm e k a k ı l k â r ı d e ğ ild ir . B ö y le b i r k im s e n i n k â f i r o ld u ğ u n a ş ü p h e y o k t u r .
1 3 8 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I amellerinin amel defterlerinde yazılı olduğunu inkâr eden kâfir olur. Bir adamın ba’sini inkâr ederse kâfir olmaz. Cennete girdikten sonra Allah’ı görmeyi(,57), kabir azabını inkâr eden kâfirdir. Allah bana Cenneti verse, sensiz istemem, filân ile beraber Cennete girmem, se nin işin veya şu işi yaptığımdan dolayı Allah bana Cenneti verecekse istemem. Cenneti değil, Allah’ı görmeyi istiyorum(l58) diyen kâfirdir. Hıristiyanların ve yahudilerin dirildikten sonra Cehennemde azab gö rüp görmeyeceklerini bilmiyorum, insanoğlunun haşredileceğine(159) inanmıyorum, günahın karşılığında ikaz olduğunu, isyanın çirkin ol duğunu, itaatin güzelliğini, itaat edenin sevaba nâil olacağını ve itaa tin*l60) farz olduğunu kabul etmiyorum diyen kâfirdir. Bir kimse, haramı helâl, helâli de haram kabul eder de, “haram liaynihî” olursa kâfir olur. Haram ligayrihî ise kâfir olmaz. Haramlığı kat’î delil ile sâbit ise yine kâfirdik161\ Bir kimse imân ile küfrün bir ...................................................Ş E R H K I S M I ......................................................... ( 1 5 7 ) R i i ’ y e t u l l a h ’ ı n d ü n y a d a i k e n v u k u u , “ e h a d ” t a r i k i i l e g e le n h a d î s - i § e r î f i l e s â b i t o l d u ğ u n d a n , i n k â r e d e n k â f i r o l m a z . F a k a t C e n n e t e g i r d i k t e n s o n r a g ö r m e y i , i n k â r e d e n k e s i n l i k l e k â f i r d i r . Ç ü n k ü b u , K i t a p , S ü n n e t v e İ c m â i l e s â b i t t i r . ( 1 5 8 ) C e n n e t i is t e m i y o r u m , A l l a h ' ı g ö r m e k i s t i y o r u m d i y e n k i m s e n i n k â f i r o l m a m a s ı g e r e k i r . Ç ü n k ü o d a h a y ü k s e ğ i n i i s t e m i ş t i r . “ D ü n y a , â h i r e t e h lin e ; â h i r e t , d ü n y a e h l i n e ; i k i s i d e A l l a h e h l i n e h a r a m d ı r . ” s ö z ü y u k a r d a k i g ö r ü ş ü t e ’ y i d e t m e k t e d ir . ( 1 5 9 ) “ H â v i ” i s i m l i k i t a p t a ş ö y l e d e n i l m i ş t i r : Â d e m o ğ l u n d a n b a ş k a v a r l ı k l a r ı n , h a y v a n l a r ı n h a ş r o l u n m a y a c a ğ ı n ı i d d i a e t m e k k ü f ü r d ü r . B u , h a d î s - i ş e r î f i l e s â b i t t i r . B u n l a r k ı s a s i ç i n h a ş r o l u r ı a c a k - l a r , “ t o p r a k o l ” e m r i n d e n s o n r a t o p r a k o l a c a k l a r , b u n u g ö r e n k â f i r l e r d e “ n e o lu r d u b i z d e t o p r a k o l a y d ı k ” d i y e c e k l e r d i r . ( 1 6 0 ) H ü l â s a , ş e r i a t ı v e ş e r i a t a t a a l l û k e d e n ş e y l e r i h a f i f e a l a n , i s t ih z â e d e n k i m s e l e r k â f i r d i r . “ B a h r u ’ r - R â f i k ” i s i m l i k i t a p t a ş ö y le v â r i d o lm u ş t u r : N a m a z ı k a s d e n t e r k e d i p , k a z a s ı n a n i y e t e t m e y e n v e â k ıb e t in d e n d e k o r k m a y a n k im s e k â f i r d i r . ( 1 6 1 ) “ H a r a m l i a y n i h î " : B a z ı f e t v a l a r a g ö r e k a t ’ î d e l i l i l e s â b i t o l u r s a i n k â r ı k ü f ü r d ü r . “ H a r a m l i g a y r i h î " o l u r s a : D e l i l - i k a t ’ î i l e s â b it o l s a d a h i k ü f ü r ü g e r e k t ir m e z . B a z ı l a r ı n a g ö r e , d e l i l - i k a t ’ î i l e
ELFÂZ-I KÜFÜR 139 olduğuna i’tikad ederse kâfir olur. İmâna rızâ göstermeyen de kâfirdir. İmânın vasfını bilmiyorum diyen kâfirdir. Bir kimseye yarın şöyle olursa, ben kâfirim derse kâfir olur. Yarın filân iş olursa ne âlâ, olmazsa ben kâfirim derse derhal kâfir olur. Başkasına küfrü emret meyi azmederse kâfir olur. Bir kimse, bir kavme kâfir olmayı kabul edin'dese, onlar da kabul etseler icmâ ile kâfir olurlar. Allah’ın küfre nzâ gösterdiğine inanan kimse kâfirdir. Bir kimse Farsça olarak “İn- şaallah ki filan kâriy bikunî... İnşaallah ne kunam = înşaallah filân işi yapar. (O da dedi) İnşaallah yapmam” dese kâfir olur. Allah’ın kitap larından birine inanmayan kimse kâfirdir. Bilmem ki, Allah Kur’ân-ı Kerîm’de niçin zikr etmiş diyen kimse kâfirdir. İmam Fudaylî’ye şöy le soruldu: Bir kimse “Dad” yerine “Za” okursa veya “Eshabu’l-cen- net” yerine “Eshabu’n-nâr” veya aksini okursa durumu ne olur?(,62). Fudaylî şöyle cevap vermiştir: İmâmlığı câiz değildir. Kasten okursa kâfirdir. Bir kimseye, niçin Kur’ân-ı Kerîm okumuyorsun dendiğinde, doydum veya ikrah ettim derse kâfir olur. Kur’ân-ı Kerîm’den bir âyet-i celîleyi alaya alarak okuyan kimse ...................................................Ş E R H K I S M I ................................................... s â b i t o l d u k t a n s o n r a “ h a r a m l i a y n i h î " o ls u n , “ h a r a m l i g a y r i h î " o l s u n i n k â r ı k ü f ü r d ü r . B i r i n c i g ö r ü ş e g ö r e , b i r k im s e h a y ı z l ı k a r ıs ı n a y a k l a ş ı r v e h e lâ l k a b u l e d e r s e k â f i r o lm a z . Ç ü n k ü “ h a r a m l i g a y r i h F d i r . İ k i n c i g ö r ü ş e g ö r e k â f i r d i r . H a r a m l ı ğ ı n ı t a s d ik e tm e y i g e r e k ir k e n t e k z ip e t t iğ in d e n d o l a y ı k â f i r o lm u ş t u r . “ H â d i m F . ( 1 6 2 ) İ b n H i i m â m ş ö y le d e m i ş t ir : İ k i h a r f in a r a s ın d a k i f a r k a ç ık v e b i l m e k t e g ü ç l ü k ç e k i l m i y o r s a , m e s e lâ n a m a z k ı l a n b i r k im s e “ s â l i h â t ” y e r i n e “ t â l i h â t ” o k u r s a n a m a z ı f â s i d o lu r . E ğ e r “ Z i " i l e " D a d " h a r f l e r i g i b i , i k i h a r f i n a r a s ı n ı a y ır m a k z o r is e b a z ıla r ın a g ö r e f â s i d , ç o k l a r ı n a g ö r e d e f â s i d d e ğ ild ir . B u g ö r ü ş ü M u h a m m e d b. S e le m e ş ö y l e i z a h e t m iş t ir : F â s i d o lm a m a s ı, b u i k i h a r f i a c e m le r in b i r b i r i n d e n a y ır a m a m a s ın d a n d ır . Z â h i d î “ F e t e v â e l - H iic c e " d e ş ö y le k a y d e d i l d i ğ i n i n a k le t m e k t e d ir : E ğ e r b u n u o k u y a n f a k i h is e , n a m a z ı i a d e e t m e s i e m r o lu n u r . A v a m h a k k ın d a is e c â iz d ir . B u h u s u s ta s ö y le n e n e n g ü z e l s ö z d e b u d u r . K a d ıh a n , “ v e l e d d a llin " d e k i “ D a t " h a r f i y e r i n e " Z ı " v e “ D a l " o l a r a k o k u n s a n a m a z f â s i d o lm a z d e m iş t ir .
1 4 0 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I kâfir olur. Bir kimse Kur’ân-ı Kerîm okurken, diğeri Farsça olarak, “Bu bir tufan gürültüsüdür” derse kâfir olur. Bir kimse diğerine, evini “Vessemâi vettâriki” gibi yapmışsın derse kâfir olur. Bir kimse evini temizle veya kubbe yap “mislu’s-semâi vettâriki” gibi, derse kâfir olur. Bir kimse, diğerine tencereyi “kulhüvallah” ile pişir derse kâfir olur. Tenzîl sûresini çok okuyan bir kimseye, Tenzîl sûresini cebine aldın veya aldım diyen kimse kâfir olur. İnşirâh sûresi için de durum aynıdır. İnşirâh sûresini başına sarık yaptım diyen kâfirdir. Başkasına ey “innâ a’taynâke”den kısa adam veya ben “innâ a ’taynâke”den kısa yım diyen adam kâfirdir. Hastaya “Yâsîn” sûresini okuyan kimseye, Yâsîn’i hastanın ağzına lokma gibi koyma diyen adam kâfirdir. Mual lim, talebelerine, Allah Kur’ân-ı Kerîm’i yarattığından beri “perşem b e » ^ ) gününü de yaratmıştır derse kâfirdir. Bir kimse tencerede ne vardır diye sorulduğunda, “bâkiyatu’s-sâlihât” vardır derse kâfir olur. Bir kimse, diğerine “al mushafın ücretini” derse kâfir olur. Birbi ri ile kavga eden iki hasımdan biri diğerine “Lâ havle velâ kuvvete ..................................................Ş E R H K I S M İ ......................................................... ( 1 6 3 ) Bir kimse Allah’ın kelâmından bir kelime veya mütevâtir kıraatten birisini inkâr ederse veya Allah’ın kelâmı değildir derse kâfir olur. N e m i s û r e s i n d e k i “ b e s m e l e ” i ç i n A l l a h k e l â m ı d e ğ i l d i r d e r s e k â f i r o l u r . F a k a t s û r e b a ş l a r ı n d a k i b e s m e l e l e r i ç i n A l l a h k e lâ m ı d e ğ i l d i r d e r s e , k â f i r o lm a z . Z i r a H a n e f î v e M â l i k i l e r e g ö r e K u r ’ â n ’ d a n d e ğ ild i r . B i r k im s e , K u r ’ â n - ı K e r î m ’ i n o k u n d u ğ u n u i ş i t i r d e , i s t i h z â e d e r e k , b u n e b i ç i m n a ğ m e d i r d e r v e b u n u n l a o k u n a n ı k a s d e d e r s e k â f i r d ir . O k u y a n ın ç i r k i n s e s i n i v e a c â i p e d â s ı n ı k a s d e d e r s e k â f i r o l m a z . “ Z â h i r i y e ” i s i m l i k it a p t a ş ö y le d e n i l m i ş t i r : B i r k im s e K u r ’ â n - ı K e r î m ’ i a l a y e d e r e k o k u r s a k â f i r d i r . Z i r a K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e ş ö y le b u y u r u lm a k t a d ır : “Hakikaten o ( K u r ’ â n ) hak ile ( b â t ı l ı a y ı r d e d e n ) kat’î bir kelâmdır. O, bir şaka değildir.” ( T â r i k s û r e s i : 1 3 - 1 4 ) . “ F e v z u 'n - N e c â t ” d a ş ö y le v â r i d o l m u ş t u r : B i r k im s e , b i r b a ş k a s ın a e v in i, “ v e s s e m â i v e t t â r i k i ” g i b i y a p v e y a “ k u l h ü v e l l a h ” t t e n c e r e d e p i ş ir , v e y a h u t d a s e n “ in n â a ’ t a y n â ” d a n k ı s a s ı n v e b u n a b e n z e r s ö z le r le K u r ’ â n - ı K e r î m ’ i a l a y a a l ı r m a h iy e t t e b i r t a k ı m t a s a r r u f l a r d a b u lu n u r s a k â f i r d ir .
ELFÂZ-I KÜFÜR 141 illâ billâh” der de, diğeri ona, “o” bir şey değil “onunla” ben ne yapa yım, “o” ne aç olanı doyurur ne de elemeğin yerine geçer, “ondan” bir şey beklemek, “o” tencereyi doldurmaz, “o” ne fayda verir, ne işime yarar “o” benim, sen benim hakkımı ver şeklinde mukabelede bulu nursa kâfir olur. Zikr yapan, tesbîh ve tehlîl eden bir kimseye de aynı şeyleri derse kâfir olur. Bir kimse “sübhanallah” diyen bir kimseye, ben Allah’ın ismini soydum veya ne kadara kadar veyahut da nereye kadar “sübhanallah” diyeceksin derse, Allah’ın ismini hafife aldığı için kâfir olur. Bir kimse muharebeye gidenlere, bunlar pirinç yiyici lerdir derse küfründen korkulur denmiştir(,64). Bir kimse Farsça ola rak, sabah namazını küçümseyerek “sabahçık namazını kıldım” derse kâfirdir(,65\ Zâlim bir sultanın teb’asına koyduğu vergi gibi, ben de bu namazı eda ettim diyen kimse kâfirdir. Allah’a yemin ederim ki ....................................................Ş E R H K I S M I ..................................................... “ A l K u r ’ â n m ü c r e t i n i ” s ö z ü n ü s ö y le y e n in m a k s a d ı o k u t t u ğ u v e y a y a z d ı r d ı ğ ı K u r ’ â n is e , b u n u n m a h z u r u y o k t u r . M ü t e a h h i r i n â l i m l e r i , K u r ’ â n - ı K e r î m ’ i ü c r e t le o k u t m a y ı v e y a z m a y ı b a s m a y ı t e c v i z e t m i ş l e r d i r . ( 1 6 4 ) M u h i t k i t a b ı n d a ş ö y le d e n m iş t i r : Cihad eden kimselere “pirinç yiyicileri” diyen kimsenin maksadı, onların cihad edişlerini itaatlarını aşağılamaksa kâfirdir. F a k a t o n l a r ı n n i y e t le r in in a s lın d a c i h a d o l m a d ı ğ ı n ı , g a n im e t v .s. o ld u ğ u n u k a s d e d e r s e k â f i r o lm a z . ( 1 6 5 ) Bir kimse kasden namazı terkederse kâfirdir diyen sahabe ler şunlardır: Ö m e r b . H a t t a b , A b d u l l a h İ b n M e s ’ û d , A b d u ll a h b . A b - b a s , M u a z b . C e b e l , C â b i r b . A b d u l l a h , E b û 'd - D e r d â (r a d ı y a l l a h ü a n h ü m ) d ı r . S a h a b e o l m a y a n l a r d a ş u â l i m l e r d i r : A h m e d b . H a n h e l, İ s h a k , E h û D â v u d , A b d u l l a h b . M ü b â r e k , N e h a î, H a k e m v e E y y û b u ’ s - S a h t i y â n î ’ d i r . “Hulâsa” kitabında, namazı ve cemaati terk edenin şehâdeti ka bul edilmez, denmiştir. Namaz kılmayan bir kadını boşamak en uygun davranıştır. B a z ı k i t a p l a r d a d a ş ö y le v â r i d o lm u ş t u r : N a m a z ı t e r k e d e n k â f i r d i r . K a t l i v â c i b d i r . B u n u s ö y le y e n le r H a m m a d b . Z e y d , M e k h û l, M â l i k v e A h m e d İ b n H a n h e l ’ d i r . F a k a t A h m e d b . H a n h e l ’ e g ö r e k â f i r d i r . D i ğ e r l e r i n e g ö r e h a d d t a t b ik e d ile r e k ö ld ü r ü lü r .
14 2 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I namaz kılmam, eğer namaz kılarsam kaltabanım diyen kimse kâfirdir. Bir kimse namazı çok ağır, zor ve uzun bir şey olarak görürse, inkâr edip, hafife alarak kılmıyorum derse, ben namazla emrolunmadım, bana namaz farz değil derse, bu hâllerinden hepsinden dolayı hiç şüp hesiz kâfir olur(,66). Bir kimse reddederek bugün namaz kılmıyorum, hiç namaz kılmayacağım, Allah bana on vakit namaz emretse idi kıl mazdım, yalnız ramazanda namaz kılarım, bu bile çok ve ziyadedir, insanlar benim için namaz kılıyor(l67), bu namaz daha ne kadar devam ................................................... Ş E R H K I S M I ......................................................... İmâm Ebû Hanife’ye göre, namaz kılıncaya kadar hapsedilir. N a m a z k ı l m a z s a m ü e b b e d e n h a p i s t e k a l ı r , o r a d a ö l ü r . B u h ü k ü m l e r i i h t i v a e d e n b i r ç o k h a d î s - i ş e r i f l e r v a r d ı r . B u h a d î s - i ş e r i f l e r d e n i k i s i ş ö y l e d i r : “Üç şey vardır ki, İslâm onun üzerine tesis edilmiştir. Bun lardan birini terk eden kâfirdir, kanı helâldir: 1 — Kelime-i şehadet, 2 — Farz namazlar, 3 — Ramazan orucu.” “ M e n â v i ” , b u , o r u ç l a n a m a z ı n t e r k i n i h e l â l k a b u l e d e n l e r i ç i n d i r , d e r . S a h i h - i M ü s l i m ’ in r i v â y e t e t t i ğ i h a d î s - i ş e r i f i s e ş ö y l e d i r : “Na mazı terk eden şirk ile küfür arasındadır.” “ M e n â v i ” , “ n a m a z ı t e r k e t m e k le , i n s a n l a k ü f ü r a r a s ı n d a b i r k a v u ş m a m e y d a n a g e l i r " d e m e k t e d ir . ( 1 6 6 ) Ş e r ’ i k a i d e l e r d e n b i r i s i n i y a l a n l a y a n , R e s û l u l l a h ’ ı n f i i l i n d e n y a k in e n b i l i n e n v e b i z e t e v â t ü r y o l u i l e n a k l o l u n a n , i c m â v â k i o l m u ş b i r ş e y i i n k â r e d e n k â f i r d i r . N a m a z ı n f a r z i y y e t i n i , r e k â t v e s e c d e n in a d e d l e r i n i , A l l a h ’ ı n b i z e K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e n a m a z ı t o p t a n f a r z k ı l d ı ğ ı n ı i d d i a e d ip b e ş v a k t e a y r ı l ı p b i r t a k ı m ş a r t l a r ı o l d u ğ u n u b i l m i y o r u m , b u k o n u d a a ç ı k n a s s d a y o k t u r , z i k r e d i l e n h a d î s is e “ e h a d " d ı r d e r s e k â f i r o lu r . N a m a z ı n s a d e c e s a b a h v e a k ş a m f a r z k ı l ı n d ı ğ ı n ı i d d i a e d e n h â r i c i l e r d e k â f i r d i r . Ç o k ib â d e t v e ç o k c i h a d e t m e k le n e f i s l e r i o l g u n la ş t ı ğ ı i ç i n n a m a z ı n k e n d i l e r i n d e n s â k ı t o l d u ğ u n u i d d i a e d e n m u t a s a v v ıf la r d a k â f i r d i r l e r . ( 1 6 7 ) “ Y e t im e ” i s i m l i k it a p t a ş ö y le v â r i d o l m u ş t u r : İ n k â r e d e r e k v e y a h a f if e a l a r a k , n a m a z k ı l m ı y o r u m v e y a n a m a z l a e m r o l u n m a d ı m ,
ELFÂZ-I KÜFÜR 143 edecek ben sıkıldım, usandım derse kâfir olur. Ben niçin namaz kıla yım? Ne karım ne de çocuğum var, ben bu namazdan-doydum, ondan ikrah ediyorum, bu namaz işini yürütmeye kimin gücü yeter. Akıllı kimseler, yürütmeyeceğin işe girme derler. Böyle bir imtihana gire mem ben, niçin boşuna vakit geçirelim. Bu çok ağır ve zor(l68) bir iş, ben kimin için namaz kılayım, anam öldü, babam hâlâ yaşıyor, öyle ................................................... Ş E R H K I S M I ................................................... h a n a v â c i b d e ğ i l d i r d i y e n k im s e k â f i r d ir . B e n b u g ü n n a m a z k ılm ıy o r u m v e y a h i ç n a m a z k ılm a y a c a ğ ım d iy e n in k ü fr ü n d e n k o r k u lu r . Z ir a , t a m a m e n i t a a t i t e r k e t m e k v e g ü n a h ir t ik â p e tm e k m ü ’ m in i im â n d a n ç ı k a r m a z . Z â h i r i y e k i t a b ı n d a ş ö y le v â r i d o lm u ş t u r : “ B i r k im s e y a ln ız r a m a z a n d a n a m a z k ı l a r d a , b u d a ç o k v e y a r a m a z a n d a k i n a m a z ın d iğ e r z a m a n l a r d a k i n a m a z ı n 7 0 ’ in e b e d e l o ld u ğ u i l e r i s ü r e r s e k â f i r d ir . Ç ü n k ü b u k im s e s e v a b ın r a m a z a n d a ç o k o lu ş u n u n n a m a z ın a s l ı n ı v e a d e d i n i d ü ş ü r d ü ğ ü n ü i d d i a e t m e k t e d ir . B u is e k ü fü r d ü r . B i r k im s e , b i z im i ç i n , b a ş k a l a r ı n a m a z k ı l ı y o r d e r s e k â f ir d ir . B u n u s ö y le y e n k im s e y a n a m a z ı n f a r z - ı k i f â y e o ld u ğ u n u i d d i a e d iy o r v e y a h u t d a a l a y e d i y o r . H e r i k i h â l d e d e k â f i r d i r . ( 1 6 8 ) “ F e v z ü ’ n - N e c â t " k it a b ın d a ş ö y le d e n m iş t ir : Niçin namaz kılayım, ne karım var ne çocuğum diyen kimse kâfirdir. Ç ü n k ü b u a d a m , y a n a m a z ı n s a d e c e k a r ı s ı v e ç o c u ğ u o la n a f a r z o ld u ğ u n u id d ia e d i y o r v e y a h u t d a A l l a h ile , k e n d is in e ç o c u k v e r m e d iğ i i ç i n m u â r a z a y a p ı y o r . Bu ne bitmez namazdır, daraldım diyen kimse kâfirdir. Çünkü bu adam namazın farziyyetine itiraz etmektedir. K i m b u e m r i, n a m a z ı s o n u n a k a d a r d e v a m e t t ir e b ilir . B u a d a m y in e , n a m a z ı t a k a t in f e v k i n d e b i r k ü lf e t t e la k k i e tm e k te d ir. H a lb u k i A l l a h T e â l â K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e ş ö y le b u y u r m a k t a d ır : “Biz hiçbir nefse gücünün yetmediğini yüklemeyiz.” ( E n ’ â m s û r e s i: 1 5 2 ). B i r k im s e , d i ğ e r i n e n a m a z k ı l d e d iğ in d e , o d a r a m a z a n ı b e k le o z a m a n k ı l a r ı m d e r s e k â f i r o lu r . Ç ü n k ü b u a d a m , n a m a z ın s a d e c e r a m a z a n d a f a r z o ld u ğ u n u i d d i a e t m e k te d ir . B i r k im s e , b e n b ö y le b i r b e lâ y a g ir e m e m d e r s e k â f i r o lu r . B u
144 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I ise niçin namaz kılayım? Namaz kılmakla terk etmek arasında bir fark yok, daha ne kadar ben bu işi yapacağım diyen kimse kâfir olur. Na maz kılmamak ne güzel bir şeydir diyen kimse kâfir olur. Bir kimse riya olsun diye abdestsiz secde eder veya namaz kılarsa kâfir olur. Bir kimse kasden kıble tarafına kılmayacağım derde, kıldığı taraf kıbleye tesadüf ederse Ebû Hanife’ye göre kâfirdir. Çünkü kıbleyi hafife al mış oluyor. Bu, düzeltmeye gücü yettiği hâlde taharetsiz ve necis el bise ile namaz kılmaya benzer. Bir kimse namazları toptan kılar, birisi de ona itiraz eder de, ona cevaben, her alacaklı alacağını bir defada al mayı isteı*169*, namazın başını yıkamadım; yıkamayacağım, namaz kı lınmazsa ne olur yâni, yer mİ yarılır. Korkar mıyım derse kâfir olur. Elimi veya başımı namazdan yıkadım, namazı eksin diye çiftçiye verdim, kılıyorum kılıyorum bir şeyim artmıyor, kendisine namaz kıl denildiği zaman, eğer namaz kılarsam gavat olayım, bu iş nefsime çok uzun geliyor diyen kimse kâfirdir. Daha zamanı var, henüz ben bekârım, namazı terk etmek iyi bir şeydir, namaz büyüklerin işidir be nim değil, namaz kaçınılması gereken bir iştir, bu bir şey değildir di- ...................................................Ş E R H K I S M I .......................................................... k im s e t â a t ı b e lâ k a b u l e t m i ş t i r . H a l b u k i b e l â o l a n m a ’ s i y e t t i r . A n c a k t â a t e “h a s e n ” y â n i “ i y i b e l â ” d e n e b i l i r . P e y g a m b e r E f e n d i m i z , “İyi belâyı bana verdiğin için sana hamd ederim.” d i y e d u â e t m i ş t i r . N a m a z k ı l m a k l a , d a h a n e z a m a n a k a d a r v a k i t ö l d ü r e c e ğ i m d i y e n k im s e k â f i r d i r . N a m a z a ğ ı r d ı r v e y a ç o k z o r d u r d i y e n k i m s e n i n s ö z ü , A l l a h ’ a i t i r a z m a h iy e t in i t a ş ı y o r s a k â f i r d i r . ( 1 6 9 ) “ Y e t im e ” i s i m l i k i t a p t a ş ö y l e v â r i d o l m u ş t u r : Abdests bir kimse, riyâ olsun diye namaz kılarsa kâfirdir. Riyâ niyeti ile değil de utandığından kılarsa kâfir değildir. B i r k im s e k a s d e n k ı b l e d e n b a ş k a b i r c i h e t e d ö n s e o d a k ı b l e y e t e s â d i i f e ts e , im â m E b û H a n i f e ’ y e g ö r e k â f i r d i r . N e c i s b i r e l b i s e i l e n a m a z k ı l a n ı n d u r u m u d a a y n ı d ı r . B u h ü k ü m , t e m iz le m e y e g ü c ü y e t t i ğ i h â ld e , e l b i s e s i n i t e m iz le m e y e n v e h e l â l k a b u l e d e n i ç i n d i r . N a m a z ı k a s d e n g e ç i r i r s o n r a b i r d e n k a z a e d e r d e , b u b ö y l e o l m a z d iy e i t i r a z e d e n k im s e y e , a l a c a k l ı a l a c a ğ ı n ı , b i r d e f a d a i s t e r d e r s e k â f i r o lu r . Ç ü n k ü i b â d e t i b o r ç , A l l a h ’ ı d a a l a c a k l ı k a b u l e t m e k t e d i r .
ELFÂZ-I KÜFÜR 145 yen kimse kâfir olur(,70). Çok namaz kıldım, çok Kur’ân-ı Kerîm okudum felâketler benim üzerimden kalkmadı, diyen kâfir olur. Bir kimse Farsça olarak “Çendân namaz güzârdem dilem girift: O kadar namaz kıldım ki bık tım.” derse kâfir olur. Bir kimse, diğerine namazı terk etme, Allah seni cezalandırır der de, öbürü de ona cevaben Allah beni hastalıkla ve evlât acısı ile muâheze ederse, bana zulmetmiş olur derse kâfir olur. Oruç zararlıdır, hem de çok zararlıdır diyen kimse bazılarına gö re kâfir, bazılarına göre kâfir değildir. Bir kimse, ramazan farz olma saydı ne olurdu?! derse kâfir olur. İslâmî kabul edip, İslâm memleke- ................................................... Ş E R H K I S M I ................................................... ( 1 7 0 ) N a m a z ı n t e r k i i l e i l g i l i b a z ı h a d îs - i ş e r if le r : “Namazı kas- den terk eden kimse açıkça küfretmiş olur.” T a b e r â n î uC â m i ” d e r i v a y e t e t m iş t ir . “Kim ikindi namazını terk ederse bütün amelleri silinir.” B u h a r î. “Namazı terkeden kimse, Allah’a, Allah kendisine kızdığı hâlde mülâki olur.” T a b e r â n î r iv a y e t e t m iş t ir . “Namaz dinin direğidir, namazı ikame eden dinini ikame etmiş olur. Terk eden de dinini yıkmış olur.” B e y h e k î r iv a y e t e tm iş tir . Sâbit b. Eşlem elli sene gecelerini namaz kılmakla geçirmiştir. Seher vaktinde şu duâyı yapmıştır: “Ya Rabbi, bir kimseye kabrinde namaz kılmayı nasip etti isen bana da nasip eyle.” Bu zât ölüp defn işi bittikten sonra, mezarındaki duvann bazı kerpiçleri dökülmüş ve ayakta namaz kıldığı görülmüştür. Bu zât hayatta iken şöyle derdi: N a m a z y e r y ü z ü n d e A l l a h ’ a b i r h iz m e t t ir . E ğ e r n a m a z d a n d a h a e f d â l b i r ş e y o l s a y d ı , A l l a h T e â l â ş ö y le b u y u r m a z d ı: “O, mihrabda durupA ♦ namaz kılarken melekler ona ( ş ö y le ) nidâ etti...” ( A N İ m r â n s û r e s i: 3 9 ) . Y i n e b i r h a d î s n ş e r if t e ş ö y le b u y u r u lm u ş t u r : “Kıyamet gününde kul ilk önce namazın hesabını verecektir. Eğer namaz ibâdeti fâsid olursa diğer amelleri de fâsid; sâlih olursa diğer amelleri de salih ola caktır.” T a b e r â n î r iv â y e t e t m iş t ir .
146 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I tinde bir ay kaldıktan sonra, bir kimseye namaz, oruç vc zekâttan so rulursa, o da ben farz bilmiyorum derse kâfir olur. Namaz, oruç, zekât, hac, gusül, cihad, öğrenme, öğretme, itaat, sabır, şükür, helâl yemek, kanaat, tevekkül, kadere rıza, tevbe, ihlâs, şeytana düşmanlık, Kur’ân’ı delil kabul etmek, Allah için sevmek, Allah için buğz etmek, mümkün olduğu miktarda iyiliği emr, kötülü ğü nehy etmek, sıla-i rahm, Allah’tan korkmak, doğruluk, iyi niyet, şefkat, hayâ, istikamet ve yakîn(,7,) gibi farz olduğu hususunda icmâ vaki olmuş hususları inkâr eden veya onlardan şüphe eden kimse .................................................. Ş E R H K I S M I ......................................................... H a d î s - i ş e r i f l e r d e g e ç e n “ K ü f ü r l e r ” h e r n e k a d a r t e ’ v i l g ö t ü r ü y o r s a d a t e r k t e k i g ü n a h ı n b ü y ü k l ü ğ ü n e d e l i l d i r . ( 1 7 1 ) F e y z i V l - K a d i r ’ d e , a h l â k - ı h a m i d e ( ö v ü l m ü ş h u y l a r ) 1 6 0 k a d a r d ı r : İ h lâ s , i ş a r : b a ş k a s ı n ı k e n d i n e t e r c i h e t m e k , k ö t ü iş t e n s o n r a d e r h a l i y i b i r i ş y a p m a k , ib â d e t t e h a d d i a ş m a m a k , i â ş e y i t e m in i ç i n ç a lış m a k , b a ş k a s ı n ı n d e ğ i l k e n d i a y ı b ı i l e m e ş g u l o l m a k , t e s li m iy e t l e b e r a b e r i ’ t ik a d e t m e k , z e n g i n d e o l s a f a k i r y a ş a m a k , c i m r i l i k y a p m a d a n h a r c a m a k , m a l ı n â m u s u n u k o r u m a k i ç i n h a r c a m a k , i y i l i ğ i e m r e t m e k , ş ü p h e le r d e n k a ç ın m a k , z a r a r s ı z o l a n ş e y d e n z a r a r l ı o l a b i l i r d iy e k o r k m a k , d a r g ı n l a r ı b a r ı ş t ı r m a , y o l l a r d a k i e n g e l l e r i ( t a ş , d i k e n v .s .) k a ld ır m a k , is t iş â r e , i s t i h â r e , i h t i r a m , f a z i l e t e r b â b ı n a h ü r m e t , f a z i l e t l i z a m a n v e m e k â n l a r a t a ’ z im , m ü ’ m i n i s e v i n d i r m e k , t a l i m t e r b i y e y o l u i l e h e m k e n d i s i n i n h e m d e b a ş k a s ı n ı n i r ş â d ı n a g a y r e t s a r f e t m e k , s e lâ m ı y a y m a k , s e lâ m a ö n c e k e n d i b a ş l a m a k , k o m ş u y a i k r a m , m u h t a c a is t e m e d e n ö n c e v e r m e k , b a ş k a s ı n ı n a z h a y r ı n ı ç o k , k e n d i n i n ç o k h a y r ı n ı a z g ö r m e k , t e m b e ll ik t e n k a ç ı n m a k , g ü l e r y ü z l ü o l m a k , t e v â z u , te v b e , i y i l i k v e t a k v a d a y a r d ı m l a ş m a k , s e v g i , b i r i ş y a p a r k e n a c e l e e t m e m e k , y a ş a y ı ş ı n ı v e m e s k e n in i t e d v i r , t e f e k k ü r , b ü y ü k l e r i n e k a r ş ı k i b ir le n m e m e k , i n s a n l a r ı h a k e t t i k l e r i m a k a m a k o y m a k , m ü h i m o l a n ı ö n e a lm a k , b a ş k a l a r ı n ı n d ü ş ü k l ü k l e r i n e g ö z y u m m a k , e z iy e t e t a h a m m ü l e tm e k , k a d e r i n s e y r i n e t e s l i m i y e t , e z i y e t i t e r k e t m e k , b o ş o l m a m a k , b i r i ş l e m e ş g u l o l m a k , i n s a n l a r a k a r ş ı d ü ş m a n l ı k y a p m a m a k , g ü ç lü k ç ık a r m a m a k , r i y a k â r l ı k y a p m a m a k , u s a n m a m a k , n i ’ m e t e ş ü k ü r , ç o k a r k a d a ş v e y a r d ı m c ı e d in m e k , z o r l u ğ a t a h a m m ü l, g ü z e l is im t a k m a k , ç i r k i n lâ k a b d a n k a ç ı n m a k , f a k i r l e r e b o l b o l y a r d ı m e t m e k ,
147ELFÂZ-I KÜFÜR kâfirdir. Yine şirk, tekzib, zina, içki içmek, kati, rüşvet, livâta (meşru ol mayan yoldan cinsî temas), harbden kaçmak, ana babaya eziyet, sihir, yetim malını yemek, faiz, evli kadına iftira, ilhad, öfke, tartı ve ölçü yü eksik yapmak, Allah'ın rahmetinden ümid kesmek, Allah’ın aza bından emin olmak, deyyusluk, kumar, yol kesmek, sövmek, zıhar (karısının a’zâlarından birini, neseb veya süt emme yolu ile kendisine haram olan bir kadının uzvuna benzetmek. Annesi, kız kardeşi ve kızı gibi...), vazifesini yapmaktan kaçınmak, dünyayı sevmek, gıybet, iha net, bid’at, harama şehvetle bakmak, israf, başkasını alaya almak, lânet etmek, müslümanla konuşmamak, avret yerini açmak, ihtikâr, meşrû olduktan sonra bir ibâdeti iptal etmek, kötü zan, hased, kibir lenmek, kendini beğenmek, riya, müdâhene (karşısındaki insana zâhiri bir sevgi göstermek ve kalben bu sevgiyi göstermemek), ni’me- te nankörlük, cehalet, sabırsızlık, inatçılık, medh olunmak istemek, taklit, kin, gaddarlık, boşluk, uzun emel, aldatmak, münafıklık, fitne cilik, hevâ ve hevesine uymak, Kur’ân-ı Kerîm’i keyfine göre tefsir etmek, günaha izin vermek, gulûl (ganimet malına ihanet etmek), zul mü def’e çalışmamak, misafirin utanmaması, besmelesiz yemek ye mek, hayızlı karısına yaklaşmak, ücret alan kimsenin lâyıkı ile çalış maması, kölelerin isyanı, komşuya eziyet, harama el sürmek, haram evde oturmak, zevce haklarına riayet etmemek, vermesi gereken hak ları tehir etmek, süslü kabir yapmak, haram elbise giymek, zâlim ve şerli kimselerle arkadaşlık kurmak, yalancı şahitlik yapmak, şehâdeti gizlemek, yalan yere yemin etmek, Resûlullah’a kasden iftira etmek, .................................................... Ş E R H K I S M I .................................................... t ö h m e t y e r l e r i n d e n , z u lü m d e n , ç i r k i n s ö z d e n k a ç ın m a k , A l l a h ’ ı t a n ı m a k , P e y g a m b e r k o k u s u i l e k o k u la n m a k , iş le r d e s e b a t e tm e k , A l l a h ’ a g ü v e n m e k , n e f i s l e m iic â h e d e e tm e k , i y i ş e y l e r i y a p m a k , A l l a h i ç i n s e v m e k v e A l l a h i ç i n b u ğ z e t m e k , y u m u ş a k d a v r a n m a k , h a t â , e m a n e ti, a n l a ş m a y ı , ş e r e f i k o r u m a k , s u s m a s ın ı b ilm e k , a k ı l l ı c a k o n u ş m a k , h i i s n - i z a n , â d â b - ı m u â ş e r e t , h a m iy e t , s a lih l e r e , f a k i r l e r e , â lim le r e , k a r d e ş l e r e , m i s a f i r l e r e h iz m e t e tm e k , h u ş u , A l l a h ’ d a n k o r k m a k , k ö t ü l ü k l e r i d e f e t m e k , t e f e k k ü r e v e ib r e t a l m a y a d e v a m e tm e k , i l i m t a le b i n d e d e v a m l ı o lm a k , A l l a h i ç i n ic a b ı n d a z i l l e t i k a b u l e tm e k , y u m u ş a k h u y l u o lm a k , k ü ç ü k le r e , m is k in le r e , y e t im le r e , h a y v a n la r a v e h a s -
148 EHL-İ SÜNNET ¡ ’TIKADI zulmen adam dövmek, hayvan yakmak, küçük günah işlemeye devam etmek, başkalarına türkü söylemek, verdiği bir şeyi başa kakmak, kâhin, müneccim ve benzerlerini tasdik etmek, kaderi yalanlamak, te cessüs, adaletten uzaklaşmak, hayvanla cinsî münasebette bulunmak, yemeği ayıplamak, herhangi bir şahsı ayıplamak, vefâ ve emâneti terk etmek, haram olduğunda icmâ vaki olan her oyun, yukarıda zikredilen farzlardan birini terk etmek ve bunun gibi haram olduğu hususunda icmâ vaki olmuş hususları inkâr eden veya şüphe eden kimse kâfirdir. ...................................................Ş E R H K I S M I ......................................................... t a l a r a k a r ş ı m e r h a m e t l i o l m a k , ü m i t l i o l m a k , b a ş k a l a r ı n a k a r ş ı in c e , n â z i k d a v r a n m a k , z ı i h d , c ö m e r t l i k , m ü s â m a h a , b i l m e d i ğ i n e d a h i s e lâ m v e r m e k , ş e h â m e t ; h a y s i y e t l i o l m a k , ş e c a a t , ş e f a a t , a z a v e ç o ğ a ş ü k ü r , h e r h â l v e d u r u m a s a b ı r , d o ğ r u k o n u ş m a k , s u l h , s a d a k a t , h o ş s o h b e t o lm a k , s ı l a - i r a h i m , s u s m a k , n e f s i n i d a ğ ı n ı k l ı k t a n k o r u m a k , i ç t e m iz lik , if f e t , a d a l e t . a f v , u z le t , h i m m e t s a h i b i o l m a k , g ü z e l k ı s k a n ç l ı k , g ı p t a , ş id d e t â n ı n d a n a m a z a k o ş m a k , f e r â s e t , g e r e k e n i y a p m a k , b a ş k a s ın ın h a k k ı n ı v e r m e k , k i m d e n o l u r s a o l s u n h a k k ı k a b u l e t m e k , i n s a n l a r ı n i h t i y a c ı n ı t e m in e t m e k , s i n i r l e n m e m e k , y e t i m e k a n a t g e r m e k , s e f e r d e n g e l e n i k a r ş ı l a m a k , t e m i z o l m a k , t e h e c c ü d v e d i ğ e r n â f i l e n a m a z l a r ı k ı l m a k , f a y d a l ı ş e y l e r i y a p m a k , i d a r e e t m e k , y u m u ş a k s ö z lü lü k , n e f s i h e s â b a ç e k m e k v e o n a k a r ş ı g e l m e k , g ü z e l d a v r a n ış , h a k s a h i b i n i b i lm e k , e h l - i b e y t i s e v m e k , m e ş r u - d o ğ r u l â t i f e y a p m a k , k ö t ü lü k t e n u z a k l a ş t ı r m a k , n a s i h a t - e t m e k , n e z i h o l m a k , v e r a ’ , y a k ı n v e b u n a b e n z e r ş e y l e r d i r . B u n l a r â y e t - i k e r î m e v e h a d î s - i ş e r if l e r d e n a l ı n m ı ş t ı r . H e r k e s i n b i l m e s i g e r e k i r . ,,İ h y â ’ ’ d a ş ö y l e v â r i d o lm u ş t u r : M e d h e d i l e n h u y l a r ş u n l a r d ı r : S a b ı r , ş ü k ü r , k o r k u , ü m id , r ı z â , z ü h d , t a k v a , k a n a a t , c ö m e r t l i k , h e r h a l d e A l l a h ’ a m i n n e t d u y m a k , ih s â n , h i i s n - i z a n , g ü z e l h u y , â d â b - ı m u â ş e r e t , s ı d k v e i h lâ s . . . Z e m m e d ile n , k ö t ü le n e n h u y l a r d a ş u n l a r d ı r : F a k i r l i k t e n k o r k m a k , a l d a t m a k , k in , h a s e d , g ö z ü y ü k s e k l e r d e o l m a k , ö v ü l m e y i s e v m e k , e ğ le n m e k i ç i n d ü n y a d a ç o k y a ş a m a k is t e m e k , k i b i r , r i y â , s i n i r le n m e k , d ü ş m a n lık , t a m a ’ , c i m r i l i k , ş e r l i l i k , z u l ü m , z e n g i n l e r i t a ’ z im e tm e k , f a k i r l e r i h o r g ö r m e k , ö v ü n m e k , r e k a b e t , k i b i r l i y ü r ü m e k , h a k k a b o y u n e ğ m e m e k , k e n d i n i i l g i l e n d i r m e y e n b i r ş e y e b u r n u n u s o k m a k , ç o k k o n u ş m a y ı s e v m e k , h a l k a i y i g ö r ü n m e y e ç a l ı ş m a k , k e n d i n i
ELFÂZ-I KÜFÜR 149 4 — İlme ve âlimlere taallûk eden küfür lâfızları: Bezzâziyye(,72) kitabında şöyle vârid olmuştur: Eşraf ve âlimleri ................................................... Ş E R H K I S M İ ................................................... b e ğ e n m e k , b a ş k a l a r ı n ı n a y b ı i l e m e ş g u l o lm a k , k a lp t e n k o r k u v e h ü z n ü ç ı k a r m a k , n e f s in z i l l e t i h a lin d e o n a y a r d ı m c ı o lm a k , h a k k a y a r d ı m d a z a y ı f k a lm a k , a le n e n d o s t o ld u ğ u n a g i z lic e d ü ş m a n o lm a k , A l l a h ’ ı n m e k r i n d e n e m in o lm a k , t â a te g ü v e n m e k , h ile , ih a n e t, a ld a t m a , u z u n e m e l, k a t ı y ü r e k l i l i k , k a la b a lık , d ü n y a y ı s e v m e k , in s a n la r d a n a y r ı l m a k t a n k o r k m a k , c e f a , a c e l e c i l i k , h a y a v e m e r h a m e t a z l ığ ı, b u n la r v e b u n l a r a b e n z e r ş e y l e r k a l b i n k ö t ü v a s ıf la r ın d a n d ır . Y a p ılm a m a s ı g e r e k e n a m e l l e r i n a s l ı b u n la r d ır . ( 1 7 2 ) K â d i İ y a z ş ö y le d e m iş t ir : P e y g a m b e r in (s .a .v .) e h l- i b e y t i n e , z e v c e l e r i n e , a k r a b a s ı n a v e a s h a b ın a s ö v m e k v e n o k s a n lık iz a fe e t m e k h a r a m d ı r . Y a p a n m e l ’ u n d u r . B i r h a d is - i ş e r if t e ş ö y le b u y u r u l- m u ş t u r : “ A s h a b ı m h a k k ın d a A l l a h ’ ta n k o r k u n , A l l a h ’ ta n k o r k u n , o n l a r ı k e n d i n i z e h e d e f a l m a y ın . K i m o n l a r ı s e v e r s e b e n i s e v m iş o lu r , b e n d e o n u s e v e r im . K i m o n l a r a b u ğ z e d e r s e b a n a b u ğ z e t m iş o lu r . B a n a e z i y e t e d e n d e A l l a h ’ a e z iy e t e tm iş o lu r . A l l a h ' a e z iy e t e d e n i d e A l l a h m u â h e z e e d e r . ” G ü v e n i l i r k im s e le r b u h a d îs - i ş e r if i, A b d u lla h b . M u g a j f e l ’ d e n r i v a y e t e t m iş le r d ir . B i r b a ş k a h a d î s - i ş e r if t e is e ş ö y le b u y u r u lm u ş t u r : “ A s h a b ım a s ö v m e y i n . K i m o n l a r a s ö v e r s e , A l l a h ’ ın , m e le k le r in v e in s a n la r ın l a n e t i o n u n ü z e r i n e d i r . N e f a r z n e d e n â f ile n a m a z ı k a b u l o lu r . " D i ğ e r b i r h a d î s - i ş e r if t e d e ş ö y le b u y u r u lm u ş t u r : “ Â h i r z a m a n d a b i r k a v i m g e l e c e k v e a s h a b ım a k ü f r e d e c e k t ir . O n la r ın ö lü le r in i n n a m a z ı n ı k ı l m a y ı n . O n l a r l a n ik a h la n m a y ın . O n l a r l a o t u r m a y ın . H a s t a l a r ı n ı z i y a r e t e t m e y in . ” B i r h a d î s - i ş e r if t e . P e y g a m b e r im iz ( s .a .v .) k ız ı F â t ım a ( r .a .) h a k k ı n d a ş ö y l e b u y u r m u ş t u r : “ O b e n d e n b i r p a r ç a d ır . O n a e z iy e t e d e n b a n a e z i y e t e t m iş o l u r . ” B i r b a ş k a h a d îs - i ş e r if t e : “ Â iş e h a k k ın d a b a n a e z i y e t e t m e y in . ” b u y u r m a k t a d ır . İ m â m M â l i k ş ö y le d e m i ş t i r : “ S a h a b e d e n H z . E b û B e k i r , H z . • « ♦ A Ö m e r , H z . o s m a t ı, H z . A l i , H z . M u a v i y e v e A m r I b n A s h a k k ın d a , b u n l a r d a l â l e t t e d i r d i y e n k im s e , K u r ’ â t ı- ı K e r î m ’ i v e h a d îs - i ş e r i f l e r i i n k â r e t t i ğ i i ç i n k â f i r o l u r . K a t l i v â c i b d i r . ” A l l a h T e â lâ , o n l a r h a k -
150 ŞERH KISIM I ....................................... k ın d a ş ö y le b u y u r m u ş t u r : “ M u h a m m e d A l l a h ’ ı n R e s C ı l ü d i i r . O n u n m a iy y e t in d e b u l u n a n l a r d a k â f i r l e r e k a r ş ı ç e t i n v e ( m e t in ) k e n d i a r a l a r ı n d a m e r h a m e t l i d i r l e r . . . ” ( F e t h s û r e s i : 2 9 ) . H a d î s - i ş e r i f l e r is e ş ö y l e d i r : “ S a h a b e m y ı l d ı z l a r g i b i d i r , h a n g i s in e u y a r s a n ız , h id â y e t e e r e r s i n i z .” . “ S i z U h u d d a ğ ı k a d a r a l t ı n in f a k e ts e n iz , o n l a r ı n (a s h a b ı m ı n ) v e r d i ğ i n i n y a r ı s ı n a d a u l a ş a m a z s ı n ı z . ” D i ğ e r s ö v m e le r in c e z a s ı b ü y ü k t ü r . I b n H a h î b ş ö y le d e m i ş t i r : H a r i c î v e Ş i î l e r d e n H z . O s m a n ’ a b u ğ z e d e n k im s e le r ş id d e t le t e ’ d i b e d i l i r . D a h a i l e r i g i d e r e k H z . E b û B e k i r v e H z . Ö m e r ’ e d e b u ğ z e d e n k i m s e l e r i s e ö l ü n c e y e k a d a r h a p s e d i l i r . İ m â m M â l i k ’ t e n ş ö y l e r i v â y e t e d i l m i ş t i r : H z . E b û B e k i r ’ e k ü f r e d e n e d e ğ n e k v u r u l u r , H z . Â i ş e ’ y e s ö v e n i s e ö l d ü r ü l ü r . K e n d i s i n e , “ N i ç i n b a b a s ın a s ö v i i l d i i ğ ü z a m a n o i c m â e n d a h a f a z i l e t l i o ld u ğ u h â ld e s ö v e n e d e ğ n e k v u r u l u y o r d a , H z . Â i ş e ’ y e s ö v e n ö l d ü r ü l ü y o r ? ” d e n i l d i ğ i z a m a n ş ö y l e d e m i ş t i r : “ H z . Â i ş e ’ n i n b e r â e t i K u r ’ â n - ı K e r îm i l e s â b it t ir . O n a i f t i r a e d e n K u r ’ â n - ı K e r î m ’ e m u h a l e f e t e t m iş t ir . O n u n b e r â e t i h a k k ı n d a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “ E ğ e r s i z im â n e d e n k im s e le r s e n iz b ö y l e b i r ş e y e h a y a t t a b u l u n d u ğ u n u z m ü d d e t ç e b i r d a h a d ö n m e n iz i A l l a h h a r a m k ı l ı y o r . ” ( N û r s û r e s i : 1 7 ) . H z . Ö m e r ( r . a . ) , M i k d a d b . E s v e d ’ e k ü f r e t t i ğ i i ç i n U b e y d u l l a h b . Ö m e r ’ in d i l i n i k e s m e y i n e z r e d e r e k ş ö y l e d e m i ş t i r : “ B ı r a k ı n b e n i, k e s e y im ş u n u n d i l i n i k i b u n d a n b ö y le k im s e P e y g a m b e r i n a s h a b ı n a k ü f r e t m e s in .” Y in e H z . Ö m e r , b i r b e d e v in in E n s â r ı h i c v e t t i ğ i n i g ö r ü n c e : “ E ğ e r b u a r a b î s a h a b e d e n o lm a s a i d i ö l d ü r ü r d ü m . ” d e m i ş t i r . İ m â m M â l i k ş ö y le d e d i: A s h a h - ı K i r a m d a n b i r i n e n o k s a n l ı k iz a f e e d e n k im s e , K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e m e d h e d i l e n ş u ü ç s ı n ı f t a n b i r i n e d a h i l o lm a k t a n m a h r u m o l u r : 1 — M u h a c i r i n h a k k ı n d a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “ ( B i l h a s s a o f e y i ’ ) h ic r e t e d e n f a k i r l e r e a i d d i r k i o n l a r A l l a h ’ d a n f a z l ( u in â y e t ) v e h o ş n u t lu k a r a r l a r v e A l l a h ’ a v e P e y g a m b e r i n e ( m a l l a r i y l e , c a n l a r i y - le ) y a r d ı m e d e r le r k e n y u r t l a r ı n d a n v e m a l l a r ı n d a n ( m a h r u m e d i l e r e k ) ç ı k a r ı l m ı ş l a r d ı r , iş t e b u n l a r s â d ı k l a r ı n t â k e n d i l e r i d i r , ” ( H a ş r s û r e s i: 8 ). 2 — E n s a r h a k k ın d a k i â y e t - i c e l î l e is e ş ö y l e d i r : “ O n l a r d a n e v v e l (M e d in e ’ y i ) y u r t v e im â n ( e v i) e d in m iş o l a n k im s e le r , k e n d i l e r i n e h i c - EHL-İ SÜNNET İ’T İK A D I.........................................
ELFÂZ-1 KÜFÜR 151 hafife almak küfürdür. Bir âlime âlimcik demek veya fazilet erbabın dan birine istihfaf*l73) kasdı ile ulvîce adam demek küfürdür. Şeriatı ve şeriattaki mühim meseleleri hafife alan kimse kâfirdir. Sebepsiz olarak bir âlime buğz eden kimsenin küfründen korkulur(174). Bir âlimin, fakihin ve fazilet sahibi birinin ağzına küfür etmek küfürdür, bu adamın karısı icmâen(l75) üç talâk ile boş olur. Bir âlim bir mesele den bahsederken veya bir hadîs-i şerif rivâyet ederken “bu bir şey de ğildir” veyahut “bu ne işe yarar”, “muhakkak bu para içindir”, “bugün izzet ve hürmet parayadır, ilme değildir” diyen kimse kâfir olur. Bir kimse Farsça olarak: “Dirhem bâyed ilm ne çi kâr âyed: Para lâzım, .....................................................Ş E R H K I S M I .................................................... r e t e d e n l e r e s e v g i b e s l e r l e r . K e n d i l e r i n d e f a k r u ih t iy a ç o ls a b i le ( o n l a r ı ) ö z c a n l a r ı n d a n d a h a ü s t ü n t u t a r la r . K i m n e f s in in ( m a la o la n ) h ı r s ı n d a n v e c i m r i l i ğ i n d e n k o r u n u r s a iş t e m u r a d l a r ın a e r e n le r o n l a r ı n t â k e n d i l e r i d i r . ” ( H a ş r s û r e s i: 9 ). 3 — M ü ’ m i n l e r h a k k ı n d a k i â y e t - i c e l î l e d e ş ö y le d ir : “ b u n la r ın a r k a s ı n d a n g e l e n l e r ş ö y le d e r l e r : E y R a b b im iz , b i z i v e im â n i l e d a h a ö n c e d e n b i z i g e ç m i ş o l a n ( d i n ) k a r d e ş l e r i m i z i y a r l ı ğ a , im a n e t m iş o l a n l a r i ç i n k a l b l e r i m i z d e b i r k i n b ı r a k m a . E y R a b b im iz , ş ü p h e s iz k i s e n ç o k e s i r g e y i c i s i n , ç o k m e r h a m e t lis in . ” ( H a ş r s û r e s i: 1 0 ). B i r k im s e H z . Â i ş e ’ d e n b a ş k a , P e y g a m b e r in d i ğ e r z e v c e le r in d e n b i r i n e d e k ü f r e d e r s e s a h i h k a v le g ö r e ö ld ü r ü lü r . ( ¡ 7 3 ) Â l i m l e r i , â l i m o l d u k l a r ı i ç i n h a f if e a lm a k , i l m i h a f if e a l m a k d e m e k t i r . İ l i m is e A l l a h ’ ın s ı f a t ı d ı r . B u s ıf a t ı h a y ı r l ı k u l l a r ı n a l u t f i y l e v e r i r k i b u n l a r p e y g a m b e r le r in y e r in e ş e r ia t ın d e l i l l e r i o ls u n l a r . ( 1 7 4 ) Â l i m l e r e b u ğ z e t m e k k ü f ü r d ü r . Ç ü n k ü , h i ç b i r s e b e b e d a y a n m a d a n o n l a r a b u ğ z e t m e k , ş e r i a t i l m i n e b u ğ z e t m e k t ir v e k ü f ü r d ü r . A l i y y i i ’ l - K â r i ’ d e n n a k lo lu n m u ş u m . ( 1 7 5 ) B i r g ü n b i r f a k i h , b i r d ü k k â n a k it a b ın ı b ı r a k t ı v e g it t i. T e k r a r d ü k k â n a g e l d i ğ i n d e d ü k k â n s a h i b i f a k i h e : “ B u r a d a b i r t e s t e r e u n u t t u n . ” d e y in c e , f a k i h “ B e n t e s t e r e d e ğ il, k it a p b ı r a k t ım . ” d iy e c e v a p y e r d i . D ü k k â n s a h i b i : “ N e f a r k e d e r , m a r a n g o z te s te r e i l e a ğ a c ı k e s e r . S i z d e i n s a n l a r ı n b o y n u n u k e s e r s in iz . ” d e d i. İ b n F a d l , b u k i m s e n i n ö l d ü r ü l m e s i n i e m r e t t i. B u n u n s e b e b i,
1 5 2 ilim işe yaramaz” veya “İlim bekâse ender şikest: İlîm, içinde bulun duğu kâseyi kırdı, sahibine zarar verdi” derse kâfir olur. Bir kimse yüksek bir yere çıkıp kendini zikredenlere benzetirse, bir cemaat de alaylı bir şekilde buna soru sorup gülerlerse, mendille birbirlerine vururlarsa, o adam da kâfir olur, cemaat de kâfir olur. Çünkü bunlar şeriatı alaya almışlardır. Yüksek yere çıkmadan da yu karda zikredildiği gibi bir hâdise vukubulursa durum ve hüküm yine aynıdır, yâni kâfir olurlar. Bir kimse kendisini din muallimine benze tir, eline bir sopa alarak çocukları alay ederek döverse kâfir olur. Bir kimse, âlim bir adamı alaya alarak, “bıyığını kestin, sanğı- nı(l76) da boynuna attın” veya “bıyığını hafifletmekle sarığını boğazı nın veya çenenin altına attın” veyahut da, “bıyığı kesip kesip de sarık takmak ne çirkin şeydir” dese kâfirdir. Ne bileyim ben şeriatı veya ne yapayım ben şeriatı veyahut da şeriat ve benzerleri bana fayda vermez diyen kimse kâfir olur. İlim meclisi bana ne kazandırır, fetvâyı ben yere atarım diyen kimse kâfir olur. Bir kimse Farsça olarak “İn çi şer’ast: Bu nasıl şerîattir” derse kâfir olur. Bir kimse Farsça olarak: ................................................... Ş E R H K I S M I ......................................................... d ü k k â n s a h i b i n i n , f ı k ı h k i t a b ı n ı h a f i f e a l m ı ş o l m a s ı d ı r . B u n d a n d a a n l a ş ı l ı y o r k i, ş e r i a t d ı ş ı k i t a p l a r ı h a f i f e a l m a k i n s a n ı k ü f r e g ö t ü r m e z . ( 1 7 6 ) P e y g a m b e r i m i z e ( s . a . v . ) k a r ş ı m ü ’ m i n i n v a z i f e l e r i : O n t a z i m e t m e k , s a l â t ü s e l â m ı i h m a l e t m e m e k ; i s m i , s ü n n e t i , v a s ı f l a r ı , â d e t l e r i , ş e r i a t ı z i k r e d i l d i ğ i z a m a n , d i n l e y e n k i m s e l e r i n ü z e r i n d e e d e b a l â m e t l e r i z â h i r o l m a l ı d ı r . T e b l i ğ i ç i n b a ş ı n a g e l e n ş i d d e t l e r z i k r e d i l d i ğ i z a m a n , i ç i n d e ş e f k a t , m e r h a m e t v e i ç s ı z ı s ı i l e b e r a b e r o n u n d ü ş m a n ın a k a r ş ı k i n v e g e r e k i r s e o n u n u ğ r u n d a f e d a - i c a n e tm e d u y g u l a r ı k a b a r m a l ı d ı r . O n u n s ü n n e t i n d e n , h â l l e r i n d e n v e a m e l l e r i n d e n v e s ö z l e r i n d e n b a h s e d e r k e n g ü z e l l â f ı z v e s ö z l e r i t e r c i h e t m e k . O n a v e d i ğ e r p e y g a m b e r le r e c e h a le t , y a l a n c ı l ı k v e g ü n a h g i b i ç i r k i n l â f ı z l a r ı y a k ı ş t ı r m a m a k . K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e : “ S e n i ( ç o c u k l u ğ u n d a ) k a y b o lm u ş b u lu p d a y o l u n u d o ğ r u l t m a d ı m ı ? " ( D u h a s û r e s i : 7 ) b u y r u lu y o r . “ .. . d e m R a b b i n e k a r ş ı g e l d i d e ş a ş ı p k a l d ı . " ( T â h â s û r e s i: 1 2 1 ) , " . .. H a l b u k i ( v a h i y d e n e v v e l) k i t a h n e d i r , i m â n n e d i r , s e n b i l m e z d in . . . " ( Ş û r â s û r e s i: 5 2 ) . Y u k a r d a z i k r e d i l e n i k i â y e t - i c e l î l e d e o l d u ğ u g i b i , A l l a h ( c . c . ) EHL-İ SÜNNET İTİKADI......................................
“Men ilm-i hayl(+) râ münkirem: Ben beygir ilminin münkiriyim” der se kâfir olur. Bir kimse diğerine, şeriata gidelim der de, diğeri de, şeriat her şe yi (her neferi) ile bana gelmezse ona gitmem derse, şeriatla inatlaşmış olduğundan dolayı kâfir olur. Bir kimse diğerine, gel âlime veya şeri ata gidelim der de, öbürü de Farsça olarak: “Men ilm çi dânem: Ben ilim tanımam” derse kâfir olur. Bir kimseye kalk ilim meclisine gidelim denir de, öbürü de, “on ların söylediklerini kim yapabilir”, “ilim meclisinden bana ne”, “ki min o âlimlerin dediklerini kemâli ile yapmaya gücü yeter” derse kâfir(l77) olur. ............................................ ELFÂZ-I K Ü FÜ R............................................. 153 (*) Şaka veya istihza yoluyla iim-i hâl sözünü ilm-i hayl şeklinde söylüyor. Bir kimse, bir başka kimseye ciddî veya şaka olarak, ilim mecli- .................................................... Ş E R H K I S M I ................................................... p e y g a m b e r l e r i n e i s t e d i ğ i n i s ö y le y e b ilir . K u l l a r b u n a b a k a r a k o n la r a o ş e k i l d e h i t a b e d e m e z le r . K ö t ü t â b i r l e r d e n ş id d e t l e k a ç ın m a k g e r e k ir . H a t t â b a z ı ş e y le r i i z a h e d e r k e n b i l e ç i r k i n l â f ı z l a r d a n k a ç ın m a lıd ır . M e s e lâ : “ O v a h y o - l u n m a z d a n ö n c e b a z ı ş e y l e r i b ilm e z d i. " c ü m le s in d e k i “ b ilm e z d i” y e r i n e “ c â h i l d i ” k e l i m e s i n i k u lla n m a k y a k ış ık a lm a z . B u g i b i g ü z e l m u a m e l e l e r i n , i n s a n l a r a r a s ı n d a a r z u e d ile n b i r d u r u m o ld u ğ u b ilin e n b i r g e r ç e k t i r . Ö y l e i s e b u g i b i g ü z e l m u a m e le le r , p e y g a m b e r le r h a k k ı n d a , i n s a n l a r i ç i n b i r v e c ib e d ir . ( 1 7 7 ) Z â h i r i y y e k i t a b ı n d a ş ö y le v â r i d o lm u ş t u r : B i r k im s e y e k a l i l i m m e c l i s i n e g i d e l i m d e n s e , o d a k im in o n la r ın d e d ik le r in i y a p m a y a g ü c ü y e t e r d i y e m u k a b e le d e b u lu n s a k â f i r o lu r . Ç ü n k ü b u a d a m ş e r i- a t t e g ü ç y e t m e y e c e k b i r t e k l i f o ld u ğ u n u i d d i a e t m e k le ş u â y e t - i k e r î m e y e m u h a l e f e t e t m iş t ir : “ A l l a h h i ç b i r n e fs e g ü c ü n ü n y e tm e y e c e ğ i ş e y i y ü k le m e z . " ( B a k a r a s û r e s i: 2 8 6 ) . K i ş i , i l i m m e c lis in d e n b a n a n e d e r v e b u n u n la il i m m e c lis in i h iç e s a y m a y ı k a s d e d e r s e k â f i r d i r . Ş a y e t b u s ö z ü ile , b e n g ü n a h k â r b i r h a y v a n ı m , b u h â l i m l e i l i m m e c lis in e n a s ı l g id e y im m â n a s ın ı k a s d e d iy o r - s a k â f i r d e ğ i l d i r .
154 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I sine gitme, gidersen karın senden boş ve sana haram olur derse kâfir olur. Bir kimse, ilim meclisinden dönen birine, şu adam kiliseden ge liyor derse kâfir olur. Bir tencere kavurma ilim meclisinden hayırlıdır diyen kimse de kâfir olur. Bir kimse Farsça olarak: “An geh ki sîm gi rifti kâdî-i şeriat kücâ büd: Gümüşü aldığında şeriat kadısı nerdeydi” derse kâfir olur, ama kendi beldesi kadısı için derse kâfir olmaz. Yine bir kimse “Fi’l-i dânişmendân hemânest ve fi’l-i kâfirân: Ariflerin (âlimlerin) işi budur ve kâfirlerin de işi” derse kâfir olur. Bir kimsenin yanında şeriat zikredildiği zaman, kerih, çirkin bir ses çıkararak “işte şeriat budur” derse kâfir olur. Şeriat ilminde tevhîd yoktur diyen kâfir olur. Müsbet ilim, şeriat ilminden daha yüksektir, şeriat ilminde müsbet ilim yoktur, müsbet il mi, şeriat ilminden daha çok seviyorum diyen kimse kâfir olur. Bir kimse şer’î ilmin bir yönünü beyan ederken, hasmı bana âlimlik tasla ma, bana yutturamazsın derse küfründen korkulur. Bir kadın, bu âlim kocaya Allah lânet etsin derse kâfir o lu /178^ Teyemmüm eden bir kimse ile alay eden kâfir olur. Helâl ve haramı bilmiyorum diyen kimse kâfir olur. İyiliği emredip, kötülüğü nehyeden bir kimseye, bir başkası, Allah’ı ve ilmi ne bileyim ben, ben kendimi Cehenneme koy- ..................................................Ş E R H K I S M I ......................................................... ( 1 7 8 ) M ü ’ m in e lâ n e t h a r a m o l d u ğ u n a g ö r e , â l i m e l â n e t i n c ü r m ü e lb e t t e ç o k d a h a b ü y ü k t ü r . B u m e v z u i l e i l g i l i b a z ı h a d î s - i ş e r i f l e r ş u n l a r d ı r : “ M ü ’ m in e l â n e t e t m e k , o n u ö l d ü r m e k g i b i d i r . ” Z e y d b . S â b it r iv â y e t e t m iş t ir . “ L â n e t e d i c i l e r , k ıy a m e t t e n e ş e f a a t ç i n e d e ş a h i t o l a c a k l a r d ı r . ” M ü s l im r iv â y e t e t m iş t ir . B i l i n e n b i r f â s ı k a , k â f i r e , z â l i m e , m ü r t e d e , z m d ı k a , m ü l h i d e v e m ü ş r ik e lâ n e t e t m e k c â i z d e ğ i l d i r . G e n e l o l a r a k b u g i b i k i m s e l e r e lâ n e t e tm e k c â i z d i r . Y in e Ş e d d â d , İ b l i s v e b u n a b e n z e y e n v e k â f i r o l a r a k ö le n le r e lâ n e t c â i z d i r . K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e ş ö y l e b u y u r u l m u ş t u r : “ H a b e r i n i z o ls u n k i A l l a h ' ı n l â n e t i z â l i m l e r i n ü z e r i n e d i r . " “ H û d s û r e s i: 18 .). B i r h a d îs - i ş e r if t e ş ö y le b u y u r u lm u ş t u r : “ A l l a h ’ ım , b e n b e ş e r im , h e r h a n g i b i r m iis lü m a n a lâ n e t e t m iş v e y a s ö v m ü ş s e m , b u n u o n a z e k â t
ELFÂZ-I KÜFÜR 155 dum, yastığımı ve yorganımı Cehenneme attım veya kendimi ona ha zırladım derse kâfir olur. Bir dirhemi olmayan bir dirhem etmez diyen kâfir olur. “İlim beşikten mezara kadar” olduğu için ömrümün sonuna kadar ilimle meşgul olmam diyen kimse kâfir olur. Bir kimse, ibâdet eden bir kimseye, ağır ol Cenneti de geçeceksin veya Cennetin arkasına düşeceksin derse kâfir olur. Filân kıble veya Kâbe olsa ona doğru dönmem diyen kimse kâfir olur. Bir kimse, sâlih bir adama, benim için seninle karşılaşmak, hınzırla karşılaşmak gibi dir derse kâfir olmasından korkulur(,79). Şeriatı ne yapayım benim malım ve silâhım var diyen kimse kâfir olur. Bir adam, din âlimlerine, filân kimselerin hocaları safsata ve hikâyeler öğretiyor veya dediklerinin hepsi boş, yalan derse kâfir oiurÜ8°) g jr kimse ilim adamlarına, onları hafife alarak ve küçülterek ..................................................... Ş E R H K I S M I .................................................... v e s e v a b k ı l . " , d i ğ e r b i r r iv â y e t t e , “ e ğ e r d ö v d ü is e m , b u n u z e k â t ve r a h m e t k ı l . " b u h a d î s - i ş e r i f , m ü ’ m ir ile r i, h e r h a n g i b i r k im s e y e lâ n e t e t t i k l e r i z a m a n l â n e t e d i l e n k im s e b u lâ n e t e m ü s t a h a k d e ğ ils e , b u ş e k i l d e d u â e t m e l e r i n i t a l i m i ç i n b u y u r u lm u ş t u r . ( 1 7 9 ) Z â h i r i y y e k i t a b ı n d a ş ö y le d e n ilm iş t ir : “ D ir h e m i o lm a y a n , d i r h e m e t m e z " s ö z ü , u m u m î o lu p , â l i m , s â lih , m iV m in v e b a ş k a la r ın a d a t a a l l û k e t t i ğ i n d e n d o l a y ı s ö y le y e n k â f i r o lu r . E ğ e r , b e n b u s ö z ü m le d ü n y a e r b a b ı n ı k a s d e t t im d e r s e k â f i r o lm a z . B i r k im s e , R e s û lu lla h ( s . a . v . ) , “ İ l m i b e ş ik t e n m e z a r a k a d a r t a h s i l e d in ” d e d iğ i iç in , ö m r ü m ü n s o n u n d a i l i m l e m e ş g u l o lm a y a c a ğ ım d e r s e k â f i r o lu r . B u a d a m , y a ş e r i a t i l m i n e i h t i y a c ı o l m a d ı ğ ı n d a n v e y a a l a y a a l a r a k v e y a h u t d a g ü ç y e t m e y e c e k b i r t e k l i f o l a r a k k a b u l e t t iğ in d e n d o la y ı k â f i r o lm u ş t u r . C e v a h i r k i t a b ı n d a ş ö y le d e n m iş t i r : F i l â n k ıb le o ls a o n a d ö n m e m d i y e n k i m s e k â f i r o l u r . Ç ü n k ü b u a d a m k e n d in i İ b l i s ’ e b e n z e t m iş t ir . ♦ /s i b l i s d e , Â d e m (a . s .) k ı b le y e b e n z e t ilip o n a s e c d e e t d e n ild i ğ i z a m a n , b e n e t m e m d e m i ş t i. A y r ı c a b u n u s ö y le y e n k im s e , k ıb le y e h a k a r e t e t t i ğ i i ç i n d e k â f i r o l u r . B i r k im s e , d i ğ e r b i r k im s e y e , a r a l a r ı n d a d i n i v e y a d ü n y e v î b i r m e s e le d e h u s u m e t o lm a d ığ ı h â ld e , b e n im i ç i n s e n in le k a r ş ı l a ş m a k , h ı n z ı r l a k a r ş ı l a ş m a k g i b i d i r d e r s e , k ü f r ü n d e n k o r k u lu r . ( / 8 0 ) Â y e t - i k e r î m e v e h a d î s - i ş e r i f l e r e , ic m â v â k i o l a n
156 EHL-İ SÜNNET İ ’TİKADI “fakihçik” derse kâfir olur. Bir kimse, bir âlime din ilmini kasdede- rek, merkebin tenâsül uzvu, senin ilminden üstündür derse kâfir olur. Şer’î hükümlerden birini alaya alan kimse kâfir olur. — Değişik Mevzulardaki Küfür Lâfızları: İmân ziyadeleşir ve noksanlaşır diyen adam kâfir olur. Kâfir Cennette midir, Cehennemde midir diyen kimse kâfir olur. Bir kimse, diğerine âhiret için dünyayı bırak der de, o da, peşin dururken veresi yeyi ne yapayım veya ben Cehennemde ebedî kalacağım derse kâfir olur. Hıristiyan, yahudiden daha hayırlıdır diyen kimse kâfir olur. Zira bu sözü ile, şer’an ve aklen çirkin olan bir şeyi hayır kelimesi ile vasfetmiş oluyor. Yahudilik hıristiyanlıktan şerlidir diyebilir. Sen müslüman değil misin? diyen kimseye hayır diye cevap ve ren kâfirdir. Allah’tan kork, yapma diyen bir kimseye, sözünü dinle meyeceğim ceza olsun diye yapacağım derse kâfir olur. Katlini icab ettirecek bir sebep olmadığı hâlde, filânın kanı helâl veya mubahtır diyen kimse kâfir olur. Böyle diyeni doğrulayan da kâfir olur. Ancak bununla sövme kasdetmişse, doğru olan kâfir olmamasıdır. Filânın malı bana, senin malın ona helâl olmadan önce helâldir diyen kimse kâfirdir. Haksız yere adam öldüren bir âmire iyi yaptın diyen kimse kâfir olur. Bir kimse, ne olur şu ana kadar müslüman olmasaydım da, baba mın mirasına konsaydım diyen kimse kâfir olur. Ey yahudi, ey mecu- si, ey hıristiyan, ey kâfir diye çağırana, “lebbeyk” diyen veya “biz öy leyiz” diye cevap veren kimse kâfir olur. Ben mülhidim diyen kâfir olur. Birisine, kâfirdin müslüman oldun diyen kimse, bazılarına göre .................................................Ş E R H K I S M I ........................................................ m â n a la r ın ı n d ı ş ın d a m â n a v e r e n k â f i r o l u r . B u n a g ö r e “ r e c m i ” i p t â l e t t ik le r i i ç i n H â r i c î l e r k â f i r d i r . İ s l â m m i l l e t i n d e n o l u p d a , b a z ı h ü k ü m le r d e b a ş k a m i ll e t le r e u y a n k im s e k â f i r o l u r . R e s û l u l l a h ’ d a n s o n r a , H z . A l i ’ y i h i lâ f e t m a k a m ın a g e t i r m e d i k l e r i n d e n d o l a y ı m ü s lü m a n - l a r ı n h e p s in in d a l â l e t t e o l d u ğ u n u i d d i a e d e n R â f ı z t l e r k â f i r d i r l e r . Ç ü n k ü b u n la r ş e r ia t ı b ü t ü n ü i l e i p t â l e t m i ş l e r d i r .
ELFÂZ-I KÜFÜR 157 kâfir, bazılarına göre değildir. Kâfire, ta’zim(,81) ederek hürmet gös termek veya zimmîyi ta’zim ile selâmlamak veyahut bir mecusiye ta’zim ile ya üstad demek küfürdür. Helâl ye diyene, haramı helalden daha çok seviyorum diyen kâfirdir. Haram yemek ne güzel bir iştir di yen kimse kâfir olur denilmiştir. İçkiyi çok seviyorum, onsuz yapamı yorum diyen için kâfirdir denilmiştir. İçki haram değildir diyen kâfirdir. Çünkü haramlığı kesin olan bir şeyi helâl kabul etmiştir. Din de haram olan livatayı(,82) helâl kılmak da küfürdür. Zulmün, zinanın, ..................................................... Ş E R H K I S M I ..................................................... ( 1 8 1 ) M ü s l ü m a n l a r a , i y i l i k l e r i n d e n d o l a y ı t a 'z im d e b u lu n m a k k ü f ü r d e ğ i l d i r . K â f i r e t a ’ z im d e b u lu n m a k b ö y le d e ğ ild ir . E b û H a f d ı l - K e b i r , ş ö y le r i v â y e t e t m iş t ir : N e v r u z g ü n ü n d e m ü ş r i k l e r e , b i r y u m u r t a h e d iy e e d e n b i r a d a m , o g ü n ü t a ’ z im e t t iğ i i ç in k â f i r o l m u ş v e e l l i y ı l y a p t ı ğ ı ib â d e t i m a h v e t m iş t ir . F a k a t k â f i r l e r i n b a z ı d â v e t l e r i n e i c â b e t e t m e k t e m a h z u r o l m a y a b i l i r . B u n u n la e f e n d i l i k y a p m ı ş o l u r . ( 1 8 2 ) L i v a t a m u t l a k a h a r a m d ır . B u i s t e r k a r ı s ı , is t e r c a r iy e s i, i s t e r s e k ö l e s i i l e o l s u n f a r k e t m e z . E k m e l i ’ l M e ş â r i k k i t a b ı n d a ş ö y l e d e n m i ş t i r : L i v a t a , a k le n , ş e r ’ a n v e t a b ’ a n h a r a m d ı r . Z i n a is e , y a l n ı z ş e r ’ a n v e a k le n h a r a m d ır . B u s e b e p l e d i r k i l i v a t a , z i n a d a n d a h a b ü y ü k b i r c ü r ü m d ü r . D ü r e r k i t a b ı n d a d a ş ö y l e d e n m i ş t i r : L i v a t a d a h a d d o lm a m a s ın ın s e b e b i, s a h a b e n i n c e z a k o n u s u n d a i h t i l â f e t m iş o l m a l a r ı d ı r . B a z ı l a r ı y a k a lım , b a z ı l a r ı ü z e r l e r i n e d u v a r y ı k a l ı m , b a z ı l a r ı y ü k s e k b i r y e r d e n a t ıp a r k a s ı n d a n t a ş l a r y u v a r l a y a l ı m d e m i ş l e r d i r . H a l i f e l e r d e n E b û B e k i r ( r . a .) , A l i ( r . a .), A b d u l l a h b . Z ı ı b e y r ( r . a . ) v e H i ş â m ’ ın y a k t ı k l a r ı r i v â y e t o l u n m a k t a d ı r . Y in e H z . E b û B e k i r ’ in e v i n i ü z e r in e y ı k t ı ğ ı r i v â y e t e d i l m i ş t i r . L û t k a v m in e y a p ı l d ı ğ ı g i b i, y ü k s e k b i r y e r d e n b a ş a - ş a ğ ı a t ı l ı r v e a r k a s ı n d a n d a t a ş l a r y u v a r l a n ı r . Ç ü n k ü liv a t a n ı n h a r a m o l d u ğ u , L û t k a v m i n i n k ı s s a s ı i l e b i l d i r i l m i ş t i r . O n l a r ı n c e z a s ın a u y g u n o l m a s ı e n m ü n a s i b i d i r . “ B i z d e n ö n c e k i l e r i n ş e r i a t ı , K u r ’ â n - ı K e r î m ’ e u y g u n o l u r s a b i z i m d e ş e r i a t ı m ı z d ı r . " k a id e s i d e b u n u t e 'y id e t m e k t e d i r . B u h u s u s t a K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e ş ö y le b u y u r u lm u ş t u r : “ H e m e n ( ş e h i r l e r i n i n ) ü s t ü n ü a l t ı n a g e t ir d ik . T e p e le r in e d e b a lç ık t a n p i ş i r i l m i ş b i r t a ş ( y a ğ m u r u ) y a ğ d ı r d ı k . ’’ ( H i c r s û r e s i: 7 4 ). B i r k im s e
158 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I haksız yere adam öldürmenin haram olmamış olmasını temenni etmek küfürdür. Hiçbir haram helâl olmaz. Ancak içkiye(,83) tuz katılırsa, (içkilikten çıkıp, formülü değişerek sirke olacağından) helâl olur. Bir kimse, bir fakire haram maldan tasadduk eder de sevap umarsa kâfir olur. Fakir de verilenin haram olduğunu bildiği hâlde duâ eder, öbürü de âmin derse kâfir olur. Bir kimse, bir müslümanın ağzın.* küfür ederse kâfir olur. Karısı .................................................... Ş E R H K I S M I .......................................................... h a y ı z l ı k a r ı s ı n a y a k l a ş m a y ı v e l i v a t a y ı h e l â l k a b u l e d e r s e k â f i r d i r . R e s û l u l l a h ( s . a . v . ) b i r h a d î s - i ş e r i f l e r i n d e ş ö y l e b u y u r m u ş l a r d ı r : “ K a r ı s ı n ı a r k a s ı n d a n k u l l a n a n m e l ’ u n d u r . " K a d ı n a a r k a d a n y a k l a ş m a k b ö y l e o l u n c a , e r k e ğ e a r k a d a n y a k l a ş m a k ç o k d a h a b ü y ü k c ü r ü m o lu r ! . . B u h u s u s t a k i h a d î s - i ş e r i f ş ö y l e d i r : “ B i r k i m s e y i L û t k a v m i n i n y a p t ı ğ ı g i b i y a p a r k e n b u l u r s a n ı z f a i l i v e m e f u l ü ö l d ü r ü n , b i r k im s e y e h a y v a n ı y a p a r s a , h a y v a n ı d a , y a p a n ı d a ö l d ü r ü n . " K ü t ü b - i S i t t e ’ d e r i v â y e t e d i l m i ş t i r . L i v a t a y a p a n a , z i n â g i b i h a d d y a p ı l ı r d i y e n l e r , ı m a m e y n , Ş â f i î , H a ş a m ı ’ l - B a s r î , A t â , N e h a î , K a t â d e v e E v z a î ’ d i r . R e c m o l u n u r d i y e n l e r is e , İ m â m M â l i k i l e İ m â m A h m e d b . H a n - b e l ’ d i r . ( H a d i m i ) . ( 1 8 3 ) B e d r u r - R e ş î d ş ö y l e d e m i ş t i r : B i r k i m s e , “ i ç k i , z i n â , z u lü m , k a t ’ î h e l â l o l s a y d ı n e o l u r d u , ” d e r s e k â f i r o l u r . B i r k i m s e h a - r a m l ı ğ ı h u s u s u n d a i c m â v â k i o l a n ş e y l e r i i n k â r v e y a ş ü p h e e d e r s e k â f i r o l u r . B u C e v â h i r ’ d e z i k r e d i l m i ş t i r . B e d r u ’ r - R e ş h i d v e i m â m M u h a m m e d ’ e g ö r e , k e n d i s i n e n i k â h ı h a r a m o l a n b i r i s i i l e c i n s î m ü n a s e b e t t e b u lu n m a k k ü f ü r d e ğ i l d i r . F e t v â , h e l â l k a b u l e d e n i n k â f i r o l d u ğ u c ih e t in d e d ir . M u h i t ’ d e ş ö y le v â r i d o l m u ş t u r : B i r k im s e i ç k i h a r a m d e ğ i l d i r d e s e v e h a r a m o ld u ğ u n u b i lm e s e d a h i k â f i r d i r . Ç ü n k ü n a s s l a h a r a m o l d u ğ u k e s in o l a r a k b i l i n d i ğ i i ç i n ö z ü r k a b u l e d il m e z . B e n i ç k i y i ç o k s e v iy o r u m , o n s u z y a p a m ı y o r u m d i y e n k im s e k â f i r o l u r d e n m iş t i r . B u n u n l a n e f s i n i n i s t e ğ i n i k a s d e d e r , f a k a t y a p m a z s a k â f i r o lm a z .
ELFÂZ-I KÜFÜR 159 boş olur. Yemeğe cimâ kelimesi ile söven kimse kâfir olur. Eli yenen hayvanlardan birine söverse İmam-ı Âzam’a göre kâfir, İmâmeyn’e göre değildir. Eti yenmeyen hayvana söven kimse, hepsine göre kâfir olmaz. Bir kimsenin başına çeşitli musibetler gelir de, malımı, çocuğu mu aldın ve yine şunu aldın, daha ne yapacaksın, yapmadığın ne kaldı ki diyen kimse kâfir olur. Şiddetli bir hastalığa yakalanan kimse, beni ister müslüman ola rak öldür ister kâfir derse, kâfir olur. Bir kimse küçük bir günah işleyip, kendisine tevbe et diyene, ne yaptım ki tevbe edeyim derse kâfir olur(l84). Bir zâlime, sen Allah’a ve müslümanlara zulmediyorsun denildiğinde, ne güzel yapıyorum derse kâfir olur. Bezzâziyye’de şöyle denilmiştir: Zâlime âdil diyen kimse kâfirdir. Zamanımızdaki zâlimlere de âdil diyenler kâfirdirler. Çünkü bunların adaletsizliği yakinen bilinmektedir. Zulmü, adalet diye isim lendiren kimse kâfirdir. İmâm Ebû Mansur Mâturidî şöyle demiştir: Zamanımızın sultanı âdildir diyen kimse kâfir olur. Çünkü bunların zulmünde şüphe yok tur. Zulmün haram olduğu ise kesindir. Yakinen haram olan bir şeye, helâl veya adalet demek küfürdür.(l85) Dinen mübarek bilinen bir ma- ....................................................Ş E R H K I S M I .................................................. ( 1 8 4 ) B i r a d a m , b i r g ü n a h iş le r , d iğ e r i te v b e e t d e r d e , ne y a p tım k i t e v b e e d e y i m d e r s e E h l - i S ü n n e t k a id e le r in e g ö r e k â f ir d ir . M u t e z i l e y e g ö r e d e ğ i l d i r . Y e t im e k i t a b ı n d a ş ö y le v â r i d o lm u ş t u r : B i r k im s e g ü n a h iş le r de, k a z a , k a d e r v e A l l a h ’ ı n i r a d e s i b ö y le d ir , n i ç in te v b e e d e y im d e rs e k â f i r o l u r . "H u l â s a ’ ’ v e " M u h i t ” d e ş ö y le d e n ilm e k t e d ir : F â s ık ve z â l i m e , s e n h e r g ü n A l l a h ’ a , y a r a t ı k l a r ı n a z u lm e d iy o r s u n , d e n d iğ in d e , e n i y i s i n i y a p ı y o r u m d iy e c e v a p v e rs e k â f i r o lu r . B u n u n la “ h a lk a e z i y e t e t m e m in b i r s e b e b e d a y a n d ığ ın ı m u r a d e t t im " d e r s e k â f ir o l m a z . ( 1 8 5 ) A d a l e t , c i i z ’ i b i r m e s e le d e t a t b ik e d ilm e k le y e r in e g e t i r i l m i ş s a y ı l m a z . Ş e r i a t ı h a l k ü z e r in d e t a tb ik e d e v a m e tm e k s u r e t i ile a n -
1 6 0 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I la, çürümüştür diyen kimse kâfirdir. Bir kimse küfür kelimesini telâffuz ederken, diğeri de buna gülerse, gülen kâfir olur. Sözde gül dürücü bir taraf var ise ve zarurî bir gülme hâsıl olmuşsa kâfir olmaz. Bir vâiz küfür kelimesi konuşur, dinleyenler de bunu kabul ederlerse ................................................Ş E R H K I S M I ...................................................... c a k a d a l e t y e r i n i b u l u r . O n u n i ç i n g e ç m i ş t e k i â l i m l e r , h a l i f e l e r i n e z â l i m l e r d e m i ş l e r d i r . B u h u s u s t a S ü f y â n - ı S e v r î i l e H a r ü n u ’ r - R e ş î d a r a s ı n d a g e ç e n h â d i s e ş ö y l e d i r : B i r g ü n H a r û n ı ı ’ r - R e ş î d ’ d e n S i i f y â n - ı S e v r î ’ y e t a ’ z i m v e t e k r î m i f a d e e d e n b i r m e k t u p g e l i r . T a l e b e l e r i n e , c e v a b ı n ı a y n ı m e k t u b u n a r k a s ı n a y a z ı n d i y e e m r e d e r . O n a b u h a l i f e d i r , t e m iz b i r k â ğ ı d a y a z s a k d e d i k l e r i n d e , ş ö y l e d e m i ş t i r : O z â l i m i n m e k t u b u n u n a r k a s ı n a y a z ı n , e ğ e r o k â ğ ı d ı h e l â l p a r a i l e k a z a n m ış s a m ü k â f a t ı n ı g ö r ü r . H a r a m l a k a z a n m ı ş s a o n u n l a b e r a b e r C e h e n n e m d e y a n a c a k t ı r . B e n y a n ı m d a z â l i m i n e l i n i n d e ğ d i ğ i b i r ş e y i b ı r a k m a m . Ç ü n k ü d i n i m e h a l e l g e l i r , o n a n e y a z a l ı m d e n i l d i ğ i n d e , ş ö y le y a z ı n d e m i ş t i r : “ B i s m i l l â h i r r a h m a n i r r a h i m . A l l a h ’ ı n g ü n a h k â r k u l u S ü f y â n b . S a ’ d e l - M ü n z i r i ’ s - S e v r î ’ d e n e m e l l e r l e m a ğ r u r , i m â n ı n t a d ı k a l b i n d e n s i l i n m i ş k u l H a r ü n u ’ r - R e ş î d ’ e ... B e n i m y a n ı m d a , s e v g i n , m u h a b b e t i n , y e r i n k a l m a d ı . B e n i b e y - t ü ’ l - m â l d e k i h a k s ı z t a s a r r u f l a r ı n a , y a z d ı ğ ı n m e k t u p l a ş a h i t t u t m a k i s t iy o r s u n . F a k a t b e n v e m e k t u b u n u o k u y a n a r k a d a ş l a r ı m , k ı y a m e t t e , A l l a h ’ ın h u z u r u n d a s e n i n a l e y h i n e ş a h i t l i k e d e c e ğ i z . Y a H a r û n , m ü s - l ü m a n l a n n r ı z â s ı o l m a d ı ğ ı h â l d e b e y t ü ’ l - m â l e h ü c u m e t t in . B u n a m ü - e l l e f a t - i k u l û b , z e k â t t o p l a y a n â m i l l e r , A l l a h y o l u n d a c i h a d e d e n l e r , y o l d a k a l m ı ş o l a n l a r , K u r ’ â n h â f ı z l a r ı , i l i m e r b a b ı , d u l k a d ı n l a r v e y e t i m l e r r ı z â g ö s t e r d i l e r m i ? ! Y o k s a i d a r e n a l t ı n d a k i d i ğ e r i n s a n l a r m ı r â z ı o l d u ? ! K e n d i n i b u s o r u l a r ı n c e v a b ı n a h a z ı r l a . Ş u n u i y i b i l k i b i r g ü n â d i l - i m u t l a k b i r h â k i m i n h u z u r u n d a h e s a p v e r e c e k s i n . S e n r u h u n d a n , i l i m , z ü h d , K u r ’ â n - ı K e r î m v e i y i l e r l e b e r a b e r o t u r m a n ı n t a d ın ı s i l m i ş , z â l i m o l m u ş v e z â l i m l e r e l i d e r o l m a y ı s e ç m i ş s i n . E y H a r û n ! T a h t a o t u r d u n v e i p e ğ i g i y d i n , k a p ı n a d i k t i ğ i n z â l i m a s k e r l e r i n l e i n s a n l a r a z u lm e t t in . A l l a h e m r i i l e b i r m ü n â d i : “ E y z â l i m l e r v e k a r ı l a r ı , e y z â l i m l e r v e y a r d ı m c ı l a r ı , h a ş r o l u n , h e s a b a h a z ı r l a n ı n " d e d i ğ i z a m a n , s e n v e
ELFÂZ-I KÜFÜR 161 kâfir olurlar(,86\ Bir rivayete göre de, vâiz o küfür kelimesini konuş tuktan sonra, onun küfür olduğunu bildikleri hâlde orada otururlarsa kâfir olurlar. Allah onu diriltmezden önce öldürdü diyen kimse kâfir olur. Bir kimse, diğerine sadaka ver, âhirette para geçmez, hasenatına bakılır der de, diğeri cevaben sen şimdi bana ver, ben sana âhirette öderim derse kâfir olur. Bazılarına göre kâfir olmaz. ....................................................Ş E R H K I S M I .................................................. e t r a f ı n d a k i z â l i m l e r , k o l l a r ı n ı z b o y u n la r ın ız a b a ğ lı o la r a k A l l a h ’ ın h u z u r u n a ç ı k t ı ğ ı n ı z d a , s e n in h a s e n â t ın b a ş k a s ın ın m iz a n ın a , b a ş k a s ı n ı n s e y y i â t ı s e n i n m i z a n ı n a k o n d u ğ u z a m a n g ü n a h la r ın a r t a c a k , b a ş ı n a g e l e n b e l â d a h a b ü y ü y e c e k , d a r a la c a k v e b o ğ u la c a k h â le g e le c e k s i n , f a k a t k im s e s e n i k u r t a r a m a y a c a k . . . C e h e n n e m e g id e r k e n d e y in e z â l i m l e r i n l i d e r i o la c a k s ın . Y a H a r u n , v a s i y e t i m i e z b e r le , n a s ih a t im e k u la k v e r. R e s û lu lla h ( s . a . v . ) ’ ı n ü m m e t in e y a p t ı ğ ı m u a m e le y i i y i d ü ş ü n . S e n d e o üm m ete i y i d a v r a n m a y a ç a l ı ş . Ş u n u i y i b i l k i h ilâ f e t b i r g ü n e lin d e n g id e c e k t i r . D ü n y a z a t e n b ö y l e d i r . İ n s a n l a r d e v a m lı o la r a k y o k o lu p g id e r le r. İ y i a z ı k l a n a n f a y d a l a n ı r . K ö t ü l e r is e d ü n y a v e - â h ir e t in i k a y b e d e r. B e n s e n i , h e r i k i s i n i d e k a y b e t m iş g ö r ü y o r u m . S a k ın h a n a b i r d a h a m e k t u p y a z m a . C e v a p v e r m e m . S e lâ m . . . ” B u g i b i m e k t u p l a r h a l i f e l e r e ç o k y a z ılm ış t ır . T a f s ilâ t uİ h y â ” d a - d ı r . ( 1 8 6 ) V â i z , y a l a n c ı l ı k t a n , a v â m ın y a n l ı ş a n la y a b ile c e ğ h i k â y e l e r d e n k a ç ı n m a l ı d ı r . K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e v e s a h ih k it a p la r d a g e ç e n f a y d a l ı k ı s s a l a r ı a n l a t ı r . B a z ı k i m s e l e r , it a a t e r a ğ b e t o ls u n d iy e u y d u r m a h ik â y e le r a n la t m a y ı c â i z g ö r m ü ş l e r d i r . H a l b u k i A l l a h T e â lâ ’ n ın R e s u lü n e b ild ir d iğ i g e r ç e k h â d i s e l e r , u y d u r m a ş e y le r a n la t m a y a ih t iy a ç b ıra k m a m ış tır . Z a m a n ı m ı z ı n v â i z l e r i , k ıs s a la r , ş i i r l e r , ş a t a h ve ta m m â t g i b i ş e y l e r e d e v a m e t m e k t e d ir le r . B u h u s u s la r ı ş u ş e k ild e t e n k id e tm e k m ü m k ü n d ü r : K ı s s a l a r , b i d ’ a t t i r . S e l e f b u n u n e h y e tm iş v e ş ö y le d e m iş t ir : B u , n e P e y g a m b e r i m i z v e n e d e H z . E b û B e k i r v e H z . Ö m e r z a m a n ın d a v a r d ı . B u , b ü y ü k f i t n e d e n ( H z . O s m a n 'ın ş e h a d e tin d e n ) s o n r a m e y d a -
162 E H L - İ S Ü N N E T ¡ ’T I K A D I Bir kimse, diğerine burda bana buğday ver, âhirette sana arpa ve reyim, veyahut da bunun aksini derse veya mahşerden bana ne, ben mahşerden korkmuyorum, Kıyametten korkmuyorum, ben ölümden uzağım derse bazılarına göre kâfirdir. Bir kimse, diğerine seninle beraber Cehennemin tırnağına veya kapısına kadar giderim, veyahut da Cehennemin yoluna kadar giderim derse, bazılarına göre kâfirdir. Bir kimse, bir kavmin yanında bir keli me sarfeder, o kavim de onu küfür zannederse ve o da ben küfür ettim diye bağırırsa kâfir olur. Bir kimse, diğerine sende hamiyyet ve din yoktur der, öbürü de evet bende hamiyyet ve din yoktur derse bazılarına göre kâfir olur. Hayvanına, ey kâfir hayvanı diyen kimse, eğer o hayvan yanında doğ muş büyümüşse kâfir olur. Böyle değilse kâfir olmaz. Filân bana ne emretse yaparım. Hattâ küfrü de emretse yine ya parım diyen kimse kâfir olur. Filân benden daha kâfirdir veyahut çok .............................................. Ş E R H K I S M I ..................................................... n a g e lm iş t ir . İ b n A b b a s ( r . a .), k ı s s a a n l a t ı l d ı ğ ı i ç i n m e s c i d d e n ç ı k m ış t ır . H z . A l i , B a s r a c â m i s i n d e n k ı s s a a n l a t a n b i r k i m s e y i ç ı k a r m ı ş t ır , s o n r a H a s a n - ı B a s r î ’ n i n v a a z ı n ı d i n l e m i ş v e m e m n u n o l m u ş t u r . O , â h i r e t h a y a t ı, ö lü m ü t e f e k k ü r , ş e y t a n v e s v e s e s i v e b u n a b e n z e r z a r u r î ş e y le r d e n b a h s e d i y o r d u . Ş e r ’ a n i s t e n i l e n v a a z d a b u d u r . Ş u h a d î s - i ş e r if e d e u y g u n d u r : “ Z i k i r m e c l i s i n d e h a z ı r o l m a k b i n r e k â t n a m a z d a n e f d â ld ir . İ l i m m e c l i s i n d e b u l u n m a k b i n h a s t a y ı z i y a r e t e t m e k t e n e f d â l d i r . İ l i m t a h s i l e t m e k b i n c e n â z e y e ş â h i d o l m a k t a n e f d â l d i r .” E b û Z e r ( r . a . ) r i v â y e t e t m iş t ir . Ş i i r m e v z u u n a g e l i n c e : V a a z d a ş i i r e ç o k y e r v e r m e k h o ş g ö r ü l m e m iş t ir . B u k o n u d a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “ Ş a i r l e r ( e g e l i n c e ), o n l a r a s a p ı k l a r u y a r l a r . O n l a r ı n h e r v â d i d e h a k i k a t e n i f r a t a d ü ş e g e l- d i k l e r i n i v e h a k ik a t e n y a p m a y a c a k l a r ı ş e y l e r i s ö y l e r ( i n s a n l a r ) o l d u k la r ın ı g ö r m e d in m i ? " ( Ş u â r â s û r e s i : 2 2 4 , 2 2 5 , 2 2 6 ) . Ş a t a h , s o f i l e r i n i c a d e t t i ğ i i k i ç e ş i t k o n u ş m a t a r z ı d ı r . A l l a h ’ a â ş ık o lm a k , v u s la t t a n s o n r a z â h i r î i b â d e t e i h t i y a ç d u y m a m a k , A l l a h ile r u h e n b ir le ş m e k v e A l l a h i l e k u l a r a s ı n d a k i p e r d e n i n k a l k a r a k , y ü z y ü z e k o n u ş m a n ın m ü m k ü n o ld u ğ u n u i d d i a e d e r l e r . B u , v a a z t a r z l a r ı -
ELFÂZ-I KÜFÜR 163 daraldım, hattâ kâfir olmayı istedim, nerede ise kâfir olacaktım, za man kâfir olmaya daha yakın, diyen kimse kâfir olur. Bir adamın kan- sının ırzına geçilmesinden, kâfir olması daha hayırlıdır diyen kimse kâfir olur. Yağmurun hikmetini inkâr eden kâfir olur. Yabancı bir ka rıyı öptükten sonra bu helâldir diyen kimse kâfirdir. Kamını doyur duktan sonra yemek yemenin helâl olmasını temenni etmek küfürdür. Sultan aksırırken, yerhamükellah diyene, sultana öyle denmez diyen, yalan söyleyene, Allah yalanını mübarek kılsın diyen, ehl-i bid’atin(l87) bâtıl kelâmını güzel gören ve çirkine güzel diyen kâfirdir. Sen İblis gibisin diyen kâfirdir. Allah’ın nazannda İblis ne ise, sen de ..................................................... Ş E R H K I S M I ................................................... n ı n i l k i d i r . İ k i n c i s i i s e ş ö y l e d i r : M â n a s ı a n la ş ılm a y a n p a r la k s ö z le r d ir . B u d a s ö y l e y e n n e d e d i ğ i n i b i lm e d iğ in d e n v e y a a n la t m a k is t e d iğ in i a n l a t a m a d ı ğ ı n d a n d ı r . B u t a r z k o n u ş m a , z i h i n l e r i k a r ış t ır m a k t a n b a ş k a b i r i ş e y a r a m a z . T a m m â t : Ş a t a h i l e m ü ş t e r e k y ö n ü o ld u ğ u g i b i , a y r ı c a ş e r ’ î l â f ı z l a r ı , z â h i r î m â n a s ı n d a n u z a k l a ş t ır ıp b â t ın a d o ğ r u ç e k m e ş e k lin d e k e n d i n i g ö s t e r i r . B u t a v ı r l a r ı i l e b â t ın île r e b e n z e r le r . ( 1 8 7 ) B i d ’ a t v e h e v a e h l i h a k k ın d a â l i m l e r i h t i l â f e t m iş le r d ir . S e l e f i n ç o ğ u t e k f i r i n i t a s v i p e t m iş t ir . B i r ç o k f a k i h v e k e lâ m c ıy a g ö r e , o n l a r f â ş ı k , â s i v e d a l â l e t t e d i r l e r . İ s lâ m t o p lu lu ğ u n d a n ç ık a r m a k d o ğ r u d e ğ i l d i r . M i r a s t a n h e r k e s g i b i p a y ı n a d ü ş e n i a l ı r l a r v e İ s lâ m î h ü k ü m l e r l e m u a m e le g ö r ü r l e r . B u h u s u s t a , İ m â m M â l i k ’ i n s ö z l e r i b a z ı ç a l k a n t ı l a r m e y d a n a g e t i r m i ş t i r . B u n l a r ı n h e m t e k f i r e d ilm e s i, h e m d e e d ilm e m e s i h u s u s u n d a s ö z l e r i n a k l o l u n m u ş t u r . İ m â m E ş ’ â r î d e a y n ı d u r u m d a d ır . İm a m E b u l - M e a l i ’ y e s o r u l m u ş , c e v a p v e r m e m iş , ö z ü r b e y a n e d e r e k ş ö y le d e m i ş t i r : B u m e v z u d a h a t a y a p a b i l i r i m . M ü s lü m a n ı k â f ir , k â f i r i m ü s - l ü m a n y a p m a k k o l a y b i r m e s e le d e ğ i l d i r . A r a ş t ı r ı c ı l a r , te ’ v i l e r b a b ın ı t e k f i r e t m e k t e n k a ç ı n m a k g e r e k t i ğ i n i s ö y le m iş le r d i r . B u n l a r a g ö r e , n a m a z k ı l a n b i r k i m s e n i n k a n ı n ı h e l â l k ılm a k t e h lik e lid ir . P e y g a m b e r E f e n d i m i z ( s . a . v . ) ş ö y l e b u y u r m u ş l a r d ı r : “ K e l i m e - i ş e h a d e t g e t ir e n l e r , k a n l a r ı n ı v e m a l l a r ı n ı b e n d e n k o r u m u ş o lu r la r . . . ” K a d e r i y e c i l e r h a k k ı n d a k i , ş u h a d î s - i ş e r î f “ O n l a r ı n İ s la m d a n
1 6 4 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I benim nazarımda öylesin diyen kimse kâfir olmaz. Mecusîlerin Nev ruz bayramına çıkmak, o gün onların yaptıklarına muvafakat etmek ve daha önce almadığı bir hediyeyi almak, müşriklere o günü la’zim ederek yumurta da olsa bir şey hediye etmek küfürdür. Mecûsînin ço cuk traş etme dâvetine gitmek küfür değildir. Mecûsînin serpuşunu başına geçiren sahih görüşe göre kâfirdir. Esirlikten kurtulmak veya soğuk ve sıcaktan korunmak için giyerse bazılarına göre kâfir değil dir. Kâfirlere benzemek için yaparsa kâfirdir de denilmiştir. Beline zünnar (hıristiyanların taktığı bir cins kemer, kuşak) bağlayanın hük mü aynıdır. Bir kimseye imân nedir dendiğinde, bilmiyorum derse kâfir olur. Müslüman olmak isteyen bir kimseye, İslâmın sıfatını bil miyorum, sabret, geciktir, filân âlime git İslâmî sana o öğretsin diyen kimse kâfir olur. Eğer hâkime veya müftüye git onun yanında müslü- man ol derse bazılarına göre kâfir, bazılarına göre değildir. Tevhidi biliyor musun denildiğinde, bilmiyorum derse ve maksadı da Allah’ın birliğini inkâr etmekse kâfir olur. Şem sui-Eim m e şöyle demiştir: “İslâmın vasfını bilmiyorum diyen kimse kâfirdir. Dini, namazı, oru cu, itaati ve nikâhı yoktur. Böyle bir kimsenin çocuğu zina mahsu- lü’dür.” Bir kimse, başkasına beddua ederken, Allah senin canını kü für üzere alsın derse kâfir olur. Kâfire bu şekilde yapılan beddua kü für değildir denmiştir. Bir kimse, bir müslümana, Allah senden İslâmî alsın der de, öbürü de âmin derse ikisi de kâfir olur. Bir kimse, filân müslümanın kâfir olmasını istiyorum veya kâfir olmasından baş ka bir şey istemiyorum veya Allah onu, dünyadan imânsız çıkarsın veya imânsız öldürsün. Cehennem ateşinde ebedî kalsın, Cehennem den^8^ hiç çıkarmasın derse kâfir olur. ............................................... Ş E R H K I S M I ..................................................... p a y ı y o k t u r ” t e k f i r i ç i n d e ğ i l t a ğ l i z y a n i s u ç l a r ı n ı n b ü y ü k l ü ğ ü n ü b e - y a n i ç i n s ö y l e n m i ş t i r . H a r i c i l e r h a k k ı n d a k i “ O n l a r ı ö l d ü r ü n ” h a d î s - i ş e r i f i , t e k f i r c i h e t i n e g i d e n l e r i n d e l i l i d i r . T e k f i r e t m e y e n l e r , o n l a r ı n ö l d ü r ü l m e l e r i n i n k â f i r o l m a l a r ı n ı i c a h e t t i r m e d i ğ i n i i l e r i s ü r e r l e r . ( 1 8 8 ) M ü s l ü m a n a b e d d u a e t m e k h a r a m d ı r . B i l h a s s a b i r m ü s l ü m a n a k â f i r o l a r a k ö l d i y e n k â f i r o l u r . B a z ı l a r ı n a g ö r e , k ü f ü r d e n ş i d d e t l i a z a b k a s d e d e r s e k â f i r d e ğ i l d i r . “ F e t e v â ” k i t a b ı n d a , b i r k im s e , e z iy e t e d e n , ş e r l i b i r k im s e y e , A l l a h ’ ı n o n d a n i n t i k a m a l m a s ı n ı i s t e d i ğ in d e n d o l a y ı k ü f ü r ü z e r e ö l d e r s e , k â f i r o l m a z .
ELFÂZ-I KÜFÜR 165 Bir kimse, kendisinin mürted olduğunu bilmediği bir adam için, filânın katli helâl veya mübahtır derse veya kasten bir adamı öldürür se veya evli bir kadınla zina yaparsa, diğeri de doğru yapıyorsun der se ikisi de kâfir olur. Kelime-i tevhidi yalanlayanı tasdik eden kâfir olur. Bir kimse, diğerine sana ve müslümanlığına lânel olsun derse kâfir olur. Bir kâfir, müslüman olur, ona bir şeyler verilir, bunu gören bir müslüman, keşke ben de kâfir olup, müslüman olsaydım da bu şeyler bana da verilseydi der veya kalben bunu temenni ederse kâfir olur. Bir kâfir, müslüman olduğunda, bir müslüman ona mirasını al dıktan sonra müslüman olsaydın derse kâfir olur. Güzel bir hıristiyan kızını gördüğünde, keşke hıristiyan olsaydım da şu kızla evlenseydim diyen kimse kâfir olur. Bir kimse, ben küçükle oturursam küçük, bü- .....................................................Ş E R H K I S M İ ................................................. B u k o n u d a , K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e M u s a (a .s .) ile i l g i l i o la r a k şö y le b u y u r u l m u ş t u r : “ M u s a (a . s . ) ... S e n o n la r ın m a lla r ım y o k et e y R a b - b i m i z , k a l b l e r i n i ş i d d e t l e s ı k k i o n l a r o ç e t in a z a b ı g ö r e c e k le r i z a m a n a k a d a r i m â n e t m e y e c e k le r d ir . ” ( Y u n u s s û r e s i: 8 8 ). B u n a g ö r e , z u l ü m d e ç o k i l e r i g id e n v e A l l a h ’ a k a r ş ı c ü r e tk â r o l a n b i r k i m s e n i n k ü f ü r ü z e r e ö lm e s in i is te m e k k ü f ü r d e ğ ild ir . E h û H a n i f e ’ y e g ö r e k ü f r e r ı z â k ü f ü r d ü r . İ m â m b u h u s u s ta ta fs ile g irm e m i ş t i r . B e z z â z i y y e k i t a b ı n d a ş ö y le d e n m iş t ir : B i r m u m in in , b i r b a ş k a m ü ’ m i n e , k â f i r o l m a s ı n ı is t e m e k s iz i n b e d d u â e tm e s i h a r a m d ır . B e d d u â e d i l e n , ş a y e t z â l i m is e , z u lm ü k a d a r b e d d u â e d ile b ilir . H a d d i a ş m a m a k g e r e k i r . D a h a i y i o l a n is e , z â lim e d e b e d d u â e tm e m e ktir. B u h u s u s t a s a b ı r g ö s t e r i p , o n u A l l a h ’ a h a v a le e tm e k e n d o ğ r u o la n d ı r . B i r h a d î s - i ş e r if t e : “ Z u lm e d ile n m u z a f f e r d ir . ” b u y u ru lm u ş tu r. M e n â v î ş ö y l e d e m i ş t i r : “ B i r k im s e z â lim e b e d d u â e d e rs e , z â l i m i n g ü n a h ı , m a z lu m u n s e v a b ı a z a l ı r . ” B ilh a s s a b i r m ü s lü m a n k e n d i n e f s i n e , e h l i n e v e ç o c u k l a r ı n a b e d d u â e tm e m e lid ir . B i r h a d îs - i ş e r i f t e ş ö y l e b u y u r u l m u ş t u r : “ N e f s i n i z e , ç o c u k la r ın ız a , m a lın ız a b e d d u â e t m e y i n . D u â l a r m k a b u l o ld u ğ u b i r s a a t e t e s a d ü f e d e r, d u â n ı z k a b u l o l u r . ” K â f i r v e z â l i m b i r k im s e n i n d ü n y a d a b â k i k a lm a s ın ı is t e y e r e k
1 6 6 yükle oturursam büyüğüm, müslümanla oturursam müslümanım, hı- ristiyan ile oturursam hıristiyan, yahudi ile oturursam yahudiyim der se kâfir olur. Müslümanlığa geçen bir kimseye, önceki dininden ne zarar gördün de müslüman oldun diyen kimse kâfirdir. Bir kimse, diğerine, sen Harzemli misin, yoksa mecûsî misin der de, öbürü de mecûsîyim diye cevap verirse kâfir olur. Bir kimse, diğe rine yâ kâfir der, o da dediğin gibiyim veyahut kâfir olmasaydım se ninle oturmazdım veyahut da dediğin gibi olmasaydım seninle otur mazdım diye karşılık verirse kâfir olur. Bir kimse, diğerine yâ kâfir dediğinde, öbürü öyle kabul et derse ikisi de kâfir olur. Bir kadın kocasına, mecûsî gibi her şeye bahane buluyorsun der de, kocası da bugüne kadar mecûsîlerle oturdum kalk tım derse, ikisi de kâfir olur. Aksi olursa, yalnız kadın kâfir olur. Bir kimse, bir adama yâ kâfir der de, diğeri susarsa, Ebû Bekri’l-Belhî kâfir olur demiştir. Bir kimse, münazaa ettiği kimseye günde on tane senin gibilerini çamurdan yapıyorum derse kâfir olur. Kanı ile, eti se nin gibisini her gün yapıyorum der ve bununla yaratma kasdederse kâfir olur. Vasıf kasdederse kâfir olmaz. Bir kimse, bir başkasına ey kırmızı der de, Allah beni elma unun dan, seni ise çamurdan veya siyah çamurdan yarattı, siyah çamur da elma unu gibi değildir derse kâfir olur. Bir kimse, diğerine Allah onu yarattı sonra yanından kovdu derse çoklarına göre kâfir olur. Ben kâinat filân tanımıyorum diyen kâfirdir. Bir kimse, ben Fir’avnın veya İblisin i’tikadındayım veyahut da i’tikadım bunların i’tikadı gibidir derse kâfir olur. Bir kimse, ben Fir’avnım veya İblisim der ve bununla ismen ortak olmayı(l89) kasdederse kâfir olmaz. Bir kimse, Allah İb- ................................................... Ş E R H K I S M I .......................................................... d u â e t m e k c â i z d e ğ i l d i r . O n l a r a , t e v b e e t m e l e r i v e s â l i h k i m s e o l m a l a r ı i ç i n d u â e t m e lid ir . H u l â s a i s i m l i k i t a p t a ş ö y l e d e n m i ş t i r : B i r k i m s e n i n , z i m m î n i n ö m r ü n ü n u z u n o l m a s ı i ç i n d u â e t m e s i c â i z d e ğ i l d i r . A n c a k b u d u â y ı ö m r ü u z u n o l s u n d a d a h a f a z l a c i z y e v e r s i n n i y y e t i i l e y a p a r s a c â i z d i r . ( 1 8 9 ) B i r k im s e , b e n F i r ’ a v n ’ ım , b e n İ b l i s ’ im d e r v e b u n u n l a s a d e c e is m e n o r t a k o l m a y ı v e y a t e v a z u v e y a h u t d a n e f s i n i n k ü ç ü k l ü - E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I .......................................................
ELFÂZ-I KÜFÜR 167 lis’e lânet ediyor der, bir başkası da ben lânet etmem derse kâfir olur. Put yapan kâfirdir(,90). Bir kimse, bırak beni ben kâfir oldum ve ya bırak beni ben kâfir olayım derse kâfir olur. Bir kimse, bir kadına, kocasından boş olması için mürted olmasını emrederse veya müftü böyle fetvâ verirse, emreden ve müftü kâfir olurlar. .................................................... Ş E R H K I S M I ................................................. g ü n ü , a l ç a k l ı ğ ı m k a s d e d e r s e k â f i r o lm a z . Ş i b l î v e l i y y u l l a h t e v a z u u n u b e lir t m e k iç in ş ö y le d e m iş tir : “ B e n i m z i l l e t i m , y a h u d i l e r i n z i l l e t i n i g e r id e b ır a k t ı." N a s ı l o l u r d a m ü m i n b i r in s a n , b e n İ b lis ve F i r ’ a v n ’ d a n d a h a a ş a ğ ı o l a y ı m d i y e b i l i r . H a l b u k i b u n la r h a k ir liğ in v e a ş a ğ ılığ ın so n h a d d i n e v a r m ı ş l a r v e k ü f ü r l e r i d e ç i r k i n l i ğ i n z ir v e s in e u la ş m ış tır . B ö y l e d e n i l e c e k o l u r s a , ö n c e ş ö y le c e v a p v e r ile b ilir : A lla h , o n la r a y a r d ı m ı n ı k e s t i, z e l i l e t t i, d a lâ le t e d ü ş ü r d ü . B i r i s i u lû h iy e t id d ia s ın d a • * b u l u n d u . D i ğ e r i H z . A d e m ’ e s e c d e e tm e d i. B a n a g e lin c e , b e n i m ıtva f- f a k k ı l d ı , y a r d ı m e t t i. B e n d e k i im â n O 'n u n in â y e t i ile o ld u . E ğ e r A l l a h b e n i r ü s v a y e d ip , o n l a r ı m u v a f a k k ıls a y d ı, b e n d a lâ le t te o lu rd u m , o n l a r h i d â y e t t e o l u r l a r d ı . B e n im n e fs im d e k i p i s l i ğ i ve a y ıp la r ı, o n la r ı n k i n d e n ç o k d a h a i y i b i liy o r u m . Ö y le is e , p i s l i ğ i b ilin e n ne fis, b ilin m e y e n d e n d a h a a ş a ğ ı d ı r . S o n r a ş u n u d a i l â v e e t m e k is t e r im : O n l a r H a z r e t - i M u h a m - m e d ’ i n ( s . a . v . ) ş e r i a t ı n a m u h a t a p o lm a m ış la r v e o h â le d ü ş m ü ş le rd ir. H a l b u k i b e n i m n e f s im ş e r i a t a m u h a t a p o lm u ş v e o n u n la ir ş a d e d il m i ş t i r . B ö y l e o l d u ğ u h â l d e n e f s im in h â l â p i s l i k l e r e d ü şm e y e m ü t e m â y i l o l m a s ı , b e n im n e f s im in o n la r d a n d a h a a ş a ğ ı o ld u ğ u n u g ö s t e r m e z m i ? T e v a z u h u s u s u n d a R e s û l u l l a h ( s .a .v .) ş ö y le b u y u rm u ş tu r: “ A lla h ( c . c . ) b a n a m ü t e v a z i o l m a n ı z ı v a h y e tti. T â k i b ir in iz , d iğ e r in iz e k a rş ı ö v ü n m e s i n . Y i n e b i r i n i z d i ğ e r i n e d ü ş m a n lık e tm e s in ." B u h a d îs - i ş e r i f i , E b û D â v û d , İ b n A b b a s ’ d a n n a k le t m iş t ir . ( 1 9 0 ) C e v â h i r i s i m l i k it a p t a ş ö y le d e n m iş t ir : H a s m ın a , h e r s a ç a m u r d a n s e n i n g i b i b i r i n i y a p ıy o r u m d iy e n k im s e k â f ir o lu r . H e r g ü n s e n i n g i b i n i c e l e r i n i e t i i l e k a n ı i l e y a p ıy o r u m d iy e n k im s e k â f ir o l u r . V a s f ı m k a s d e d e r s e k â f i r o lm a z . B i r k im s e , d iğ e r in e e y k ız ıl d e r,
168 Bir kimse, başkasına küfür kelimesi telkin ederse, öğretir veya emrederse kâfir olur. Bir kimse, ben kâfir oluyorum veya olacağım derse, Ebûl-Ka- sım’a göre anında kâfir olur. Kadın kocasına veya koca kansına eğer benimle hergün gereken işleri yapmazsan kâfir olurum derse kâfir olur. Bir kimse beni çok yordun, kâfir olmak istedim derse kâfir olur. Müslüman veya yahudi olman benim için birdir diyen kâfirdir. Bir kimse, bir müslümana Lâ ilahe illallah de der, o da demezse kâfir olur. Aynı söze karşı cevabı ebediyyen demem olursa gene kâfir olur. Niyeti, şu anda söylemiyo rum demekse kâfir olmaz. Eğer, bu sözü söyledim de ne kazandım derse yine kâfir olur. Bir kadın, kocasına seninle olmaktansa kâfir ol mam daha hayırlıdır derse kâfir olur. Çünkü koca ile beraber olmak kadın için farzdır. Kadın ise küfrü farz üzerine tercih etmiştir. Bir kimse, diğerini sulha dâvet etse, o da böyle bir sulhu yapmaktansa kâfir olmak daha iyidir derse, bazılarına göre kâfir, bazılarına göre değildir. Bir kimse ezan okuyan birine yalan söylüyorsun derse kâfir olur. Kur’ân’ı dinlerken, istihza(l91) ederek bu acaip bir sestir diyen ............................................... Ş E R H K I S M I ..................................................... o d a , A l l a h b e n i e l m a u n u n d a n s e n i p i s ç a m u r d a n y a r a t t ı d e r s e A l l a h ’ a i f t i r a e t t i ğ i i ç i n k â f i r o l u r . S ö z ü n d e c i d d î d e ğ i l s e k â f i r o lm a z . K a d ı h a n i s i m l i k i t a p t a ş u ş e k i l d e v â r i d o l m u ş t u r : B i r k i m s e , A l l a h o n u y a r a t t ı , s o n r a y a n ı n d a n k o v d u d e r s e , â l i m l e r i n ç o ğ u n a g ö r e k â f i r o l u r . B e n i m f i k r i m is e ş u d u r : S ö z ü n d e c i d d î d e ğ i l i s e k â f i r o l m a m a i h t i m a l i v a r d ı r . Y e t î m e i s i m l i e s e r d e ş ö y l e d e n m i ş t i r : B e n i m i ’ t ik a d ım , F i r ’ a v n v e İ b l i s ’ i n i ’ t i k a d ı g i b i d i r d i y e n k i m s e k â f i r o l u r . Ş a y e t , b e n F i r ’ a v n ’ ım , İ b l i s ’ im s ö z ü i l e is m e n b i r o r t a k l ı k k a s d e d e r s e k â f i r o lm a z . Ş e r ’ î h ü k ü m l e r i b i l m e y e n b i r k i m s e , b e n e s k i d e n k â f i r d i m . Ş i m d i m ü s l ü m a n o l d u m d e r s e , b a z ı l a r ı n a g ö r e k â f i r , b a z ı l a r ı n a g ö r e k â f i r d e ğ i l d i r . B i r k im s e , k e n d i s i n e ş e y t a n a l â n e t e t d i y e n k im s e y e , e t m e m d e r s e k â f i r o l u r . Z i r a K u r ' â n - ı K e r î m ’ e m u a r a z a d a b u lu n m u ş , a k s i n e h a r e k e t e t m i ş t i r . P u t y a p a n b i r k im s e k â f i r d i r . Ç ü n k ü p u t u y a p m a k l a , o n a r â z ı o l m u ş v e g e l i ş m e s i n i is t e m iş t ir . Z a m a n ı m ı z d a k i p e k ç o k i n s a n b u n d a n g a f i l d i r . ( 1 9 1 ) Ş a k a i l e d e o l s a , b a ş k a s ı n a k ü f ü r t e l k i n e d e n k â f i r d i r . K ı s a E H L - İ S Ü N N E T İ T İ K A D I .......................................................
ELFÂZ-1 KÜFÜR 169 kimse kâfir olur. Bir kimse ezan okuyan birine, kim bu mahrum derse kâfir olur. Hıristiyan*192) yahudiden, yahudi mecûsîden daha kötüdür diyen kimse kâfir olur. Bir kimse mecûsî serpuşunu başına koyar veya onların kullandıkları sarı hırkayı boynuna dolarsa veya onlann bağla dığı bir ipi boynuna bağlarsa, şaka yolu ile kendini, yahudi veya hıris- tiyana benzetirse, kâfirlerin taktığı kolyeyi göğsüne takarsa, oyun ve ya başka bir şey olsun kâfirlere kasden benzemek için bir şey yaparsa kâfir olur. Yahudi ve hıristiyan kemerini kullanan kilise ve havraları- .....................................................Ş E R H K I S M I ................................................. b i r t a h s i l y a p a r a k m e m le k e t in e d ö n e c e k o la n b i r ta le b e y e , s a n a s u a l s o r a r l a r s a , d a i m a b u n d a i k i g ö r ü ş v a r d ı r ş e k lin d e c e v a p v e r d iy e te l k i n e d i l i r . O d a m e m le k e t in e d ö n d ü ğ ü n d e , k e n d is in e “A l l a h ’ ın v a r lı ğ ı n d a ş ü p h e v a r m ı d ı r ” d e n ild iğ in d e , i k i g ö r ü ş v a r d ır d iy e c e v a p v e r m i ş t i r . Â l i m l e r , h e m b u t a le b e y i, h e m d e o n a h u te lk in d e b u lu n a n la r ı t e k f i r e t m i ş t i r . B i r k im s e , b i r k a d ın a k o c a n d a n b o ş a n m a k iç in m ü rte d o l d i y e e m r e d e r v e y a f e t v â v e r ir s e k â f i r o lu r . B a z ı in s a n la r ın , ş a h s î m e n f a a t l e r i i ç i n b u g i b i ş e y le r e t e v e s s ü l e t m e le r i ç o k ç ir k in b i r ş e y d i r . M u h î t i s i m l i k i t a p t a ş ö y le d e n m iş t ir : B i r k im s e , d iğ e r in e k â f ir o l d i y e e m r e d e r s e o a d a m k â f i r o ls u n v e y a o lm a s ın e m re d e n k e f ir o lu r. B i r k i m s e b a ş k a s ı n a m ü r t e d o l m a y ı ö ğ r e t ir s e ö ğ r e te n m ü rte d o lu r . M ü r t e d o l m a s ı n a e n g e l o lm a k i ç i n ö ğ r e t iy o r s a ( a n la t ıy o r s a ) m a h zu ru y o k t u r . ( 1 9 2 ) Y a h u d i , h ı r i s t i y a n d a n v e y a h ır is t iy a n , y a h u d id e n h a y ır lı d i y e n k i m s e k â f i r o l u r . İ k i s i b i r b i r i n d e n ş e r l i d i r , ik is in d e d e h a y ır y o k t u r d e m e k c â i z d i r v e m a h z u r u y o k t u r . Y u k a r d a z ik r e d ile n h a y ır lı d ı r l â f z ı i l e h ı r i s t i y a n l a r ı n İ s l â m m ill e t in e n is b e te n y a k ın lığ ı k a sd e - d e r s e k â f i r o lm a z . K u r ' â n - ı K e r î m ’ d e ş ö y l e b u y u r u lm u ş t u r : " ... O n la r ın , im â n e d e n l e r e s e v g i s i b a k ı m ı n d a n , d a h a y a k ı n ı n ı d a , h e r h a ld e , “ B iz N a s r â n i l e r i z ” d i y e n l e r i b u la c a k s ın . . . ” ( M â id e s û r e s i: 8 2 ). H u l â s a i s i m l i k i t a p t a ş ö y le d e n m e k t e d ir : M e c û s î ş a p k a s ın ı g iy e n k i m s e b a z ı l a r ı n a g ö r e k â f i r d i r . M ü t e a h h ir în â l im le r i, s o ğ u k v e y a s ı c a k t a n k o r u n m a k i ç i n g i y e n k â f i r o lm a z d e m iş le r d ir . M u h î t k i t a b ı n d a is e ş ö y le v â r i d o lm u ş t u r : E n d o ğ r u g ö r ü ş , h a n g i
1 7 0 na girmese dahi kâfir olur*193*. Beline bir şey bağlayıp “Bu zünnar- dır.” diyen kâfir olur. Beline zünnâr bağlayıp dâr-ı harbe ticaret yap mak için giden kimse kâfir olur. Aynı şeyi esirleri kurtarmak için ya parsa kâfir olmaz. Hulâsa, beline zünnar takan, onların atkısını kulla nan, mecûsîlerin serpuşunu giyen, onların giydikleri siyah şeyi giyen, kasten veya şaka ile de olsa kâfirdir. Ancak bunları harp hilesi olarak kullanırsa kâfir değildir. Yahudiler, müsllimanlardan daha hayırlıdır, onlar öğretmenlerin hakkını veriyor diyen bir muallim yâniöğretmen kâfirdir. İsyan eden bir kimseye nasihat edenlere bu asî, kızarak bun lara mecûsîlerin serpuşunu giydirin derse kâfir olur. Bir kimse hıristi- yanlann bulunduğu muhitten geçerken, onların içki içip, müzik çal dıklarını görür de, burası işret meclisidir, belimize ip bağlayıp bunla rın arasına girmeli ve dünyanın güzelliklerinden faydalanmalı derse kâfir oluı^,94). E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I ....................................................... ....................................................Ş E R H K I S M I .......................................................... h â l d e o l u r s a o l s u n k â f i r o l u r . B i d ’ a t e h l i n i n k ı y a f e t i n i g i y m e k , t a h r i - m e n m e k r u h t u r . (1 9 3 .) P u t a , g ü n e ş e , a t e ş e , a y a s e c d e e t m e k , k i l i s e y e g i t m e k , o n l a r ı n k ı y a f e t i n i g i y m e k , s a ç l a r ı t o p u z y a p m a k g i b i , â l i m l e r i n a n c a k b i r k â f i r d e n s â d ı r o l a b i l e c e ğ i h u s u s u n d a i c m â e t t i k l e r i f i i l l e r i y a p m a k k ü f ü r d ü r . S a ç l a r ı n t o p u z y a p ı l m a s ı i l e i l g i l i o l a r a k , H z . E b û B e k i r , Ş a m ’ a t â y in e t t iğ i v a l i y e ş ö y l e d e m i ş t i r : " O r a d a b a ş ı n ı t o p u z y a p m ı ş k i ş i l e r g ö r e c e k s in . O n l a r ı n t o p u z l a r ı n ı k ı l ı ç l a k e s i n . " P e y g a m b e r i m i z ( s . a . v . ) , M u t e o r d u s u n u n k u m a n d a n ı n a : " G i d e c e ğ i n i z y e r d e b a ş l a r ı n d a ş e y t a n y u v a s ı o l a n i n s a n l a r g ö r e c e k s i n i z , o n l a r ı n s a ç l a r ı n ı k ı l ı ç l a s ö k ü n . " d i y e e m r e t m i ş l e r d i r . Y i n e m ü s l ü m a n l a r , k a t i l , i ç k i iç m e k v e z i n â e t m e k g i b i h a r a m o l a n ş e y l e r i h e l â l k a b u l e d e n l e r i n - m ü s lü - m a n o l d u k l a r ı n ı s ö y l e s e l e r d e - k â f i r o l d u k l a r ı h u s u s u n d a i c m â e t m iş l e r d i r . Ş i f â ’ d a v â r i d o lm u ş t u r . ( 1 9 4 ) Z â h i r i y y e k i t a b ı n d a ş ö y l e v â r i d o l m u ş t u r : B a ş ı n a m e c û s î ş a p k a s ı g iy e n e k â f i r o l d u n d e n i l d i ğ i n d e , o d a a d a m ı n k a l b i d o ğ r u o l m a l ı d e r s e k â f i r o l u r . Z i r a , ş e r i a t ı n z â h i r i n i i p t â l e t m i ş o l u r . B i r k i m s e , h ı r i s t i y a n m a h a l l e s i n d e n g e ç e r k e n o n l a r ı n i ç k i i ç i p , ş a r k ı s ö y l e d i ğ i n i g ö r ü r v e b u r a s ı i ş r e t m e c l i s i d i r , b e l i m i z e i p b a ğ l a y ı p o n l a r ı n a r a s ı n a k a r ı ş m a l ı v e d ü n y a d a n n a s i b i m i z i a l m a l ı y ı z d e r s e k â f i r o l u r .
ELFÂZ-I KÜFÜR 171 “Mecmau’n-Nevâzil” isimli kitapta şöyle denmiştir: Mecûsîlerin Nevruz gününde toplandıklarını gören bir müslüman, ne güzel bir âdet koymuşlar derse kâfir olur. Nevruz gününde müslümanların al madığı bir şeyi alan yine kâfir olur. Bir adama haram yeme denildi ğinde, bana bir haram yemeyeni getir veya helâl yiyeni getir ki ona imân edeyim, ona secde edeyim derse kâfir olur. Bir kimse mal bu lunsun da haram veya helâl olsun derse küfre yaklaşır(l95). Bir kimse ye helâlin etrafında dolaş dendiğinde, o da haram dururken helâlin et rafında dolaşmam ve ona iltifat etmem derse kâfir olur. Bir kimseye helâl ye dendiğinde, bana, haram câizdir derse kâfir olur. Bir kimse ye, helâli mi haramı mı seversin diye sorulsa o da cevaben, bana han gisi çabuk gelirse onu severim derse küfründen korkulur. Bir kimse içki içerken, İslâmî ilân ediyorum, İslâmî açıklıyorum. İslâm açıklan dı derse kâfir olur. Günah işleyen bir kimse. İslâm âşikâre olmalıdır ....................................................Ş E R H K I S M I .................................................. B u a h m a k k i m s e n i n m ü s lü m a n k ıy a f e t i iç e r is in d e ik e n d e a y n ı h a ta y ı i r t i k â h e t m e s i m ü m k ü n ik e n v e c e z a s ı d a A l l a h ’ ın m e ş iy y e tin e k a lm ış ik e n , k â f i r k ı y a f e t i n e b ü r ü n e r e k b u h a r a m ı ir t ik â b e tm e s in in m â n a s ı n e d i r ? ( 1 9 5 ) T e n v î r u ’ l - E b s â r i s i m l i k it a p t a ş ö y le d e n m iş t ir : B i r m iis liı- m a n ı n s ö z ü n ü , i y i y e h a m le t m e k m ü m k ü n o ld u ğ u m ü d d e tç e . o n u n tek f i r i h u s u s u n d a f e t v â v e r m e m e lid ir . T a h a v î d e n ş ö y l e n a k l e d i l m i ş t i r : M i i r t e d o ld u ğ u ta h a k k u k etm e d i k ç e , b i r m ü s l ü m a n ı t e k f i r d o ğ r u d e ğ ild i r . İ s lâ m ş ü p h e ile z â i l o la m a z . B i r â l i m , z o r l a m ü s lü m a n o l a n ı n m ü s lü m a n o ld u ğ u n a d a ir h ü k ü m v e r i r k e n , m ü s lü m a n o la n b i r i n i k o la y c a t e k f ir e tm e m e lid ir. S u b k î ’ d e n ş ö y l e n a k l e d i l m i ş t i r : L â ilâ h e i l l a l l a h . M u h a m - m e d u r r e s û l u l l a h d i y e n i t e k f ir e c ü r ’ e t e d ilm e m e lid ir . K â f i r o la n b ir k im s e y e , k a n ı v e m a l ı n ı n h e l â l o lm a s ı, h a y a t t a ik e n m ü s lü m a n la r a y a p ı l a n m u a m e le n in o n a y a p ılm a m a s ı, ö ld ü k t e n s o n r a d a C e h e n n e m d e e b e d î k a l m a s ı g i b i a ğ ı r h ü k ü m le r v e c e z a la r u y g u la n d ığ ın d a n te k f i r d e a c e l e e d i l m e m e l i d i r . K o n u ş u l a n s ö z l e r i n , m e c a z , k in a y e , is t ia r e g i b i t e 'v ille r i v a r d ır . A n c a k t e ’ v i l e k a p ı s ı n ı k a p a y a n , k ü f ü r lâ f z ın ı s ö y le y e n t e k fir e d ile b ilir . B a h r u ’ r - R â i k i s i m l i k it a p t a d a b ö y le v â r id o lm u ş tu r.
1 7 2 derse kâfir olur. İçki meclisinde içki içen bir kimse sâlih kimseler ge çerken, onlara ey kâfirler gelin İslâmî görün diye bağırırsa kâfir olur. Bu içki (şarap) yere dökülürse Cebrâil (a.s.), onu kanatları ile kaldırır diyen kimse kâfir olur(l96). Küçük ve büyük günaha helâldir diyen kâfir olur. İçkinin satışını câiz gören kâfir olur. Bir kimse bir şeyin veya bir işin haram olduğunu bildiği hâlde helâl olduğunu söylerse kâfir olur. Ne bitmez oruçtur bu diyen kimse kâfir olur. Bir kimse oruç için, herhangi bir tevil de yapmaksızın, Allah bunu farz kılmasa idi bizim için hayırlı olurdu diyen kimse kâfir olur. Bir kimse küçük günah işler, diğeri de ona tevbe et der o da, Allah dileyinceye kadar tevbe etmem derse kâfir olur. Bir fâsıka, sen her gün Allah’a ve yara- .................................................... Ş E R H K I S M I ........................................................... ( 1 9 6 ) S a r h o ş b i r a d a m ı , m i i r t e d k a b u l e t m e k d o ğ r u d e ğ i l d i r . İ ç k i h a r a m k ı l ı n m a d a n ö n c e s a h a b e l e r d e n i ç e n l e r v a r d ı . N a m a z k ı l a r k e n , K â f i r û n s û r e s i n i y a n l ı ş o k u d u l a r , h a k l a r ı n d a ş u â y e t - i c e l î l e n â z i l o l d u : “ E y im â n e d e n le r , s i z s a r h o ş k e n , n e s ö y l e y e c e ğ i n i z i b i l i n c e y e v e c ü n ü b ik e n d e - y o l c u o l m a n ı z m ü s t e s n a - g u s ü l e d i n c e y e k a d a r n a m a z a y a k l a ş m a y ı n . . . ” ( N i s â s û r e s i : 4 3 ) . B u n l a r s a r h o ş i k e n k â f i r o l s a l a r d ı , â y e t - i k e r îm e d e o n l a r a “ e y i m â n e d e n l e r ” d i y e h i t a p e d i l m e z d i , H a ş a n b . Z e y y â d , E b û Y û s u f d a n , s a r h o ş i k e n m ü r t e d o l a n b i r i s i n i ö l d ü r e n k im s e y e v e b a l o l m a d ı ğ ı n ı n a k l e t m i ş t i r . H u l â s a k i t a b ı n d a ş ö y l e v â r i d o l m u ş t u r : G ü n a h i ş l e y e n b i r k i m s e , İ s l â m b ö y le a ş i k â r o l m a l ı d ı r d e r s e k â f i r o l u r . İ s l â m g ü n a h a k a r ş ı o l d u ğ u h â ld e , o n u g ü n a h ı c â i z g ö r e n b i r d i n g i b i g ö s t e r m e k i s t e m i ş t i r . İ ç k i iç e n b i r ç o c u ğ u n y a k ı n l a r ı , o n u g ö r d ü k l e r i n d e , ü z e r i n e p a r a v e y a ç i ç e k a t a r l a r s a v e y a m ü b â r e k o l s u n d e r l e r s e k â f i r o l u r l a r . Ç ü n k ü b u n l a r p i s v e ç i r k i n o l a n b i r ş e y i m ü b â r e k s a y a r a k , h a r a m ı h e l â l k a b u l e t m iş le r d ir . B i r s u lt a n , h a t i p , i m a m v e y a m ü d e r r i s e h a r a m b i r e l b is e g i y d i r i r v e a r k a d a ş l a r ı o n a m ü b â r e k o l s u n d e r l e r s e k â f i r o l u r l a r . V a z i f e s i n i k a s d e d e r l e r s e k â f i r o l m a z l a r . İ ç k i n i n h a r a m l ı ğ ı K u r ’ â n - ı K e r î m i l e s â b i t d e ğ i l d i r d i y e n k â f i r d i r . Z i r a ş u â y e t - i c e l î l e y i i n k â r e t m i ş t i r : “ D e k i : M u r d a r l a t e m iz - m u r d a r ı n ç o k l u ğ u h o ş u n u z a g i t s e d e - ( h i ç b i r z a m a n ) b i r o l m a z . . . ” ( M â i d e s û r e s i : 1 0 0 ) . B u â y e t - i c e l î l e d e u l v î b i r m â n a v e b ü y ü k b i r b e l â ğ a t v a r d ı r . B e y i n l e r i h a s t a o l a n l a r ı n b u n a a k l ı e r m e z . İ ç k i iç m e y e n k im s e k â f i r d i r d i y e n k â f i r d i r v e t e ’ v i l i d e m ü m k ü n d e ğ i l d i r . E H L - İ S Ü N N E T İ T İ K A D I .........................................................
ELFÂZ-I KÜFÜR 173 tıklarına eziyet ediyorsun dendiğinde, iyi yapıyorum derse kâfir olur. Günaha, bu da bir yoldur veya mezhebdir diyen kimse kâfir olur. Fâsık bir çocuk ilk defa içki içerken, yakınları ve akrabalan onu görür ve mübarek olsun derlerse hepsi kâfir olur. Bir kimse, içki içerken bi zimle sevinenler neşe bulsun, bizim sevincimize katılmayanlar hüsra na uğrasınlar derse kâfir olur. İçkinin haram oluşu Kur’ân’da sâbit de ğildir diyen kâfir olur. İçki içmeyen müslüman değildir diyen kâfir olur. Sarhoşluk veren hurma şırasını içmeyi helâl kabul eden kimse kâfirdir. Oğlunun karısı ile evlenmeyi câiz gören kimse kâfir olur. Bir kimseye zekât ver denildiğinde, bu malî cezayı ne zamana kadar verer ceğim derse kâfir olur. Bir kimse, diğerine bana Hak ile yardım et der, o da herkes Hak için yardım eder ama ben haksızlık ve zulm ile yar dım ederim der ise kâfir olur. Bir kimse, diğerine git filân adama iyili ği emret dese, diğeri de onun bana ne zaran var, bana ne kötülük yaptı ki ona iyiliği emredeyim derse kâfir olur.(l97). .................................................... Ş E R H K I S M I ................................................. ( 1 9 7 ) “ Y e t i m e ” k i t a b ı n d a ş ö y le d e n m iş t ir : O ğ lu n u n k a r ıs ı He n i k â h l a n m a y ı h e l â l k a b u l e d e n ; z u lü m , k a t i l v e y a la n c ı şe h a d e t g ib i a k l e n ç i r k i n o l a n ş e y l e r i n h a r a m o lm a m a s ın ı te m e n n i ede n m ü rte d - d i r . B i r k im s e y e , n i y e z e k â t v e r m iy o r s u n d e n ild iğ in d e , b u c e z a y ı kim e v e r e y im d i y e n k im s e k â f i r d i r . Ç ü n k ü , k a lb i, b e d e n i ve m a lı te m izle y e n m ü b a r e k v e b ü y ü k m a l î ib â d e t i c e z a s a y m a k t a d ır . B i r k im s e b a n a h a k i l e y a r d ı m e t d i y e n e , b e n h a k s ız v e z â lim c e y a r d ım e d e rim d e rse , b a zı â l i m l e r e g ö r e b u n u h e l â l k a b u l e d e r e k s ö y le r s e k â f ir o lu r . B u h u su s t a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “ E y im â n e d e n le r , iç k i, k u m a r, (ta p m a y a m a h s u s ) d i k i l i t a ş l a r , f a l o k l a r ı a n c a k ş e y t a n ın a m e lin d e n b ir e r m u r d a r d ı r . O n u n i ç i n b u n ( l a r ) d a n k a ç ı n ı n k i m u r a d ın ız a e r e s in iz ." ( M â i d e s û r e s i : 9 0 ) . B i r k im s e y e , g i t f i l â n a i y i l i ğ i e m r e t d e n s e , o d a b a n a n e e ziy e t et t i k i o n a i y i l i ğ i e m r e d e y im d e r s e k â f i r o lu r . Z i r a b u a d a m , i y iliğ i em r e t m e y i f a r z k a b u l e t m e m e k t e v e i y i l i ğ i e m re tm e y i, n e fs î, ş a h s î ve d ü n y e v î ş e y l e r e b a ğ l a m a k t a d ır . F a k a t b a n a n e z a r a r ı v a r d e rs e b a z ı l a r ı n a g ö r e k â f i r d e ğ i l d i r . Z i r a b i r â y e t - i c e lîle d e ş ö y le b u y u r u lm a k - t a d ı r : “ İ y i l i k e t m e k , f e n a l ı k t a n s a k ın m a k h u s u s u n d a b i r b ir in i z le y a r d ı m l a ş ı n . G ü n a h iş l e m e k v e h a d d i a ş m a k ü z e r in d e y a r d ım la ş m a -
174 E H L - İ S Ü N N E T İ T İ K A D I Bir kimse, diğer birine iyiliği niçin emretmiyorsun der, o da o ba na ne yaptı ki, ben ondan ne zarar gördüm ki veyahut ben bu işten kendimi sıyırdım veyahut da bu fuzulî bir dâvadır, bundan bana ne derse kâfir olur(198). .................................................... Ş E R H K I S M I .......................................................... y m . A l l a h ’ d a n k o r k u n . . . ” ( M â i d e s û r e s i : 2 ) . B u h u s u s t a b e n k e n d i m i a f f e t t im d e r s e v e b u n u n l a b a ş ı n a g e l m e s i m u h t e m e l f i t n e v e b e l â d a n d o l a y ı s ü k û t u k a s t e d e r s e k â f i r o l m a z . B u h u s u s t a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “ E y i m â n e d e n l e r , s i z n e f i s l e r i n i z i i ı s l a h e t m e y e b a k ı n , k e n d i n i z d o ğ r u y o l u b u l u n c a s a p a n l a r s i z e z a r a r v e r m e z ” (M â i d e s û r e s i : 1 0 5 ) . B i r h a d î s - i ş e r i f t e ş ö y l e b u y u r u l m u ş - t u r : “ İ t a a t o l u n a n b i r c i m r i l i k , t â b i o l u n a n h e v â v e h e r k e s i n k e n d i n i f i k r i n i b e ğ e n d i ğ i n i g ö r ü r s e n , b a ş k a l a r ı n ı n i ş i n i b ı r a k , k o y u n u n a s a r ı l d a ğ a ç e k i l . ” B u f u z u l î ş e y d e n b a n a n e d e r s e v e b u n u n l a k e n d i n i ü z e r i n e f a r z o l m a d ı ğ ı n ı k a s t e d iy o r s a k â f i r d i r . Ş a y e t b u iş , i d a r e c i l e r i n , h â k i m l e r i n v e â l i m l e r i n i ş i d i r d e r s e k â f i r o lm a z . ( 1 9 8 ) İ y i l i ğ i e m r v e k ö t ü l ü ğ ü n e h y e t m e k f a r z - ı k i f â y e d i r . İ n k â r e t m e k v e h a f if e a l m a k k ü f ü r d ü r . B i r i n i n y a p m a s ı i l e d i ğ e r l e r i n i n ü z e r in d e n s â k ı t o lu r . E b û ’ l - L e y s i ’ s - S e m e r k a n d î ş ö y l e d e m i ş t i r : S ö y l e d i k l e r i n i b a ş k a l a r ı n ı n k a b u l e d e c e ğ i n i b i l i r s e v â c i b d i r . D ö v ü l ü p s ö v ü l e c e ğ im b i l i r s e t e r k i e f d â l d i r . F a k a t b u n a s a b r e d e n k i m s e m ü c â h i t t i r v e p e y g a m b e r l e r i n y o l u n d a d ı r . E m r - i b i ’ l - m a ’ r û f , y a p ı l m a s ı g e r e k e n ş e y le a y n ı d e ğ e r d e d ir . Y a p ı l a n ş e y f a r z i s e o d a f a r z , s ü n n e t s e o d a s ü n n e t , m e n d u p is e o d a m e n d u p t u r . F a k a t , n e h y - i a n i ’ l - m ü n k e r i n h e p s i v â c i b d i r . Ç ü n k ü o f i i l i t e r k e t m e k v â c i b d i r . N e h y - i a n i ’ l - m ü n - k e r , k ö t ü lü k t e n u z a k l a ş t ır m a k b e ş ş e k i l d e o l u r : 1 — M ü n k e r o l a n ş e y l e r i t a n ıt m a k . 2 — Y u m u ş a k b i r ş e k ild e v a a z e t m e k . B u d u r u m l a r d a d e v l e t b a ş - k a n ın d a n iz in a l m a k ş a r t d e ğ i l d i r . 3 — Y a c a h i l , y a a h m a k , A l l a h ’ t a n k o r m u y o r m u s u n g i b i ş i d d e t l i k e lim e le r le ik a z e tm e k . B u n u n i ç i n d e i z i n ş a r t d e ğ i l d i r . 4 — i ç k i y i d ö k m e k , e ğ le n c e â l e t l e r i n i k ı r m a k g i b i t a s a r r u f l a r d a b u lu n m a k . B u d a iz n e t â b i d e ğ i l d i r .
ELFÂZ-I KÜFÜR 175 İyiliği emreden bir kimseye, bu kavgayı niçin yapıyorsun, bu yorucu iş nedir diyen kimsenin küfründen korkulur. Bir kimse, ilerde şu işi yaparsam, yahudi olayım, hıristiyan olayım, mecûsî olayım ve ya İslâmdan uzak olayım veyahut da buna benzer şeyler söylerse bize göre bu bir yemindir. Eğer o dediği şeyi yaparsa ve niyeti kâfir ol maksa kâfir olur. Niyeti kâfir olmamaksa yemin keffâreti vermesi ge rekir. Aynı lâfızlarla geçmişteki bir işe yemin ederse ve niyeti kâfir olmamak ise, yemini de yalansa keffâret icab etmez. Kâfir olup olma- ..................................................... Ş E R H K I S M I ................................................. 5 — D ö v m e k l e k o r k u t m a k v e t e h d it e tm e k . B u iz n e t â b id ir . “ M i f t â h u ’ s - S e â d e ” d e b ö y le g e ç m iş t ir . B i r h a d î s - i ş e r i f t e ş ö y le b u y u r u lm u ş t u r : “ S iz d e n k im , b i r k ö tü lü k ( y â n i s ö z v e f i i l d e A l l a h ’ ı n r â z ı o lm a d ığ ı ş e y le r ) g ö r ü r s e e li ile d e ğ iş t i r s i n . ( D i n e n h a r a m o l a n ş e y l e r i iz â le e tm e k d e m e k tir k i n e h y -i a n i’ l- m ü n k e r i n e n t e s i r l i o l a n ı d ı r . ) E ğ e r g ü c ü y e tm e z s e ( M u h a t a b ı k e n d i s i n d e n d a h a k u v v e t l i o l u r d a e l i i l e n e h y e d e m e z s e ) d i l i ile . ( Y â n i o n q v â c i b o l a n a z a r l a m a , b a ş k a s ın d a n y a r d ı m d ile m e , A l l a h ’ ı h a tırla tm a g i b i s ö z l e r l e d e ğ i ş t i r m e k ) . E ğ e r b u n a d a g ü c ü y e tm e z s e (m a lın d a n , c a n ı n d a n k o r k a r s a ) k a l b i il e . ( K a l b e n o n u k e r ih g ö r ü p , e ğ e r g ü c ü y e t s e i d i o n u m e n e t m e y e a z m e t m e k k i h u h e r k e s in ü z e rin e v â c ib d ir.) B u ( k a l b i i l e b u ğ z e t m e k ) i m â n ın e n z a y ı f d e r e c e s id ir . ( B u n u d a y a p a m a y a n k i m s e d e h a r d a l t a n e s i k a d a r d a h i im â n y o k t u r . ) " B u h a d îs - i * ş e r î f k ö t ü l ü ğ ü n e h y e t m e n in t e r t ib in e d e l i l d i r . A lim l e r in ç o ğ u b u g ö r ü ş t e o l d u ğ u g i b i f e t v â d a b u v e c h ü z e r e d ir . A A l i m l e r , e m r v e n e h y e t t iğ i ş e y i y a p a n k im s e le r in b u v a z ife y i ( iy i l i k l e e m r e d i p , k ö t ü lü k t e n u z a k l a ş t ır m a k v a z if e s in i) y a p a b ile c e k le r in i s ö y l e m i ş l e r d i r . H z . E n e s ’ d e n ( r . a . ) r i v â y e t o lu n a n b i r h a d îs - i ş e rifte ş ö y le v â r id o l m u ş t u r : “ B i z d e d i k k i : “ Y a R e s û la lla h , b iz s ö y le d iğ im iz i y a p m ıy o r s a k , i y i l i ğ i e m r , k ö t ü lü k t e n n e h y e t m e y e lim m i? " R a s û lu lla h (s.a.v.) b u n u n ü z e r i n e ş ö y l e b u y u r d u : “ S i z s ö y le d ik le r in iz in h e p s in i y a p a m ı y o r s a n ı z d a y i n e i y i l i k l e e m r e d in v e k ö t ü lü k te n u z a k la ş t ır ın . " M e n â v î : B i r i n i n t e r k i i l e d i ğ e r i n i n v ü c û b u y â n i f a r z o lu ş u d ü ş m e z d e m i ş t i r : B i l h a s s a b u d e v ir d e , n a s ih a t k a p ıs ın ın k a p a n m a m a s ı i ç i n , b u ş a r t l a r ı n a r a n m a m a s ı g e r e k i r . E ğ e r b u g ö r ü ş , ş u â y e t - i c e l î l e y e m u h a l i f t i r d e n e c e k o l u r s a : “ S iz , in s a n la r a i y i l i ğ i e m r e d e r s i-
176 EHL-İ SÜNNET ¡ ’TIKADI mak hususu ise, yukardaki mesele gibidir. Allah’a, ruhuna ve başına yemin ederim diyen kimse bazılarına göre kâfir olur. Bir kimse Allah ve ayağının toprağı hakkı için derse kâfir olur. Hayalını ve senin ha yatının hakkı için diyen kimse kâfir olur. Doğru olarak Allah’tan baş kası için yemin etmek, yanlış yere yemin etmekten daha şiddetlidir. Bir kimse, diğerine mânasını bilerek ve kasdederek (veya mutlak ola rak) “ya rabbi” derse kâfir olur. ..................................... Ş E R H K I S M İ .......................................... n i z d e k e n d i n i z i u n u t u r m u s u n u z ? ” ( B a k a r a s û r e s i : 4 4 ) . B u â y e t - i c e l î l e d e k i m â n a , v a a z d a n m e n d e ğ i l , n e f s i t e z k i y e e t m e y e ( t e m iz le m e y e ) t e ş v ik t ir . M e m u r o l d u ğ u i k i ş e y d e n b i r i n i i h l â l e t m e k le , d i ğ e r i d e i n s a n ı n ü z e r i n d e n s â k ı t o l m a z . F a k a t u y g u n v e m a t l u p o l a n s ö y l e d i ğ i y â n i m e n e t t i ğ i k ö t ü l ü ğ ü y a p m a m a k t ı r . P e y g a m b e r E f e n d i m i z b i r h a d î s - i ş e r i f i n d e ş ö y l e b u y u r m a k t a d ı r : “ M i r a ç g e c e s i n d e , d u d a k l a r ı m a k a s l a r l a k e s i l m i ş k i m s e l e r g ö r d ü m . C e b r â i l ( a . s . ) ’ e , b u n l a r k i m d i r d i y e s o r d u m . İ y i l i ğ i e m r e d ip d e k e n d i l e r i n i u n u t a n ü m m e t i n i n h a t i p l e r i d i r , d e d i . ” E m r - i b i ’ l - m a ’ r u f v e n e h y - i a n i ’ l - m ü n k e r i n g i z l i y a p ı l m a s ı g e r e k i r . G i z l i l i k f a y d a v e r m e z s e a ç ı k a ç ı k y a p ı l ı r . Y a p t ı ğ ı n ı , m a l , m e v k i, m e d h , ö v ü n m e v e b u n u n g i b i g e ç i c i m a k s a t l a r a â l e t e t m e m e l i , y a l n ı z d i n i n i a z i z k ı l m a k v e A l l a h ’ ı n r ı z â s ı n ı k a z a n m a k i ç i n y a p m a l ı d ı r . E m r - i b i ’ l - m a ’ r u f , e n b ü y ü k v e c i b e l e r d e n d i r . H i ç b i r a m e l , A l l a h i ç i n ö f k e le n m e y e n e f a y d a v e r m e z . İ b n A b b a s ( r . a .) ş ö y l e d e m e k t e d i r : “ R e s û l u l l a h ( s . a . v .) : “ S â l i h l e r o l d u ğ u h â l d e y e r y a r ı l ı r m ı ? ” d i y e s o r d u m . “ E v e t ” d i y e c e v a p v e r d i l e r . “ G ü n a h k â r l a r a s ü k û t v e m iid â h a n e ( y a l t a k l ı k ) e d i l d i ğ i n d e y e r y a r ı l ı r . ” N e s â b i s i m l i k i t a p t a z i k r e d i l e n b i r h a d î s - i ş e r i f t e ş ö y l e b u y u r u l - m u ş t u r : “ K ı y â m e t g ü n ü ü m m e t im d e n b a z ı l a r ı m a y m u n v e h ı n z ı r ş e k lin d e k a b r i n d e n k a l k a c a k v e m a h ş e r e o s u r e t t e g e l e c e k l e r d i r . B u n l a r g ü ç l e r i y e t t i ğ i h â l d e k ö t ü l ü k l e r i n e h y e t m e d i k l e r i g i b i g ü n a h k â r l a r a m iid â h e n e d e b u l u n m u ş l a r d ı r . ” B u v a z i f e y i y a p a n b i r k i m s e h i ç k i m s e d e n k o r k m a m a l ı d ı r . K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e A l l a h T e â l â ş ö y l e b u y u r m u ş t u r : ” ... O n l a r d a n k o r k a c a k m ı s ı n ı z ? E ğ e r ( g e r ç e k t e n ) i n a n m ı ş k i m s e l e r s e n i z k e n d i -
ELFÂZ-I KÜFÜR 177 Bir kimse, bir kimsenin bir yerden gelişi veya buna benzer hâllerde o kimse için kurban keserse kâfir oluı*l99). Bir kimse, ibâdet niyeti ile olsun veya olmasın sultana secde ederse kâfir olur. Eğer ni yeti selâm ise ihtilâf vardır. Bununla beraber alnını veya yanağını ye re koyarsa, küfre yakındır. Biri geçmişte ben kendi isteğimle kâfirdim der sonra da o sözünü yalanlarsa kâfir olur. Kadı onun “yalan söyle dim” sözüne itibar etmez. Hastalıktan kurtulup, sıhhate kavuşan bir kimseye merkebi yine bıraktı diyen veya çocuğu ölen bir kimseye rûhunu senin için verdi di yen veyahut da birini ta’ziye ederken onun rûhu, senin rûhunun ziya deleşmesi için eksildi diyen kimselerin hepsinin kâfir olmalanndan korkulur. Allah rûhunu ziyadeleştirsin demek hata ve cehalettir. Filânın rûhu azaldı, seninki de çoğaldı demek de aynıdır. Bir kimse kendi kendine öldü derse küfründen korkulur. Bir kimse, ölen biri için, bu ölü Allah’ın olmalıydı veya olmamalıydı gibi bir lâf ederse kâfir olur. Bir kimsenin oğlu öldüğünde, diğeri bu Allah’a lâyıktır ve- ......................................................Ş E R H K I S M I ................................................. s i n d e n k o r k m a n ı z a d a h a ç o k l â y ı k o l a n b i r A l l a h v a r d ı r . ” (T e vb e s û r e s i : 1 3 ) . Y i n e b u m e v z u d a , i l i m e r b a b ı n ı n m e s ’ u liy e t i b ü y ü k tü r. B u g ib i k i m s e l e r , ö n c e b i l d i k l e r i i l e a m e l e d ip , s o n r a a i le f e r t le r in e , a k r a b a l a r ı n a , k o m ş u s u n a v e s o k a k t a k i l e r e k ö t ü lü k t e n u z a k la ş m a la r ın ı em - r e t m e l i d i r . B a z ı l a r ı n ı n k a b u l e t m e m e s i, k e n d is in i m a ’ z ı ı r gösterem ez. D a h a s o n r a k ö y l e r e , v a d i l e r e v e â le m e a ç ı l m a l ı , t e b liğ s a h a s ın ı g e n i ş l e t m e l i d i r . K ö t ü l ü k ç o ğ a l ı r , m e n e t m e s i m ü m k ü n o lm a z s a m enetm e y e b i l i r . F a k a t ü z ü n t ü l ü , h ü z ü n l ü , g a m lı v e k e d e r li o lm a s ı g e re km e k te d i r . ( 1 9 9 ) B i r k i m s e , A l l a h , r u h u n v e b a ş ın h a k k ı iç in d e rs e , b a z ı â l i m l e r e g ö r e k â f i r o l u r . Ç ü n k ü , t a ’ z im d e o n la r ı, A l l a h ’ a o r ta k k ı l m ı ş t ı r . E ğ e r , A l l a h v e a y a ğ ı n ı n t o p r a ğ ı h a k k ı iç in d iy e y e m in ederse, b ü t ü n â l i m l e r c e k â f i r d i r . “ M u h î t ” k i t a b ı n d a , A l i R a z î ş ö y le d e m iş t ir : S e n in h a y a tın h a k k ı i ç i n , P e y g a m b e r i n h a y a t ı v e P e y g a m b e r in r û h u n u n h a k k ı iç in d iy e n v e b u n a b e n z e r l â f ı z l a r l a y e m in e d e n le r in k ü fr ü n d e n k o r k u lu r . B u h u s u s i l e i l g i l i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “ O h a ld e k e n d in iz b i lip d u r u r k e n , ( y a r a t ı l a n o ş e y l e r l e ) A l l a h ’ a e ş l e r k o ş m a y ın . " ( B a k a r a s û r e s i: 2 2 ).
1 7 8 yahut da Allah onun rûhunu almamalıydı derse kâfir olur. Bir kimse, filân rûhunu efendisine verdi veya kendisine kaldı derse kâfir olur. Bir kimse ölen için, o sizden çok Allah’a lâzımdı derse kâfir olur. Bir kimse Farsça olarak: “Fülân bimürd ti cân be tu siperd: Filân öldü ve canını sana ısmarladı” derse kâfir olur. Bir kimse, diğerine, Kıyametteki izdihamda beni nasıl bulacaksın derse, bazılarına göre kâfir olur. Bir kimse, diğerine bugün sen bana hakkını verirsen, kıyamette ben sana daha çok veririm der, öbürü de Kıyamet gününde çok hak olmaz derse kâfir olur. Bir kimse, alacaklısına, dünyada iken borcunu ver, zira âhirette para yoktur derse borçlu da, sen bana daha fazla ver, Kıyamet gününde hepsini sana veririm derse kâfir olur. Bir kimse, 10 lira borçlu olduğu bir kimseye bana 10 lira daha ver, Kıyamette 20 li ra alırsın derse kâfir olur. Ademoğlundan başka canlıların Kıyamet günü dirilmeyeceğini söyleyen kimse kâfirdir. “Allah, bana dünya lezzetlerinden bir şey vermeyecekti de niçin yarattı?” diyen kimse, Ebû Hâmid’e göre kâfirdir. Bir kimse, filânı Allah niçin yarattı derse kâfir olur1200^ Allah beni filân ile beraber Cennetine koyacak olsa gir mem, yahut filânsız Cennete girmem veya sensiz Cennete girmem ve yahut da filânla Cennete girmeye emrolunsam girmem diyen kimse kâfir olur. Bir kimse dünyada ekmek lâzım, âhirette ne olursa olsun derse kâfir olur. Bir kimse çirkin bir söz söyler, diğeri de ona, ne yapıyor sun, küfre girersin der, öbürü de ne yapıyorum ki küfre gireyim derse kâfir olur. Ben sevab ve azabdan veya ben ölüm ve ikabdan uzağım derse kâfif olur. Bir kimse, diğerine saîre yâni Cehenneme gitmekten başka ne yapabilirsin derse kâfir olur. Bir kimse, bir âlim bir fakire bir dirhem verse (yardım etse) göklerde veya Kıyamet gününde me lekler davul çalar derse kâfir olur. Filânın küfür üzere ölmesini isti- ........................................Ş E R H K I S M I .............................................. ( 2 0 0 ) B i r k im s e , A l l a h , f i l â n ı n i ç i n y a r a t t ı d e r s e k â f i r d i r . Ç ü n k A l l a h i n s a n l a r ı , A l l a h ’ ı b i l m e l e r i v e O ’ n a i b â d e t e t m e l e r i i ç i n y a r a t m ı ş t ır . B u n u s ö y le y e n k im s e ş u â y e t - i c e l î l e y e m u h a l e f e t e t m i ş t i r : “ “ B e n c i n l e r i d e , i n s a n l a r ı d a ( b a ş k a b i r h i k m e t l e d e ğ i l ) a n c a k b a n a k u l l u k e t s i n l e r d i y e y a r a t t ı m . ” ( Z â r i y â t s û r e s i : 5 6 ) . E H L - İ S Ü N N E T İ ’T I K A D I ........................................................
ELFÂZ-I KÜFÜR 179 yorum diyen kimse kâfir olur. Bana eziyet ettin, nerede ise küfre gire ceğim diyen kimse kâfir olur. Ben kiliseyi, mescidi, papazı ve imâmı sever ve i’tikad ederim diyen kimse kâfir olur. Bir kimse, kâfir bir dostuna daha fazla yaklaşmak için, sen dinini muhafaza et, ben de edeyim, yahut da senin dinin de hak, benim dinim de hak, hepsi Al lah’ın dini, hepsi iyidir derse kâfir olur. İki kişi arasında bir anlaşmazlık devam ederken, birisi, küfür bu bizim yaptığımızdan daha hayırlıdır diyecek olsa kâfir olur. Bir kim se şeriatlerden veya milletlerden biri için bu Muhammed (s.a.v.)’in şeriatından daha hayırlıdır dese veya ilimlerden herhangi biri için, bu şeriat ilminden daha hayırlıdır derse kâfir olur. Bid’at ve hevâ ehlinin sözü için(20I), bu mânevi bir kelimedir veya doğru- ..................................................... Ş E R H K I S M I ................................................ ( 2 0 1 ) B i d ’ a t ; i ’ t ik a d , a m e l v e s ö z i l e S ü n n e te m u h a le fe t etm ek d e m e k t i r . Â l i m l e r i n t â r i f ı ş ö y l e d i r : P e y g a m b e r im iz (s.a .v.) za m a n ın d a o l m a y a n b i r ş e y i i h d a s e t m e k t e d ir . H e r e v î ş ö y l e d e m i ş t i r : B i d ’ a t , K i t a p v e y a S ü n n e tte , g iz li veyahut d a â ş i k â r e m e s n e d î o l m a y a n ş e y d ir . B i d ’ a t - i h a s e n e is e , K i t a p v e S ü n n e t t e g i z l i v e y a â ş ik â r e m esnedi o l a n d e m e k t i r . E n ç i r k i n b i d ’ a t l e r o n a d e t t ir , d e n m iş t ir . 1 — K u r ’ â n - ı K e r î m o k u m a y ı, z i k i r , d u â , n a m a z , te s b îh v.b. şey l e r i p a r a i l e y a p m a k . 2 — Ö l ü y e m e ğ i y a p m a k v e y e m e k , k a b i r ü z e r in d e m u m yakm ak, g e l i n v e c e n a z e ö n ü n d e â ş i k â r e z i k i r y a p m a k , k a b ir ü z e rin e b in a y a p m a k , o b i n a y ı s ü s le m e k v e o r a d a y a t m a k . 3 — N â f i l e n a m a z l a r ı c e m a a t le k ılm a k . . . R e g â ib , K a d ir , B e ra t, T e s b î h v . b . g i b i . 4 — T â ’ d i l - i e r k â n ı t e r k e tm e k . K a r g a n ı n g a g a s ın ı y e r e v u ru ş u g i b i n a m a z k ı l m a k . 5 — N a m a z d a i m â m ı g e ç m e k v e o n a m u h a le f e t etm ek. 6 — S a f l a r ı d ü z e l t m e m e k . ( S a f l a r ı d ü z e lt m e k n a m a z ın k e m â l i n d e n d i r . )
1 8 0 dur4202) derse kâfir olur. Kâfirlerin vergilerini iyi gören kâfirdir. Bir kimse, yalan söyler, diğeri de onu yalan söyleme diye ikaz ettiğinde o, benim söylediğim kelime-i şehadetten daha doğrudur derse kâfir olur. Bir kimse, diğerine haram ye ki Cehenneme giresin der, o da yi yorum derse kâfir olur. Bir kimse filân kendi ölümü ile ölmek istemi yor derse küfründen korkulur. Bir kimse, ben bilineni de bilinmeyeni de, olanı da olmayanı da biliyorum derse kâfir olur. Bir kimse bir kö tülüğe, bir günaha başlarken, diğerine gel güzel güzel yaşayalım ve yahut da kimse bizim gibi neşeli olamaz derse kâfir olur. Fakirlik, şe kavettir diyenin küfründen korkulur. Bir kimse Farsça olarak “Fülân zindegânî beşûmâdâd: Filân size hayat verdi” derse kâfir olur. Ebû’l- Fadl, çocuğu ölen bir kimse, ya Rabbi bir tane verdin, onu da geri al- ....................................................Ş E R H K I S M I .......................................................... 7 — T ü r k ü d i n le m e k . K u r ’ â n - ı K e r î m o k u y u ş t a k i v e z i k i r d e k i t e - g a n n i d e b u n a d a h i l d i r . R a k s ( d a n s ) e t m e k v e s a ğ a s o l a s a l l a n m a k . 8 — H u t b e o k u n u r k e n s a l â t i i s e l â m g e t i r m e k , r a d ı y a l l a h u a n h d e m e k , â m i n d e m e k v .b . s ö z l e r i s ö y le m e k . 9 — İ s r a f e d e n k im s e y e s a d a k a v e r m e k , m e s c i d d e d i l e n m e k , o y n a m a k , d a n s ( r a k s ) i ç i n y e m e k t e r t i b e t m e k . 1 0 — K a d ı n l a r ı n y a b a n c ı b i r e v d e , t a ’ z i y e v e y a t e b r i k i ç i n t o p l a n m a l a r ı , c e h r e n ( s e s l i ) t e v h î d g e t i r m e l e r i , m e v l i d - i ş e r i f i e r k e k l e r i n i ş i t e c e ğ i b i r ş e k i l d e a ç ı k o k u m a l a r ı . B i d ’ a t i n r e d d i n e d e l i l o l a n v e H z . Â i ş e ( r . a . ) t a r a f ı n d a n r i v a y e t e d il e n h a d î s - i ş e r i f ş ö y l e d i r : “ B i r k im s e , b i z i m e m r i m i z d e ( I s l â m d a ) o l m a y a n b i r ş e y i i c a d e d e r s e o m e r d u d d u r ( y â n i r e d d o l u n m u ş t u r ) " . B u h a r î v e M ü s l i m r i v â y e t e t m iş t ir . D i ğ e r b i r h a d î s - i ş e r i f t e i s e ş ö y l e b u y ı ı r u l m u ş t u r : “ A l l a h , b i d ’ a t s a h i h i n i n a m e l i n i , b i d ’ a t ı b ı r a k m a d ı k ç a k a b u l e t m e z . " H a d î s - i ş e r i f i , I b n M â c e , İ b n A b b a s ’ d a n r i v â y e t e t m iş t ir . B i r b a ş k a h a d î s - i ş e r i f t e i s e ş ö y l e b u y u r u l m a k t a d ı r : “ A l l a h , b i d ’ a t s a h i b i n i n o r u c u n u , h a c c ı n ı , u m r e s i n i , c i h a d ı n ı , f a r z v e n â f i l e n a m a z l a r ı n ı k a b u l e t m e z . V e k ı l ı n h a m u r d a n ç ı k ı ş ı g i b i İ s l â m d a n ç ı k a r " H u z e y f e ( r . a . ) r i v â y e t e t m iş t ir . ( 2 0 2 ) İ ’ t ik a d d a b i d ’ a t i n b a z ı s ı k ü f ü r d ü r . B u n l a r , A l l a h c i s i m d i r E H L - İ S Ü N N E T İ T İ K A D I ........................................................
din veya bana bir tane verdin geri aldın, filâna on tane verdin bir tane sini bile almıyorsun derse, kâfir olmamasını umarım demiştir. Bir kimse şaka olarak Farsça “Men hod âyem: Ben kendim geli rim” yerine “Men Hudâyem. Ben Allah’ım” derse kâfir olur. Karısını üç defa boşayan bir kimseye, bir diğeri, mürted ol ki ka rın sana başka bir kocaya varmaksızın helâl olsun diye öğretirse kâfir olur. Böyle bir yola sapıldığmda o kadın, o kocaya yine helâl olmaz ve buna fetvâ veren de kâfir olur. Bir kimse karısına ey kâfir der, ka dın da öyleyim, beni boşa veya ben böyle olmasaydım sana arkadaş olmazdım, beni göremezdin derse kadın kâfir olur ve nikâh bozulmuş olur. Şayet kadın, madem ben böyleyim, beni niçin boşamıyorsun derse kâfir olmaz. Bir kadın, kocasına ya mecûsî veya ya yahudî der, o da ben böyle isem benimle oturma, benimle arkadaş olma derse kâfir olur. Bazılarına göre kâfir olmaz. Bir adam, karısına ey kâfir der, karısı da sensin derse, kadın boş olmaz. Bunun aksi de böyledir. Bir kadın, ben şunu yaparsam, kâfir olayım derse, derhal kâfir olur. Bu bir yemindir, küfür değildir, bozulduğunda keffâret icab eder de denmiştir. Bir kimse kiliseye veya buna benzer ibâdet yerlerine ruh ban ve papazları ziyaret etmek için veyahut teberriiken girerse veya onlara has bir işi yaparsa veyahut da mecûsîlerin Nevrüz gününde onlara elma takdim ederse, bayramlarında onlara muvafakat ederse, bayramlarını ilân etmek için onlarla beraber çıkarsa kâfir olur. ...................................................... Ş E R H K I S M I ................................................. d i y e n l e r , A l l a h ’ ı n i l m i n i n c ü z ’ e t a a l l û k e t m e d iğ in i i l e r i s ü re n le r, h a ş i r v e n e ş r i i n k â r e d e n l e r v e â le m e k a d îm d iy e n le r d ir . B u m e zh e b le r y e n i d e ğ i l d i r . B u n l a r n ü b ü v v e t t e n ö n c e d e m e v c u t id ile r . İ ’ t i k a d d a b i d ’ a t i n b a z ı s ı is e k ü f ü r d e ğ ild ir . K a b i r e lç is in i (M ü n - k e r - N e k i r i ) i n k â r e t m e k . A l l a h ’ a c is im ıt la k e d ip , b iz im c is im le r im iz e b e n z e m e d i ğ i n i i d d i a e t m e k t ir . B u n l a r ı n g ü n a h ı, d iğ e r b ü y ü k g ü n a h l a r d a n d a h a b ü y ü k t ü r . Ç ü n k ü b u i ’ t ik a d b u n la r ın iç e r is in e y e rle ş m iş t i r . B u n l a r h a k k ı n d a K i t a p v e S ü n n e t t e ş id d e t li v a îd le r v a r d ır . H e r b ü y ü k g ü n a h ı n — h a k l a r y e r i n e g e t i r i ld ik t e n s o n r a — te v b e s i k a b u l d ü r . B i d ’ a t e h l i n i n k i k a b u l d e ğ i l d i r . Ç ü n k ü b u n la r , b i d ’ a t i, ta a t o la r a k k a b u l e t m e k t e d i r l e r . ..............................................ELFÂZ-I KÜFÜR........................................... 181
1 8 2 E H L -İ S Ü N N E T ¡ ’T I K A D I Sihirbaz tevbe ettirilmeden öldürülür. Sihri terk ve tevbe(203) ede ceğim şeklindeki sözleri de kabul edilmez. ................................................... Ş E R H K I S M I ......................................................... ( 2 0 3 ) T e v b e , m a s iy e t t e n d ö n ü p , b i r d a h a o n u y a p m a m a y a a z m e t m e k t ir . B u n u d a s a d e c e A l l a h ’ t a n k o r k t u ğ u i ç i n y a p m a k t ı r . H e r h a n g i b i r m a d d î v e y a ş a h s î b i r z a r a r d a n d o l a y ı t e v b e f a y d a v e r m e z . B ü y ü k g ü n a h l a r a , t e v b e d e n b a ş k a h i ç b i r ş e y k e f f â r e t o l a m a z . K ü ç ü k g ü n a h l a r a , n a m a z k ı l m a k , o r u ç t u t m a k , t e v b e - i s t i ğ f a r e t m e k g i b i ş e y l e r k e f f â r e t o l u r . H a c c - ı m e b r û r , b ü y ü k g ü n a h a k e f f â r e t o l a m a z . B a z ı l a r ı n ı n o l u r d e m e l e r i , t e r k e t t i ğ i i b â d e t l e r i k a z a e t m e s i n e , z u l ü m v e b o r ç l a r ı n ı ö d e m e m e s in e k e f f â r e t d e ğ i l , t e v b e y i t e h i r i n e k e j f â r e t t i r . “ M e d â r ı k ” k i t a b ı n d a ş ö y l e v â r i d o l m u ş t u r : H a c d a k ü ç ü k g ü n a h l a r a f f e d i l m i ş t i r . A m m a b ü y ü k g ü n a h l a r ı n d a a f f e d i l m e s i n i u m a r ım . B u h u s u s t a K u r ’ â n - ı K e r î m ’ d e ş ö y l e b u y u r u l m u ş t u r : "... Ç ü n k ü g ü z e l l i k l e r k ö t ü l ü k l e r i (g ü n a h l a r ı ) g i d e r i r . B u , i y i d ü ş ü n e n l e r e b i r ö ğ ü t t ü r . ” ( H ı ı d s û r e s i : 1 1 4 ) . H a d î s - i ş e r i f l e r d e b u h u s u s l a r l a i l g i l i o l a r a k ş ö y le d e n ilm e k t e d ir : ‘ ‘ B i r k i m s e h a c c e d e r d e , h a c d a g ü n a h iş l e m e z v e k a r ı s ı i l e c i n s î m ü n a s e b e t t e b u l u n m a z s a , a n a s ı n d a n d o ğ d u ğ u g i b i b a ğ ı ş l a n m ı ş d ö n e r " “ M e d â r i k ” , b u n u ş e r h e d e r k e n , k u l h a k l a r ı b u n a g i r m e z d e m i ş t ir . D i ğ e r b i r h a d î s - i ş e r i f t e ş ö y l e d e n i l m e k t e d i r : " P e y g a m b e r i m i z ( s . a . v . ) , M ü z d e l i f e ’ d e b ü t ü n h a c ı l a r ı n g ü n a h l a r ı n ı n a f f ı n ı i s t e m i ş t i r . D u â s ı n a a d a m ö ld ü r m e v e z u l m ü d e k a t m ı ş t ı r . ” K u r t u b î , h a d î s - i ş e r i f t e k i z u l ü m d e n m a k s a t , y a p t ı ğ ı z u l m ü o r t a d a n k a l d ı r m a i m k â n ı n a s a h i p o l m a y a n l a r ı n z u l m ü d ü r d e m i ş t i r . T i r m i z î is e , k u l h a k k ı d ü ş m e z . D i ğ e r h a k l a r ı n d a t e v b e s i n i n t e h i r i a f f o l u n u r , k e n d i l e r i d ü ş m e z , d e m i ş t i r . Â y e t - i c e l î l e d e z i k r e d i l e n , h a s e n a t s e y y i â t ı g i d e r i r l â f z ı m u t l a k d e ğ i l d i r . H e r k ö t ü l ü ğ ü n k a r ş ı l ı ğ ı n d a i y i l i k v a r d ı r d e m e k t i r . M e s e l â : G e ç m iş n a m a z ı k a z a e t m e k b i r h a s e n e d i r . B u h a s e n e , n a m a z ı g e ç i r m e k t e k i g ü n a h ın a f f ı n a v e s i l e o l u r . Ş u n u b i l m e k g e r e k i r k i , g ü n a h , i n s a n ı y a k ü f r e , y a n i f a k a y a d a i r t i d â d a g ö t ü r ü r . B u n l a r ı n t e v b e s i , t a m b i r p i ş m a n l ı k d u y m a k v e s a m i m î b i r m ü s lü m a n o l m a k l a m ü m k ü n d ü r . B u g i b i l e r t e k r a r I s l â m a d ö n d ü k t e n s o n r a ö n c e k i h a s e n a t ı n ı n ü z e r i n e s e v a p l a r ı n ı n i l â v e e d i l i p e d il m e d iğ i h u s u s u n d a i h t i l â f v a r d ı r . I ’ t ik a d d a , b i d ’ a t a s a p a n l a r m t e v b e s i d e t a m b i r p i ş m a n l ı k d u y m a k v e d o ğ r u b i r ş e k ild e i ’ t i k a d e t m e k t ir . A m e l i l e i l g i l i m a ’ s i y e t l e r e g e l i n c e ş ö y l e d i r : F a r z l a r ı t e r k e tm e k .
ELFÂZ-I KÜFÜR 183 Ben sihirbazım diye kendi ikrar eder veya sihirbaz olduğuna şe- hadet edilirse kanı helâldir. Bir kimse ben sihirbazdım ama terk ettim, ............................... - ................... Ş E R H K I S M I ................................................. N a m a z : T e r k i n d e i k i g ü n a h v a r d ı r : I — G e c ik t ir m e , b u n u n te vb e si t a m b i r p i ş m a n l ı k t ı r . 2 — T e r k t e v b e s i, â n ın d a k a z a e tm e k tir. K a z a y ı t e h i r , d i ğ e r b i r m a ’ s i y e t t i r . T e v b e s i g e r e k m e k te d ir . Ö lü m h a s ta lığ ın d a n d o l a y ı n a m a z k ı l m a y a g ü c ü y e t m e y e n b i r k im s e , y a k ın la r ın a , b u n u n i ç i n f i d y e v e r m e l e r i n i v a s i y e t e d e r . T a h r im e n m e k ru h o la n b ir ş e y i l e e d a e d i l e n n a m a z ı n i a d e s i v â c ib d ir . “ H id â y e " k ita b ın d a d a b ö y l e v â r i d o l m u ş t u r . Z e k â t , f i t r e , n e z i r v e k u r b a n ı n t e v b e s i d e k a z a e tm e k tir. H a c c ı d a k a z a e t m e k l â z ı m d ı r . H a c c a g it m e y e g ü c ü y e t m iy o r s a v a s iy e t eder. Y a s a k l a r l a i l g i l i g ü n a h l a r : K u l h a k k ın a t a a llû k e tm e y ip k e n d i ile A l l a h a r a s ı n d a o l u r s a — t ü n ü p K u r ’ â n o k u m a k , i ç k i iç m e k , z in a et m e k g i b i — n a s û h t e v b e s i y a p a r . İ d a r e A m i r i ( V a l i ) ’ n d e n c e z a n ın tat b i k i n i i s t e y i p , k e n d i s i n i r e z i l e t m e k is t e m e z s e , b u in s a n ın y a p a c a ğ ı ş e y , g ü n a h ı n ı n a f f ı i ç i n A l l a h ’ a y a lv a r m a k t ır . H e le s e h e r v a k tin d e A l l a h ’ a y a l v a r m a s ı d a h a u y g u n d u r . C e z a n ı n t a t b ik i i ç in İ s lâ m î İd a re A m i r i n e m ü r a c a a t e t m e s i d a h a e f d â ld ir . H a y v a n l a r a m ü t e a l l i k h a k l a r a g e li n c e ş ö y le d ir : O n la r a te câvü z e t m e k , ö l d ü r m e k , ö z ü r s ü z d ö v m e k , ö z ü r lü d e o ls a y ü z ü n e v u rm a k , g ü c ü n d e n f a z l a y ü k y ü k l e m e k , t a ş ım a y a g ü c ü y e t m e d iğ i h a ld e b in m e k , y e m v e s u v e r m e m e k v e b u n a b e n z e r d a v r a n ış la r d a b u lu n m a k ç o k g ü ç b i r d u r u m d u r . B u g i b i h a r e k e t l e r d e b u lu n a n la r ın , A l l a h ’ a y a lv a r ıp g ö z y a ş ı d ö k m e k t e n b a ş k a y a p a c a ğ ı h i ç b i r ş e y y o k tu r. K u l l a r a t a a l l u k e d e n h a k l a r is e b e ş t ir : 1 — M a l î h a k l a r : “H ı r s ı z l ı k , g a s b , a ld a t m a k , s a h t e k â r lık y a p m a k , b a ş k a s ı n ı n m a l ı n ı t e l e f e t m e k , y a l a n c ı ş a h it lik y a p m a k , z â lim c e h ü k m e t m e k , r ü ş v e t a l m a k v e b u n a b e n z e r ş e y le r d ir . B u n la r ı y a p a n la r ı n , o k i m s e l e r l e h e l â l l e ş m e s i g e r e k i r . H e lâ lle ş m e d iğ i ta k d ir d e k ıy a m e t t e s e v a b ı n d a n a l ı n a c a k t ı r . H a k s a h i b i ö lm ü ş o lu r s a , m ir a s ç ıla r ı n a , m i r a s ç ı s ı n ı d a b u l a m a z s a , h a k s a h i b i n i n h a y r ın a f a k i r l e r e v e r m e l i d i r . B u h a k l a r , k â f i r l e r e a i t is e , o n l a r ı m u t la k a r â z ı e tm e lid ir. R â z ı e t m e z s e i ş i ç o k z o r d u r . A l l a h T e â l â ’ n ın r ız â s ın ı k a z a n m a s ı g e re k i r . 2 — B e d e n î v e y a c i s m a n î h a k l a r : K ı s a c a k ıs a s a t a a llû k e d e n m e s e l e l e r d i r . B ö y l e b i r s u ç i ş l e y e n k im s e ö n c e te v b e e t m e li v e h a k s a h i b i n e t e s l i m o l m a l ı d ı r . H a k s a h i h i is t e r s e a f f e d e r , is t e r s e h a k k ın ı a l ır . V e y a h u t d a m a l h u s u s u n d a a n l a ş m a y a p a r a k s u lh o lu r la r .
184 EHL-İ SÜNNET İ’TİKADI terk edeli de çok oldu diye kendi ikrar eder veya kendisine bu hususta şehadet edilirse kabul edilir, öldürülmez. Kâhin de sihirbaz hükmün- ................................................Ş E R H K I S M I .......................................................... 3 — Ş e r e f e t a a l l û k e d e n m e s e l e l e r k i , b u n l a r g ı y b e t , b ü h t a n , i s t i h z â , s ö v m e k v e b u n a b e n z e r ş e y l e r d i r . B u g i b i h â l l e r d e t e v b e v e h e l â l l e ş m e g e r e k m e k t e d i r . M i r a s ç ı l a r l a h e l â l l e ş m e o l m a z . B ü h t a n ı n ö z e l b i r ş a r t ı v a r d ı r k i , o d a i f t i r a e t t i ğ i k i m s e n i n y a n ı n d a k e n d i n i y a l a n l a m a k t ı r . 4 — N a m u s a t a a l l û k e d e n m e s e l e l e r i s e ş u n l a r d ı r : A i l e s i n e , ç o c u ğ u n a i h a n e t e t m e k . B ö y l e b i r d u r u m v u k u b u l d u ğ u n d a t e v b e e t m e k v e h e l â l l e ş m e k g e r e k i r . E ğ e r , b i r f i t n e y e s e b e p o l a c a k s a , A l l a h ' a y a l - v a r m a l ı v e h a k s a h i b i n e d u â e t m e l i d i r . 5 — D i n î m e s e l e l e r e t a a l l û k e d e n h a k l a r : B a ş k a l a r ı n ı k â f i r l i k v e f â s ı k l ı k l a i t h a m e t m e k g i b i ş e y l e r d i r . B u d u r u m d a ö n c e t e v b e e d e r . S o n r a o n u r a z ı e d e r v e k e n d i n i y a l a n l a r . H u l â s a i s i m l i k i t a p t a ş ö y l e v â r i d o l m u ş t u r : B ü t ü n h a k l a r ı n ı b a n a h e l â l e t d e r s e , h a k s a h i p l e r i d e b u h a k l a r ı b i l i y o r s a v e h e l â l e d e r s e , b o r ç l u k u r t u l u r . B i l m i y o r s a , İ m â m M u h a m m e d ’ e g ö r e k u r t u l m a z . İ m â m Y û s u f a g ö r e k u r t u l u r . F e t v â d a İ m â m Y û s u f u n g ö r ü ş ü n e g ö r e d i r . Çeşitli eserlerde, günahlardan kurtulmanın sekiz şeyle mümkün olduğu beyan edilmiştir. Dördü kalb ile ilgilidir ve şunlardır: 1 — Tevbe etmek, 2 — Günahı terke azmetmek, 3 — Günaht sıyrılmak, 4 — Azabdan korkmak. Diğer dördü de organlarla ilgilidir: 1 — Günahtan sonra iki rekât namaz kılmak, 2 — Yetmiş d “estağfırullah”, yüz defa da “sübhanallahi’l-azîm” demek, 3 — Sada ka vermek, 4 — Bir gün oruç tutmak. T e v b e i l e i l g i l i b a z ı â y e t - i c e l î l e l e r ş u n l a r d ı r : “Hepiniz Allah’a tevbe edin ey mü’minler. Tâ ki korktuğunuzdan emin, umduğunuza nâil olasınız.” ( N û r s û r e s i : 3 1 ) , “Ey imân edenler, tam bir sıdk u hulûsa mâlik bir tevbe ile Allah’a dönün. Olur ki Rabbiniz kötülükle rinizi örter ve sizi altlarından ırmaklar akan cennetlere sokar...” ( T a h - r i m s û r e s i: 8 ) . N a s û h t e v h e s i i l e i l g i l i o l a r a k 2 3 ö n e m l i g ö r ü ş v a r d ı r . E n ö n e m l i s i E b û ’ l - L e y s ’ i n İ b n A b b a s ’ d a n r i v a y e t e t t i ğ i d i r . İ b n A b b a s ş ö y l e d e m i ş t i r : “ N a s û h t e v h e s i, k a l b e n p i ş m a n o l m a k , d i l i l e i s t i ğ f a r e t m e k v e b i r d a h a o n a d ö n m e m e y i r û h u n d a g i z l e m e k t i r . ”
ELFÂZ-I KÜFÜR 185 dedir. Bezzâziyye isimli kitapta şöyle varid olmuştur: Bazı sefil kimse ler, fetvâlardaki küfür hükümleri korkutmadır, hakikat değildir derler. Bu sözler bâtıldır. Helâli, haramı, küfrü, İslâmî beyan eden âlimler, Allah’ın emin kullan böyle bir durumdan uzaktırlar. Onlar sadece Al lah’ın Resûlünün tebliğ ettiği hakikatlerden bahsederler. “Allah, Nebiyy-i Muhterem (s.a.v.) hürmetine, sizi ve beni dil kaymalarından, hatâ ve nisyan ile de olsa küfür lâfızlannı kullanmak tan muhafaza eylesin...” ................... ............................. Ş E R H K I S M I ............................................ H z . A l i ' y e n a s û h t e v b e s i s o r u ld u ğ u n d a ş ö y le d e m iş tir: “Altı şe yin bir araya gelmesi ile tahakkuk eder: 1 — Geçmiş günahlanna piş manlık duymak, 2 — Geçirmiş olduğu farzları iade etmek, 3 — Yap mış olduğu zulmü bertaraf etmek ve hasmı ile helâllaşmak, 4 — Gü naha, bir daha dönmemeye azmetmek. 5 — Benliğini, Allah’a itaat ederek eritmek, 6 — Günahtaki lezzeti, ibâdet güçlüğü ve yorgunluğu ile gidermek.
Ü ç ü n c ü B ö l ü m ÂMELLERİN DOĞRU YAPILMASI B İ R İ N C İ K I S I M N i y e t , i r â d e v e k a s d , b u n l a r ı n h e p s i a y n ı m â n a d a d ı r . M â n a s ı, A l l a h ı r ı z â s ı n ı t a h s i l e v e o n u n h ü k ü m l e r i n i t a t b ik e y ö n e l e n ir â d e d e m e k t i r . H e r i h t i y a r î f i i l v e m e ş r u ita a t; m ü b a h , m e n d u b , s ü n n e t , v â c ib v e y a f a r z o l s u n , n i y e t s i z n e k a b u l e d i l i r v e n e d e s e v a b k a z a n ılır (204). ........................................ ................................. Ş E R H K I S M I ..................................................................... ( 2 0 - 4 ) K u r ' â n ’ ı n n u r u i l e n u r la n m ış , b a s i r e t g ö z ü a ç ık g ö n ü l eh l i n i n i t t i f a k e t t i k l e r i n o k t a ş u d u r : G e r ç e k s a a d e t e a n c a k ilim ve ^ A i b â d e t l e v a r ı l ı r . A l i m l e r d e n b a ş k a h e r k e s h e l a k t e d i r . A lim le r d e h e l a k t e d i r , i l m i i l e a m e l e d e n l e r d e ğ i l . A m e l e d e n l e r d e h e la k te d ir . A n c a k h a l i s a n e i b â d e t e d e n l e r m ü s t e s n a . . . N i y e t , h e r ş e y in a s lı ve ö z ü d ü r . N i y e t s i z a m e l b o ş u b o ş u n a y o r u lm a k ta n b a ş k a b i r ş e y d e ğ il d i r . İ h l â s s ı z n i y e t , r i y â d ı r . K e m â l e u la ş m a m ış ih lâ s d a h e b a o lu r. Bu h u s u s t a K u r ' â n - ı K e r î m ' d e ş ö y l e b u y u r u lm u ş tu r : “ B i z o n l a n n h e r h a n g i b i r a m e l ( v e h a r e k e t ) y a p t ı l a r s a ( h e p s in in ) ö n ü n e g e ç t i k d e b u n l a r ı s a ç ı l m ı ş ( v e h i ç b i r d e ğ e r i o l m a y a n ) z e r r e l e r y a p t ı k .” (F ur- k a n s ü r e s i : 2 3 ) . A l l a h i n s a n a n i y e t i n i n s a ğ l a m l ı ğ ı n is b e tin d e y a r d ım e d e r . N i y e t i t a m o l u r s a , A l l a h ' ı n y a r d ı m ı d a ta m o lu r. N i y e t ta m o l m a z s a , A l l a h ' m y a r d ı m ı d a n o k s a n o lu r . S e le fin b a z ıs ı ş ö y le d e m iş tir : Ç o k k ü ç ü k a m e l v a r d ı r k i n i y e t o n u b ü y ü ltü r . P e k ç o k d a b ü y ü k a m e l v a r d ı r k i n i y e t o n u k ü ç ü l t ü r . N i y e t , s a m i m î o l m a z ,r i y a o lu r s a , c e z a y a m ü s t e h a k o l u n u r . N i y e t e r i y a k a r ı ş m ı ş o lu r s a , h ü km ü n ü n n e o la c a ğ ı h u s u s u n d a i h t i l â f v a r d ı r : M u h a k k i k l e r , “E ğ e r d i n î y ö n ü a ğ ı r g e lir s e , o n i s b e t t e s e v a b a l ı r , d i ğ e r y ö n ü a ğ ı r g e l i r s e , o n iy e tin f a y d a s ı n ı b u l a m a z , e ş i t o l u r s a , l e h i n e d e , a l e y h i n e d e b i r ş e y e ld e e d e m e z ." d e m i ş l e r d i r . D e l i l l e r i ş u â y e t - i c e l î l e d i r : “ İ ş t e k i m z e r r e ağırlığınca b ir
18$ EHL-İ SÜNNET İ'TİRADI Yapılan fiil, niyetle kabul edilebileceği gibi, Allah’a hakikaten veya hükmen yaklaşmayı kasdetmek sureti de kabul edilebilir. İster, namaz, oruç, zekât ve hacda olduğu gibi sıhhatinin şartı ol sun; isterse abdest ve gusülde olduğu gibi sıhhatinin şartı olmasın, ni yet olmadıkça sevaba ulaşılamaz(20iî). Niyet iki çeşittir: a) Âhiret ile ilgili olan niyettir. Bu sevab ve ikaba taallûk eder. b) Dünya ve dünya ile ilgili hükümlere taallûk eden niyettir. Bu niyet, doğruya ve fesada taallûk eder. Niyet, ibâdetlerin hep sinde, sıhhatinin şartıdır. Müslüman olmakta niyet aranmaz. Kâfir ol makta ise aranır. Bütün namazlarda, namazın sahih olması için niyet şarttır. Bunun içindir ki, namazın zorla kıldırılması doğru değildir. İmâma uymakta da niyet şarttır. Tilâvet secdesi, secde-i sehiv ve şükür namazı, niyet hususunda .................................................Ş E R H K I S M I ......................................................... hayır yapıyor ( id iy ) se o n u ( n k a r ş ı l ı ğ ı n ı ) görecek.” ( Z i l z â l s û r e s i : 7 - 8) . İ h lâ s ı n z ıd d ı ş i r k t i r . M u h l i s o lm a y a n m ü ş r i k t i r . A n c a k ş i r k i n d e r e c e l e r i v a r d ı r . T e v h id d e i h l â s ı n z ı d d ı , u l û h i y y e t t e ş i r k k o ş m a k t ı r . A m e ld e i h l â s ı n z ıd d ı, u h û d iy y e t e ş i r k k o ş m a k t ır . İ ş t e b u n u n i ç i n d i r k i , S e h l ’ e : N e f s e e n z o r g e le n ş e y n e d i r d i y e s o r u l d u ğ u n d a , i h l â s t ı r d e m iş t ir . B a z ı l a r ı n a g ö r e , a m e l d e i h l â s , i k i d ü n y a d a d a k a r ş ı l ı k is t e m e m e k t e d ir . ib â d e t in a r k a s ı n d a n d ü n y a v e y a â h i r e t i ç i n b i r m e n f a a t t a le p e tm e k ih lâ s a a y k ı r ı d ı r . H a k i k î i h lâ s , A l l a h r ı z a s ı i ç i n y a p ı l a n d ı r k i b u d a s ı d d î k l a n n i h l â s ı d ı r . Sıdka gelince altı çeşittir: 1 — Sözde doğruluk, 2 — Niyette doğruluk, 3 — Azimde doğruluk, 4 — Vefâda doğruluk, 5 — Amelde doğruluk, 6 — Dinin her meselesinde doğruluk. Bu altı husus ile sı fatlanan kimse “sıddîktır”. (205) F a k i h l e r , niyetsiz sevab yoktur. N i y e t i s t e r s e , o i b â d e t i n s ıh h a t in i n ş a r t ı o ls u n , is t e r s e s e v a b a n â i l o l m a k i ç i n ş a r t o l s u n , n e t i c e a y n ı d ı r , d e m i ş le r d ir . A b d e s t , g u s ü l, m e s t ü z e r in e m e s h g i b i h u s u s la r d a , n iy e t s ıh h a t in i n ş a r t l a r ı n d a n d e ğ i l d i r . E l b i s e , b e d e n v e n a m a z k ı l ı n a n y e r d e n n e c â s e t i t e m iz le m e k h u s u s u n d a n iy e t , s ı h h a t ş a r t l a r ı n -
N İ Y E T 189 diğer namazlar gibidir. Cuma ve bayram hutbelerinin sıhhati İçin niyet şarttır(206). Ezanın sıhhati için niyet şart değildir. Sevaba nâil olmak için şarttır. Kıbleye yönelmenin sıhhati için, bazılarına göre niyet farz dır. Doğru olan bunun aksidir. Yâni niyetin şart olmayışıdır*207*. Setr-i avretin sıhhati için niyet şart değildir. Zekâtın edâsı niyetsiz sahih de ğildir*208*. Orucun sıhhati için her gün niyet şarttır, niyeti, orucun de vam etmesine bağlarsa doğru olur. Haccın sıhhati için de niyet şarttır. Niyet hususunda kaza aslı gibidir. Nezirde niyet, farzlarda olduğu gi bidir. Itikâfın sahih olması için, vâcib, sünnet veya nafile olsun, niyet şarttır. Keffâretin sıhhati için de niyet şarttır. Keffâret, oruç tutmak, köle azad etmek veya miskinleri doyurmak yolu ile de olsa bu böyle- dir. Köle azad edebilir. Ancak, Allah'ın rızâsını tahsile niyet ederse, ibâdet sayılır ve sevaba nâil olur. Niyet etmeksizin azad ederse sevab alamaz. Fakat azadı sahihtir. Kinaye yolu ile azad ederse niyet şarttır. Cihada gelince, bu ibâdetlerin en büyüğüdür. Bunda hâlis niyet şarttır. Vasiyyet, aynen köle azad etmek gibidir. Allah nzâsını kasdeder- se sevaba nâil olur. Bunu kasdetmezse sevabı yoktur. ................................................... Ş E R H K I S M I ..................................................... d a n d ır . T e y e m m ü m d e n i y e t i n ş a r t o l m a s ı is e â y e t - i c e l î l e n i n d e lâ le t e tm e s i i l e d i r . C e n a z e n i n y ı k a n m a s ı n d a n i y e t , c e n a z e n a m a z ın ın s ıh h a t ş a r t l a r ı n d a n d e ğ i l , c e n a z e n a m a z ı n d a b u lu n m a y a n m ü k e lle f le r in ü z e r in d e n f a r z ı n ( f a r z - ı k i f a y e ) d ü ş m e s i i ç i n d i r . ( 2 0 6 ) H a t i p , m i n b e r e ç ı k t ı k t a n s o n r a , c e m a a t t e n b i r i s i n i n , a k s ı r a n b i r i n e " y e r h a m ü k a l l a h " d e m e s i d o ğ r u d e ğ i l d i r . ( 2 0 7 ) B a z ı l a r ı , k ı b l e y e d ö n m e k h u s u s u n d a n iy e t in ş a r t o lm a s ın ı, s a h r a d a n a m a z k ı l m a y a b a ğ l a m ı ş l a r d ı r . ( 2 0 8 ) K a d i e l - İ s b i c â b î ş ö y l e d e m i ş t i r : Z e k â t ı v e r m e y e n b i r k im s e d e n , o z e k â t ı d e v l e t b a ş k a n ı z o r l a a l ı r v e e h l i n e v e r ir . B u a d a m z e k â t ı v e r m i ş s a y ı l ı r . Ç ü n k ü i m a m ı n ( d e v l e t b a ş k a n ı) a l m a y e t k is i v a r d ır . B u , m a l s a h i b i n i n k e n d i i s t e ğ i i l e v e r m e s i y e r in e g e ç e r . B u g ö r ü ş z a y ı f t ı r . D o ğ r u v e u y g u n o l a n z o r l a a l m a m a k t ır . M u h i t k it a b ın d a ş ö y le d e n m e k t e d i r : B i r k i m s e z e k â t ı e d â e t m e k t e n k a ç ı n ı r s a , z o r la a lın m a z . A l ı n ı r s a z e k â t y e r i n e g e ç m e z . Z e k â t a l a n ı n y a p a c a ğ ı iş , m a l s a h i b i n i h a p s e d i p , ş a h s e n z e k â t ı v e r m e y e m e c b u r e t m e k t ir . N iy e t s iz
190 E H L -İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I Vakıf bırakmak, ibâdet değildir. Çünkü kâfir de bunu yapmak tadır. Ancak, Allah’a yaklaşmaya niyet ederse, sevab alır. Nikâh, ibâdete yakındır, itidâl hâlinde sünnet-i müekkededir. Bu durumda sevaba nâil olmak için niyete muhtaçtır*209*. Öğrenmek, ibâdetlerin başında gelir. İnsanı kurtuluşa götüren çok faydalı bir yoldur. Niyetin mükemmel olması şarttır. Öğretmek de, ibâdetlerin en şereflisi, en mükemmeli ve Allah’a en çok yaklaştıranıdır. Bunda da niyetin tam olması şarttır. Fetvâ verenin de sevaba nâil olması için niyet şarttır. Kitap yazmak da, ö ğ retm ek g ib id ir. H üküm vermek ibâdettendir. Bundan sevap almak niyete bağlıdır. Hadd cezası vermek, diğer cezaları vali ve hakimlerin yaptıklan işler, şahitlik yüklenmek ve edâ etmek de, hüküm vermek gibidir. Yâni ibâdettir. Sevab almak için niyet şarttır. Yemek, içmek, uyumak ve kazanmak gibi m übahlara gelince(210), daha fazla ibâdet edebilmek niyetiyle kuvvet bulm ak için yapılırsa, bunlar da ibâdettir. Muamelelere gelince, alış-verişte, alış-verişi bozm ada, kiralama işleminde niyet şart değildir. Âlimler: Eğer, “aldım” veya “ilerde alı rım” gibi sözler kullanılırsa niyet şart değildir, “alırım ” derse niyet şarttır. Çünkü bu son ifadede kapalılık vardır, demişlerdir*211*. Hibede niyet şart değildir. Şaka ile de hibe etse sahihtir*212*. ..............................................Ş E R H K I S M I ........................................................ o l a r a k n i s a b ın h e p s in i v e r i r s e z e k â t y e r i n i b u l u r . Ç ü n k ü f a r z d ü ş e r . (209) Nikâhta itidâlin mânası, iffetini korumak ve çocuk sahibi olmayı istemektir. ( 2 1 0 ) Mübah olan şeylerde niyete ihtiyaç yoktur. Sevab kaste derse vardır. Sünnet ve menduplann itaat sayılması ve sevap olması için niyet şarttır. Vâciblerin ibâdet olanlarında niyete ihtiyaç vardır. G a s p e t t i ğ i n i g e r i v e r m e k , b o r c u n u ö d e m e k g i b i v â c i b l e r d e n i y e t e i h t iy a ç y o k t u r . ( 2 1 1 ) Alışveriş niyete tâbi değildir. Geleceği ifade eden kelime ler, e m i r h ü k m ü n d e d ir . B u ş e k i l d e b i r a l ı ş v e r i ş d o ğ r u d e ğ i l d i r .
N İ Y E T 191 Boşanm aya gelince, sarih ve kinaye ile olmak üzere iki çeşittir. Sarih olanında niyet şart değildir. Oaflet, hatâ ve unutarak da olsa boşanma vuku bulur(2,3). Kinaye ile boşamada niyet şarttır(2,4). İsterse o lâfzı sarfederken, ..............................................Ş E R H K I S M I ................................................ ( 2 1 2 ) B e z z â z iy y e k i t a b ı n d a ş ö y le d e n ilm e k t e d ir : B a ş k a s ın ın t e l k in i i l e h ib e e d e r s e , r ı z â ş a r t ı n ı k a y b e t t i ğ i i ç i n c â iz d e ğ ild i r . B o ş a m a ve k ö l e a z a d e t m e k b ö y l e d e ğ i l d i r . B u n l a r t e lk in i l e d e o l a b i l i r . B u ik is in d e r ı z â ş a r t d e ğ i l d i r . ( 2 1 3 ) B a z ı k i t a p l a r d a ş ö y le d e n m iş t i r : H a t a e n y a p ıla n b o ş a m a , k a z a e n v â k i d i r . M a h k e m e h ü k ü m le r in e g ö r e b u a d a m k a r ıs ın d a n b o ş a n m ış o l u r . B u n d a n k a z â e ı ı b o ş a n m a d a s a r i h lâ f z ın n iy e t e ih t iy a c ı o lm a d ığ ı g e r ç e ğ i o r t a y a ç ı k a r . Ş a k a i l e d e o ls a s a r ih lâ f z ı ifa d e e tti ğ in d e k a r ı s ı b o ş a n m ış o l u r . Z i r a , t a l â k h u s u s u n d a ş a k a , c i d d î s a y ıl m a k t a d ır . B u d u r u m a g ö r e , b i r a d a m k a r ı s ı n a s e n b o ş s u n d e d iğ in d e , i k i v e y a ü ç d e f a b o ş a m ı ş o l m a y a n i y e t e t s e , b u s a h ih d e ğ ild i r . Z i r a s a r ih l â f ız d ır . ( 2 1 4 ) B i r k im s e , k a r ı s ı n a s e n e y e s e n b o ş s u n d e r s e , k a r ıs ı b o ş o lu r . N i y e t i ü ç d e f a i ç i n s e d e s a h i h t i r . B i r k im s e , k a r ı s ı i l e b e r a b e r b i r a d a m ı n y a n ı n d a b u l u n u r k e n , i k i n i z d e n b i r i n i z b o ş s u n u z d e rs e , İ m a m - ı A z a m a g ö r e b o ş o lm a z . İ m a m Y û s u f a g ö r e b o ş o lu r . K a r ıs ı i l e b e r a b e r b u lu n u r k e n y a n l a r ı n d a y a b a n c ı b i r k a d ın d a v a r s a v e i k i n iz d e n b i r i n i z i b o ş a d ı m d e r s e , k a r ı s ı b o ş o lu r . İ k in iz d e n b i r i n iz b o ş s u n u z d e r v e n i y e t e t m e z is e , k a r ı s ı b o ş o lm a z . H a y v a n la b e r a b e r b u l u n d u k l a r ı z a m a n d a d u r u m a y n ı d ı r . Kinâye üç kısımdır: 1 — Y a l n ı z t a l â k a s a l i h o l u p r e d d e , t e k d ir e i h t im a l i b u lu n m a y a n l â f ı z l a r d ı r . “ E m r i n s e n i n e l i n d e ” , “ id d e t b e k le ” , “ s e n in ü z e rin d e b e n im m ü lk ü m y o k t u r ” , “ e h lin e k a v u ş ” g i b i lâ f ız la r d ır . 2 — T a l â k a i h t i m a l l e r i o ld u ğ u g i b i z e v c e t a r a f ın d a n v u k u b u la n t a l â k ı , t a l e b i n r e d d in e d e i h t i m a l l e r i b u lu n a n lâ f ı z l a r d ı r : “ K a lk , ç ık , g it , k a y b o l ” g i b i l â f ı z l a r d ı r . 3 — H e m t a l â k a , h e m d e t e k d i r v e ş e tm e i h t i m a l i o la n
192 E H L -İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I boşanma mevzuunu konuşuyor olsunlar, farketmez. Niyet gene şarttır. Karı ile kocadan birinin boşama hakkını diğerine vermesinde, hale’de (yâni para ile boşamada), i Mâda (yâni karısına dört ay yaklaşmayaca ğına yemin etmekte), ziharda da (yâni karısının bir uzvunu veya tama mını nikâhı kendisine haram olan bir kadının bir uzvuna veya tamamı na benzetmekte de) sarih olanın da niyet şart değil, fakat kinaye ile olanında niyet şarttır. Ric’a (yâni, iddet içinde, kocanın karısına dönebilm esi, nikâhın devam etmesidir), nikâh gibidir. Sarih olanında niyet şart değildir. Kinaye ile olanında niyet şarttır. Yemin, niyete bağlı değildir. Kasden, hatâ ederek, unutarak veya zor kullanılarak yapılan yemin, yemindir(2,5). İkrar, vekâlet, emânet ............................................ Ş E R H K I S M İ ..................................................... l â f ı z l a r d ı r . “ S e n h a i n s i n ’ ’ t â b i r i g i b i . Ş ö y l e k i : B a i n l â f z ı “ b e y n û n e t ” d e n a l ı n m ı ş t ı r . B e y n ı ı n e t i s e , a y r ı l ı k m â n a s ı n a d ı r . B u h â ld e , “ s e n h a i n s i n ” t â b i r i n i n h e m “ v u s l a t - ı n i k â h t a n a y r ı s ı n ” m â n a s ın a , h e m d e “ h a y ır d a n b e r i s i n ” m â n a s ı n a g e l m e i h t i m a l i v a r d ır . Kinâ? lâfızların kullanılışında üç hal tasavvur edilebilir: a) Rızâ hali, b) Gazab (öfke) hali, c) Talâkın müzâkere edilmesi hali. a) Rızâ hali, z e v c in h i d d e t l i o l m a d ı ğ ı v e z e v c e s i i l e a r a l a r ı n d a t a lâ k a d a i r b i r m ü z a k e r e c e r e y a n e y l e d i ğ i h a l d i r . b) Gazab hali, z e v c in h i d d e t l i, d a r g ı n b u l u n d u ğ u h a l d i r . c) Talâkın müzâkere edilmesi hali, z e v ç i l e z e v c e a r a s ı n d a t a l â k a d a i r b i r m ü z a k e r e c e r e y a n e y l e d i ğ i h a l d i r . R ı z â h a lin d e , ü ç k i n â î l â f ı z d a n b i r i i l e t a l â k ı n v u k u u n i y e t e b a ğ l ı d ı r . N i y e t b u lu n m a d ık ç a t a l â k v â k i o l m a z . Ç ü n k ü b u l â f ı z l a r ı n t a lâ k t a n b a ş k a b i r ş e y e d e i h t i m a l l e r i v a r d ı r . G a z a b h a lin d e , b i r i n c i v e i k i n c i l â f ı z l a r d a n b i r i i l e t a l â k ı n v u k u u n iy e t e m u h t a ç t ır . F a k a t ü ç ü n c ü n e v i k i n â î l â f ı z l a r d a n b i r i d e t a l â k ı n v u k u u , n iy e t e m u h t a ç d e ğ ild i r . T a l â k ı n m ü z â k e r e e d il m e s i h a l i n d e is e b i r i n c i n e v i l â f ı z l a r i l e t a lâ k ın v u k u u n iy e t e b a ğ l ı d ı r , i k i n c i v e ü ç ü n c ü n e v i l â f ı z l a r i l e t a l â k ı n v u k u u n iy e t e m u h t a ç b u lu n m a z . (2/5) Y e m in e d e n k im s e m a z lu m is e , n i y e t i n e i t i b a r e d i l i r , z â l i m
N İ Y E T 193 vermek, âriyet, iftira ve hırsızlık gibi şeylerde niyete ihtiyaç yoktur. Kısas ise, kaatilin kati hakkındaki kasdına bağlıdır. Yalnız âlimler, kasdin gizli bir husus olduğunu gözönüne alarak da, cinâyet âletini ni yet olarak kabul etmişlerdir. Hâdiselerin cereyanına râzı olmak, kay bolan bir adamın veya malın bulunması, nikâh gibidir. Yâni bununla sevab murad ettiğinde, Allah rızâsı için bu işleri yapmaya niyet etmesi şarttır. Ortaklık, para alış-verişi, kefâlet, mudârebe yâni sermaye birine, emek diğerine mahsus olmak üzere, kârı müşterek olarak paylaşılan bir ortaklık, şüf’a yâni satılan bir yeri öncelikle komşusunun alabilme hakkı, taksimat, muzâraa; arazi üzerinde cereyan eden ortaklık ve mûsâkât yâni mahsul karşılığı bahçeyi sulatmak da bey’de yâni alış verişte olduğu gibidir. Yâni hangi zamana (şimdiye mi geleceğe mi) taallûk ettiği bilinmeyen kelimeler kullanılırsa niyet şarttır. Dâva, hicr, izinli köle, ikrah, avlamak, diyet, rehin, mürabaha; (bir şeyi meşru fiyatından fazlaya satmak) niyet hususunda yukarda zikredilen mübah gibidirler. Kur’ân-ı Kerîm, Kur’ân olmaktan çıkıp, zikir ve duâ hükmüne girebilir. Bunun içindir ki cünüp ve hayızlı ola nın duâ niyeti ile Kur’ân okuması câiz görülmüştür*216). Tazminatın ödenmesi, fiil vuku bulmaksızın mücerred olarak ni yet ile mümkün olur mu? Âlimler şöyle demişlerdir: Haram olan bir elbiseyi giyen kimse, onu sahibine vermek niyeti ile çıkarırsa, ceza ta- addüd etmez. Yâni bir ceza ile kurtulur. Aksi hâlde ceza taaddüd eder. Kendisine emânet olarak bırakılmış elbiseyi giyip sonra çıkaran bir kimsenin niyeti o elbiseyi tekrar giymekse, tazminat ödemekten kurtulamaz. Terk edilmesi*217* gereken şeylere gelince, bu yasakları terk et- ................................................... Ş E R H K I S M I ................................................... is e i t i b a r e d ilm e z . . . ( 2 1 6 ) B i r k im s e , K u r ' â n - ı K e r î m ’ i n a m a z d a z i k i r n iy e t i ile o k u r s a n a m a z ı b o z u lm a z . T a ’ b i r i s i m l i k it a p t a ş ö y le d e n ilm iş t ir : N a m a z d a , F a t i h a ’ y ı d u â y e r in e o k u m a k n iy e t e t e s ir e tm e z. Ç ü n k ü , n a m a zd a , K u r ’ â n - ı K e r î m y e r i n d e o k u n m u ş t u r . H i ç b i r n iy e t o n u y e r in d e n d e ğ iş t ir e m e z . ( 2 1 7 ) M e n h i y â t ı t e r k e tm e k , n iy e t e m u h t a ç d e ğ ild ir . Ş a y e t n e fs i
194 E H L -İ S Ü N N E T P T İ K A D I mekte niyet şart değildir. Fakat yapılması yasak olan şeyleri nefis iste diği hâlde, Allah’tan korkarak onları terk ederse sevab alır. Böyle bir korku olmaksızın terk etmişse sevab olmaz. Niyetin kaideleri: 1 — İşler kasıdları ile beraberdir^l8). Şırayı, içki yapan bir adama satarken maksad ticaret ise haram değildir. İçki yapması için verilirse haramdır. Bağ dikmek ve üzüm şı rasını satmak da maksada bağlıdır. Sirke için bu satışı yaparsa haram değil, içki için olursa haramdır. Hicr yâni müslüman kardeşi ile üç günden fazla konuşmamak da böyledir. Maksadı dargınlık ise haram dır. Değil ise mahzuru yoktur. Bir kadının kocasından başkasına üç günden fazla yas tutması da kasdına bağlıdır. Koku sürünmemeyi ve süslenmemcyi ölen için yapıyorsa haramdır. Maksadı bu değilse ha ram değildir. ...................................ŞERH K I S M I ......................................... y a s a k o la n b i r ş e y i a r z u e t t iğ i v e y a p m a y a d a g ü c ü y e t t i ğ i h a l d e , s a d e c e A l l a h ' t a n k o r k t u ğ u i ç i n b u k ö t ü l ü ğ ü y a p m a z s a s e v a p k a z a n ı r . E ğ e r t e r k s e b e b i b u d e ğ ils e , o n u t e r k e t m e k t e n s e v a p a l a m a z . N a m a z k ıla n ın z in a e tm e m e s i v e k ö r ü n h a r a m a b a k m a m a s ı b ö y l e d i r . ( 2 1 8 ) “ İ ş l e r m a k s a d la r ı i l e d i r . " s ö z ü , â l i m l e r t a r a f ı n d a n ö n c e k e lâ m ilm in e t a t b ik e d il m iş t ir . S ib e v e y h v e c u m h u r - ı u l e m â , k e l â m d a d a k a s ı d ş a r t t ı r d e m i ş le r d ir . B u n l a r a g ö r e u y u y a n ı n v e u n u t a r a k k o n u ş a n ın s ö z l e r i v e ö ğ r e t i l m i ş h a y v a n l a r ı n k o n u ş m a l a r ı k e l â m d e ğ i l d i r . B a z ı l a r ı b u n a m u h a le f e t e d e r e k , k e l â m d a k a s d m ş a r t o l m a d ı ğ ı n ı i l e r i s ü r m ü ş le r d ir . B u n l a r a g ö r e k o n u ş m a m a y a y e m i n e d e n b i r k im s e u y k u d a k o n u ş u r s a y e m in i b o z u lu r . S e c d e â y e t i , c ü n i i p , h a y ı z l ı , u y k u d a o la n v e s a r h o ş t a r a f ın d a n o k u n u r v e i ş i t i r s e , s e c d e y a p ı l ı r . D e l i d e n i ş i t i l i r s e y a p ılm a z . Tercih meselesine gelince şöyledir: B i z i m m e z h e b i m i z b u m e v z u d a t a f s il â t a g i r m e m iş t ir . Ş a f i î m e z h e b in in b u h u s u s t a k i g ö r ü ş ü ş ö y l e d i r : K u r b iy e t t e y â n i A l l a h ’ a y a k l a ş t ı r a n i b â d e t m e s e l e l e r i n d e t e r c i h m e k r u h t u r . B u n u n d ı ş ı n d a k i m e s e le le r d e a r z u e d i l e n b i r d u r u m d u r . B u h u s u s t a k i â y e t - i c e l î l e ş ö y l e d i r : “Kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile, onları öz canlarına üstün tutarlar, tercih ederler.” (H a ş r s û r e s i : 9 )
N İ Y E T 195 N a m a z k ı l a n b ir a d a m , o k u r k e n , s u a l s o r a n b ir in e c e v a p k asdı ile o k u r sa , n a m a z ı f â s i d o l u r (2l9). N a m a z k ıla n b ir k i m s e y e , s e v in d ir ic i bir h a b er v e r i l d i ğ i n d e , t e ş e k k ü r m a k s a d ı i l e “ e l h a m d ü l i l l â h ” d e r s e , ü z ü c ü bir o l a y a “ lâ h a v l e v e lâ k u v v e t e i l l â b i l l â h ” d e r s e v e y a h u t b ir isin in ö lü m h a b e r i v e r i l d i ğ i n d e , i s t i r c a ’ â y e t i n i o k u r s a v e m a k s a d ı d a is tir c a ’ is e n a m a z ı f â s i d o lu r . B i r a d a m , i n s a n l a r ı t o p l a d ı ğ ı n d a “ in s a n la r ı t o p la m a k la t o p la d ık ” , e l i n d e k a d e h o l d u ğ u z a m a n “ d o l u k a d e h ” m e a l l e r i n d e k i â y e t - i c e l î l e l e r i o k u y a r a k , K u r ’â n - ı K e r î m ’ i, k o n u ş m a lis a n ı o la r a k k u lla n ır v e m a k s a d ı i s t i h z a i s e n a m a z ı f â s i d o lu r . İ ç k i i ç e n b i r a d a m , i ç k i n i n k a p a ğ ı n ı a ç a r k e n “ s a llû a lâ M u h a m - m e d ” d e r s e g ü n a h k â r o l u r d e n m i ş t i r (220;. ........................................Ş E R H K I S M İ ......................................... İ m a m Ş a f i î ş ö y le d e m i ş t i r : S u k ı t l ı ğ ı n d a t e m iz s u i l e a b d e s t a l m a k h u s u s u n d a , s e t r - i a v r e t t e v e b i r i n c i s a f a g e ç m e k t e , in s a n b a ş k a s ın ı d e ğ i l , k e n d i n i t e r c i h e t m e l i d i r . Ç ü n k ü ib â d e t , A l l a h ’ ı t a z i m i ç i n d ir . B a ş k a s ı n ı t e r c i h e d e r e k b u t a ’ z im i h l â l e d ilm e m e lid ir . E b û M u - h a m m e d , F a r u k ’ d a ş ö y l e d e m i ş t i r : N a m a z v a k t i g i r d iğ in d e e lin d e a n c a k k e n d i t e m i z l i ğ i n e y e t e c e k k a d a r s u b u lu n a n b i r k im s e n in o s u y u , a y n ı d u r u m d a o l a n b i r b a ş k a s ı n a v e r m e s i c â i z d e ğ ild i r . F a k a t a ç b i r a d a m ın k e n d i y i y e c e ğ i n i b a ş k a s ı n a v e r m e s in d e b i r m a h z u r y o k t u r . B u i k i s i n i n a r a s ı n d a k i f a r k , b i r i A l l a h ’ ı n h a k k ı d ı r , t e r c ih y a p a m a z . D i ğ e r i k e n d i h a k k ı d ı r , t e r c i h y a p a b i l i r . İlim talep eden bir kimse, okuma sırasını başkasına veremez. Çünkü ilim tahsil etmek ibâdettir. “ M i n y e t i i ’ l - M i ı f t î ” d e ş ö y le d e n m e k t e d ir : P a r a y a m u h t a ç b i r f a k i r , d i ğ e r b i r f a k i r e o p a r a y ı v e r ip , k e n d i s i s a b r e d e b i l i r s e , b u t e r c i h i y a p a b i l i r . S a b r e d e m e z s e k e n d is i i ç i n h a r a c a m a s ı d a h a u y g u n d u r . ( 2 1 9 ) C i i n i i p b i r a d a m K u r ’ â ı ı - ı K e i îm o k u r k e n , b u n u n la K u r ’ â n k a s t e d e r s e h a r a m , d u â k a s t e d e r s e h a r a m d e ğ ild i r . B i r k im s e c e n a z e n a m a z ı n d a , F a t i h a s û r e s i n i o k u r v e K u r ’ â n k a s t e d e r s e m e k ru h , d u â k a s t e d e r s e d o ğ r u d u r . A k s i o l u r s a d o ğ r u d e ğ i l d i r . Z e k â t t a , z e k â t v e r m e y e v e k i l e d e n in n i y e t e t m e s i ş a r t t ı r . V e k i l e d ile n n iy e t s iz v e rs e d e o lu r . N iy e t , b a ş k a s ı n ı n y e r i n e h a c c a g id e n e a i t t ir . ( 2 2 0 ) P e y g a m b e r i m i z ( s . a . v . ) ü z e r i n e s a l â v a t g e t i r m e n i n
196 E H L - İ S Ü N N E T İ ’T İ K A D I Bir bekçi, bekçilik yaparken, “lâ ilahe illallah” der ve maksadı da uyanık olduğunu bildirmek olursa günaha girer. Fakat âlim olan bir kimse, bir mecliste “sallû alennebiyy” derse, sevaba nail oluı*22l). Kumaş satan bir dükkâna, kumaş almak üzere giden birine, dükkân sahibi malını beğendirmek niyeti ile “sübhanallah” veya “Al- lahümme salli alâ Muhammed” derse, kerahet işlemiş olur. Bir müslüman, bir zimmîye “Allah ömrünü uzun etsin” diye dua eder ve bununla, onun ömrünün uzayıp müslüman olmasını veya müs- lümanlara uzun müddet cizye vermeye devamını kastederse, günah iş lemiş olmaz. Çünkü müslüman olması ve müslümanlara faydalı olma sı için duâ etmiştir. Bir müslüman evinde Kur’ân bulundurur ve okumazsa, bulundur maktan maksadı da hayır ve bereketse, günahkâr olmaz, sevab alması umulur. Bir kimse, fısk meclisinde Allah’ı zikreder de, bunlar fısk ile meşgul iken kendisinin teşbih ve tehlil ile meşgul olduğunu kastederse ............................................Ş E R H K I S M I .................................................... vucûbiyeti hususunda dokuz görüş vardır: 1 — En az bir defa getirmek vâcibdir. 2 — Aded kaydetmeksizin çok getirmek. 3 — İsm-i şerifi her zikredildiğinde getirmektir. 4 — Her mecliste bir sefer getirmek. 5 — Namazda getirmek. 6 — Ömründe bir defa getirmek. 7 — Teşehhüdde yâni “Ettehiyyâtü”yü okurken getirmek. 8 — Ka’de-i ahi rede teşehhüdden sonra getirmek. 9 — İbn Atiyye tefsirinde ise her zaman vâcibdir denmiştir. ( 2 2 1 ) Salât ü selâm getirmenin müstehap olduğu yerler şunl dır: / — C u m a , c u m a r t e s i v e p e r ş e m b e g ü n l e r i , 2 — S a b a h , a k ş a m , 3 — M e s c id e g i r e r k e n v e ç ı k a r k e n , 4 — R e s û l u l l a h ( s . a . v . ) ’ ı n k a b r in i z iy a r e t e d e r k e n , 5 — S a f a i l e M e r v e a r a s ı n d a s a ’ y e d e r k e n , 6 — H u t b e o k u r k e n , 7 — E z a n v e ik a m e t e c e v a p v e r i r k e n , 8 — H e r d u â n ın ev v e lin d e , o r t a s ı n d a v e s o n u n d a , 9 — C e n a z e n a m a z ı n d a , 1 0 — T e l-
N İ Y E T 197 fazilet kazanmış olur. Yine bir kimse sokakta teşbih çekerken, diğer insanlar, dünya ile meşgul olduğu hâlde, kendisinin teşbih ile meşgul olduğunu kastederse, bu evde teşbih çekmekten daha faziletlidir. Eğer, teşbihi, fâsıkın fışkım yapması için getirirse günahkârdır. İbret için teşbih çekerse sevab alır. Bir kimse sultana secde eder de, niyeti ta’zim ve selâm olursa kâfir olmaz. Çünkü, melekler Hz. Âdem (a.s.)’e, Hz. Yûsuf (a.s.)’un kardeşleri de Hz. Yûsuf (a.s.)’a ta’zim için secde etmişlerdir. Bir kim se bir insana secde etmesi için ölümle tehdid edilirse ve tehdid edenle rin maksadı ibâdet secdesi ise efdâl olan sabredip o emri yerine getir memektir. Eğer kasıdları selâm olursa secde etmesi yeğdir. Doyduğu hâlde yemek yemeye devam etmekten maksad, nefsânî arzulan tatmin ise haramdır. Şayet maksad, orucu daha rahat tutmak ve misafiri sof rada yalnız bırakmamak olursa müstehabdır. Bir kâfir, bir müslümanı siper alır, diğer bir müslüman da onlara doğru silâhını doğrultur ve ateş etmek ister ve maksadı da kâfiri öldürmek olursa bir mahzuru yoktur, müslümanı öldürmekse haramdır. Yerde bulduğu bir şeyi sahibine vermek niyeti ile alırsa mahzuru yoktur. Kendisi için alırsa haramdır, isyân etmiş ve günaha girmiş olur. Bir kimsenin Kur’ân-ı Kerîm’e yaslanmaktan kasdı, onu ezberle mekse mahzuru yoktur. Aksi takdirde mekruhtur. Bir kimse, mescide ağaç dikerse ve bundan maksadı da onun göl gesinde oturmaksa mahzuru yoktur. Niyeti ondan başka bir menfaat sağlamaksa mekruhtur. Allah'ın ismini para üzerine yazmak, bir alâmet olması içinse mekruh değildir. Maksad hafife almak ve önem vermemek ise mek- .................................................. Ş E R H K I S M I .................................................. b iy e d e n s o n r a , I I — T o p la n m a v e a y r ılm a z a m a n la r ın d a , 1 2 — A h d e s t a l ı r k e n , 1 3 — K u l a k ç ın la r k e n , 1 4 — B i r ş e y i u n u ttu ğ u zam a n , 1 5 — A k s ı r d ı k t a n s o n r a , 1 6 — V a a z e d e r k e n ve ilim ö ğ re tirk e n , 1 7 — H a d î s r i v â y e t e d e r k e n , e v v e lin d e v e s o n u n d a , 1 8 — S u a l ve c e v a p y a z a r k e n , 1 9 — R i s â l e y â n i m e k t u p y a z a r k e n , 2 0 — B e s m e le çe k tik te n s o n r a , 2 1 — M ü h i m o la n iş t e , 2 2 — M ü b a r e k is im le r in i zik re d e rk e n , i ş i t i r k e n v e y a z a r k e n v e h e r h a ld e s a lâ t ü s e lâ m g e tirm e k m iis te h a p - t ır .
198 ruhtur. İçinde Kur’ân-ı Kerîm olan bir çuvala yaslanmaktan kasıd, Kur’ân-ı Kerîm’i muhafaza için olursa mekruh değildir, aksi takdirde mekruhtur. 2 — Bir şey niçin olmuşsa sadece onun içindir. Bu kaide, ibâdeti, âdetlerden ayırmak ve ibâdetleri birbirinden ayırmak içindir(222). Oruç; tedavi veya yemek yemeye ihtiyaç duyma- .............................................. Ş E R H K I S M I .......................................................... Peygamber Efendimize salâvat-ı şerîfe getirmekte, kurbiyyet, ta’zim ve sevab ümidi vardır. Bu sebepledir ki maddî menfaat sâiki ile salâvat-ı şerîfe getirilmez. (2 2 2 ) B a z ı f ı k h î m e s e le le r in b i r l e ş t i ğ i v e a y r ı l d ı ğ ı n o k t a l a r : 0 1 — A b d e s t v e g u s ü l: H e r m e c l i s d e ğ i ş t i r m e k t e a b d e s t a l m a k s ü n n e ttir. G u s ü l y a p m a k is e m e k r u h t u r . A b d e s t a l ı r k e n m e s t ç ı k a r ı l m a z, g u s ü ld e ç ı k a r ı l ı r . A b d e s t t e , a ğ z a v e b u r u n a s u v e r m e k s ü n n e t , g u s ıild e ise f a r z d ır . A b d e s t t e b a ş m e s h e d i l i r , g u s ü l d e y ı k a n ı r . 2 — Abdest ile teyemmüm arasındaki farklar: T e y e m m ü m , y ü z ve e lle r le o lu r . Ö z ü r s ü z te y e m m ü m e d il m e z . M e s t ü z e r i n e m e s h y a p ı l m a z. N iy e t f a r z d ır . Y e n ile m e k s ü n n e t d e ğ i l d i r . B o z m a k s ü n n e t t i r . T e y e m m ü m d e g u s ü l v e a b d e s t a y n ı d ı r . 3 — Hayız ve nifas arasındaki farklar: H a y ı z ı n e n k ı s a m ü d d e t i ü ç g ü n d ü r, n if a s ın k ıs a m ü d d e t i y o k t u r . H a y ı z ı n e n u z u n m ü d d e t i 1 0 g ü n d ü r, n ifa s ın is e 4 0 g ü n d ü r . 4 — Ezan ile ikamet arasındaki farklar: E z a n d a n s o n r a b e k le m e k c â iz d ir . İk a m e tte is e d e ğ i l d i r . E z a n ı f a s ı l a l ı o k u m a k s ü n n e t , ik a m e t i s ü r a t li o k u m a k s ü n n e tt ir . A b d e s t s iz i k a m e t m e k r u h , e z a n i s e d e ğ i l d i r . 5 — Tilâvet secdesi ile, sehv secdesi arasındaki farklar: T ilâ v e t s e c d e s i b ir , s e h iv s e c d e s i i k i d i r . S e c d e - i s e h i v n a m a z b i t t i k t e n s o n r a , t ilâ v e t is e n a m a z ın iç in d e ik e n d e y a p ı l ı r . S e c d e - i s e h i v t e k e r r ü r e t m ez. T ilâ v e t s e c d e s i t e k e r r ü r e d e r . 6 — İmam ile cemaat arasındaki farklar: C e m a a t u y m a y a n iy e t e d e r, im a m is e a r k a s ın d a k a d ın o l m a d ı k ç a n i y e t e t m e s i ş a r t d e ğ ild i r . İ m a m ın n a m a z ı b o z u ld u ğ u n d a , c e m a a t in n a m a z ı d a b o z u l u r . A k s i o l m a z. 7 - Cuma namazı ile bayram namazı arasındaki farklar: C u m a E H L - İ S Ü N N E T İ T İ K A D I .........................................................
N İ Y E T 199 mak gibi hâllerde de tutulabilir, fakat ibâdet sayılmaz. Mescidde istirahat için oturabilir, fakat ibâdet sayılmaz. Bir kim seye mal vermek hibe veya herhangi bir dünyevî maksat için de olabi lir, o zaman ibâdet olmaz. Zekât ve sadaka olursa ibâdettir. Bir hayvan kesmek, sadece yemek içinse mübahtır. Kurban niyeti ile kesilmişse ibâdettir. Birisini karşılamak için kesilirse haramdır. Di ğer bir görüşe göre ise küfürdür. 3 — Niyet olunan şeyi tâyin etmek veya etmemek. Niyet olunan şey ya ibâdet olur ya da olmaz. Vakit namazlan- .................................................... Ş E R H K I S M I .................................................... f a r z d ı r , b a y r a m v â c i b d i r . C u m a n ı n v a k t i ö ğ le d ir . B a y r a m n a m a z ın ın v a k t i i s e g ü n e ş i n d o ğ u p y ü k s e lm e ( i ş r â k ) z a m a n ıd ır . C u m a d a h u tb e f a r z , b a y r a m d a is e s ü n n e t - i m ü e k k e d e d ir . 8 — Ölü yıkamak ile diri yıkamak arasındaki farklar: Ö lü n ü n b a ş ı n d a n b a ş l a n m a s ı m ü s t e h a p t ı r . D i r i n i n e lle r in d e n . Ö lü y e m a z m a - z a i n t i ş a k ş a r t d e ğ i l , d i r i y e ş a r t t ı r . Ö l ü n ü n a y a ğ ı n ı y ık a m a k s o n r a y a b ı r a k ı l m a z , d i r i n i n b ı r a k ı l ı r . 9 — Kira ile alışveriş arasındaki farklar: M u a y y e n b i r z a m a n a k a d a r s a t ı y o r u m d e m e k , a l ı ş v e r i ş i i f s a d e d e r . K i r a d a v a k it t â y in i g e r e k l i d i r . A l ı ş v e r i ş t e , b e d e l e y â n i ü c r e t e a n la ş m a o l u r o lm a z m â lik o l u n u r . K i r a d a , a n c a k k i r a c ı f a y d a l a n d ı k t a n s o n r a m a l s a h ib i b e d e le m â l i k o l a b i l i r , k i r a ö z ü r l e b o z u lu r . A l ı ş v e r i ş b o z u lm a z . İ k is in d e n b i r i s i n i n ö l ü m ü i l e k i r a m u a m e le s i f e s h e d i l i r . D i ğ e r f e s h e d ilm e z . 10 — Kadın nafakası ile, akraba nafakası arasındaki farklar: K a d ı n n a f a k a s ı , k o c a n ı n m a d d î d u r u m u n a g ö r e d ir . A k r a b a n a f a k a s ı is e y e t e c e k k a d a r d ı r . A k r a b a n a f a k a s ın d a , a k r a b a n ın f a k i r v e y a ih t iy a r o l m a s ı g e r e k i r . K a d ı n n a f a k a s ın d a b ö y le b i r ş a r t y o k t u r . 11 — Mürted ile kâfir arasındaki farklar: M iir t e d , c iz y e ö d e m e z , k â f i r ö d e r . M i i r t e d i n n i k â h ı o lm a z . K e s t iğ in in e t i y e n m e z . K a n ı h e d e r d i r , m a l ı h e l â l d i r . M ü l k e d in m e s i v e m ü lk ü n d e k i t a s a r r u f u d u r d u r u lu r . M ü r t e d e s i r e d ilm e z . Y e m in e t t ir ilm e z . V â r i s o lm a d ığ ı g i b i, k e n d i s i n e d e v â r i s o lu n m a z . İ s lâ m k a b r i s t a n ın a g ö m ü lm e z . İ r t id â d d a , ç o c u k b a b a s ı n a t â b i d e ğ i l d i r . K â f i r is e b u n la r ın h e p s in in a k s in e d ir .
200 nın(223) kılındığı vakit içerisinde, nafile namazlar da kılınabilir. Bu yüzden vakit namazını kılarken, hangi vakti kılıyorsa niyette o vaktin tâyin edilmesi şarttır. Kıldığı namazın vaktinin tâyin edilmiş olduğu nun alâmeti şudur: Kendisine hangi vaktin namazını kılıyorum derse tâyin yerini bulmuş olur. Eğer, ramazan orucu gibi vakti sadece kendi sine yetiyor ve başkasına şâmil olmuyorsa, tâyin şart değildir. Eğer oruç tutan adam, hasta ve seferde değilse mutlak niyet kâfidir. Nafi- le(224) veya vâcib oruca da niyet etse, niyet gene farz olan ramazan orucunadır. Hac ise, senede bir defa yapılan bir ibâdet olduğu için, vakit ona ayarlanmıştır. Bu durumda mutlak niyet kâfidir. Tâyin yapılmayabilir. Fakat haccm menâsiki haccm bütün vaktini işgal etmediğinden nafile ye niyet edilirse nafile hac olur. Çünkü bu durum başka ibâdetlerin yapılmasına da müsaittir*225*. Niyet olunan şey haram olursa, onu insan kendisi tâyin edemez. Yapmış olduğu fiil tâyin eder. Yeminini bozan bir kimsenin keffâretini, ancak yeminini bozması tâyin eder. Kazaya gelince, namaz, oruç(226) veya hac olsun tâyin şarttır. .................................... ŞERH K I S M İ .......................................... ( 2 2 3 ) N a m a z , “ ö ğ le n n a m a z ı n a ” v e y a “ i k i n d i n a m a z ı n a ” d i y e t â y in e d i l i r . F a k a t , “ b u g ü n ü n ö ğ le n n a m a z ı n a ” v e y a “ b u g ü n ü n i k i n d i n a m a z ı n a ” d i y e t â y in e tm e k d a h a u y g u n d u r . ( 2 2 4 ) E ğ e r o r u ç t u t a n b i r k im s e h a s t a i s e , n i y e t i n d e i k i r i v â y e t v a r d ı r . D o ğ r u o l a n n e y e n i y e t e t s e r a m a z a n a v â k i o l m a s ı d ı r . M i s a f i r is e v e b a ş k a b i r v â c i b e n i y e t e d e r s e s a h i h t i r . N â f i l e y e n i y e t e d e r s e d o ğ r u o l a n g ö r ü ş e g ö r e r a m a z a n o r u c u n a s a y ı l ı r . ( 2 2 5 ) V a k i t d a r a l d ı ğ ı n d a n d o l a y ı n a m a z ı n t â y i n e d i l m e m e c b u r i y e t i d ü ş m e z . ( 2 2 6 ) B i r k im s e o r u c u n u b o z d u ğ u n d a n d o l a y ı , 6 1 g ü n h e m k a z a h e m d e k e f a r e t e n i y e t e d e r d e , k a z a g ü n ü n ü t â y i n e t m e z s e c â i z d i r . K a z a ç o k o l d u ğ u n d a , b i r b i r i n d e n a y ı r m a k g ü ç o l d u ğ u n d a n d o l a y ı , t â y i n i n ş a r t o l u p o l m a d ı ğ ı h u s u s u n d a i h t i l â f v a r d ı r . D o ğ r u o l a n ş u d u r : B i r k im s e , r a m a z a n o r u c u n d a n b i r g ü n ü k a z a y a b ı r a k m ı ş v e k a z a e d e r k e n o g ü n ü t â y i n e t m e k s iz in o r a m a z a n d a n b i r g ü n e n i y e t e d e r s e c â i z d i r . ş a y e t h a n g i s e n e n in r a m a z a n ı n a a i t o l a n o r u c u k a z a E H L - İ S Ü N N E T İ T İ K A D I .......................................................
N İ Y E T 201 T eyem m üm de, nam az abdesti veya gusül diye bir tâyin yapılmaz. • A Nezir ve vitir namazı gibi vâcibler, İmâm-ı Azam’a göre, bayram namazı ise sahih kavle göre, iki rekât tavaf namazı ise muhtar olan kavle göre tâyinde farz gibidirler(227). Nafileler, bizim mezhebimize göre ancak mutlak niyetle sahih olur. Revâtip sünnetlerinde niyette tâyinin şart olup olmadığı husu su ihtilaflıdır. Doğru olan tâyinin şart olmamasıdır. Nafile niye ti veya mutlak niyet ile kılmak mümkündük228*. Bir cinste- ......................................Ş E R H K I S M I ....................................... e t t i ğ i n i t â y i n e t m e z s e c a i z d e ğ i l d i r . N a m a z ı k a z a e d e r k e n , f i l â n g ü n ü n ö ğ le n n a m a z ı d i y e t â y in e tm e s i ş a r t t ı r . Ş a y e t , n a m a z ı k a z a d e c e k o l a n ı n k a z a s ı ç o k s a , “ e n e v v e l” v e y a “ e n s o n ” o l a r a k k a z a y a b ı r a k t ı ğ ı m f i l â n n a m a z a d i y e n iy e t e t m e s i k o l a y o l m a s ı b a k ı m ı n d a n c â i z d i r . Teyemmüme gelince, abdest veya gusül diye tâyin etmeye lüzum yoktur. Ç ü n k ü o n u n b i r s ı f a t ı v a r d ı r . İ h t i y a ç d u y u la n ş e y t e m iz lik t ir . T e m i z l e n d i k t e n s o n r a d i l e d i ğ i i b â d e t i y a p a b i l i r . Tâyinden maksat, cinsleri ayırmaktır. Bir cinsi tâyin etmek lü zumsuzdur. Namazların cinsleri, sebeplerin değişmesi ile ortaya çıkar. Namazın sebepleri ise vakitleridir. ( 2 2 7 ) Vitre, yalnız “vitir” diye niyet edilir. “Vitir vâcib” diye ni yet edilmez. Çünkü vâcib olduğunda ihtilâf vardır. C e n a z e n a m a z ı n d a , “ A l l a h i ç i n n a m a z a ” , “ m e y y it i ç i n d u â y a ” d i y e r e k n i y e t e d i l i r . Tilâvet secdesinde tâyin şart değildir. ( 2 2 8 ) B i r k im s e , g e c e z a n n e d e r e k i k i r e k â t t e h e c c iid n a m a z ı k ı l s a , s o n r a d a f e c i r v a k t i n i n g i r d i ğ i n i f a r k e d e r s e . k ı l d ı ğ ı b u n a m a z s a b a h n a m a z ı n ı n s ü n n e t i y e r i n e g e ç e r . B i r k i m s e , ö ğ l e n a m a z ı n ı n s ü n n e t i n i k ı l a r k e n 4 ’ ü n c ü d e s e lâ m v e r m e y i u n u t u p 5 ’ i n c i r e k â t a k a l k a r v e 6 ’ n c ı y ı d a t a m a m l a y a r a k s e l â m v e r i r s e , t â y i n o l u n s u n v e y a o l u n m a s ı n , ö ğ l e n a m a z ı n ı n s o n s ü n n e t i y e r i n e g e ç m e z . T e r a v i h n a m a z ı n d a , t â y i n i n ş a r t o l u p o l m a d ı ğ ı h u s u s u
202 E H L - İ S Ü N N E T I ’T l K A D I kit229) keffârette tâyin şart değildir. Zekâtta, nisaba mâlik olan bir adam sene dolmadan zekâtını ver miş olur, fakat yine sene dolmadan zekâtını vermiş olduğu mal helak olabilir. Aynı adam sene dolarken tekrar aynı nisaba mâlik olursa, ön ce vermiş olduğu malın zekâtı, sonradan sahip olduğu malın zekâtı ye rine geçer. Tekrar zekât vermesine lüzum yoktur. Namazda, namazın yeri ve rekâtları gibi tâyin edilmemesi gere ken şeyleri, hatâ edcrek(2i0) tâyin ederse, tâyin sahihtir. Yine namazı ................................................Ş E R H K I S M I ........................................................ i h t i l a f l ı d ı r . D o ğ r u o t a n r e v â t i p s ü n n e t l e r i n d e o l d u ğ u g i b i d i r , t â y i n ş a r t d e ğ ild ir . ( 2 2 9 ) K e j f â r e t le r in c i n s l e r i a y r ı o l u r s a t â y i n ş a r t t ı r . ( 2 3 0 ) N a m a z k ı l a n b i r k im s e n in , d o ğ r u y u y a n l ı ş t a n a y ı r a b i l m e s i iç in , n a m a z ın ç e ş it l e r in i, r e k â t l a r ı n ı , v a k i t l e r i n i , s ı f a t l a r ı n ı v e i s i m l e r i n i b ilm e s i lâ z ım d ır . Bilinmesi gereken bu hususlar şunlardır: 1 — Farz namazlar: B u n a m a z l a r , h e r h â l i i k â r d a h e r m i i s l ü m a - n a f a r z d ı r . İ s t is n a la r ş u n l a r d ı r : H a y ı z v e n i f a s h â l i , b a y g ı n l ı k , d e l i l i k , k â f i r l e r in e lin d e b a ğ l ı o l a r a k h a p s e d i l m i ş o lm a k , i m â i l e k ı l a m a y a c a k d e r e c e d e h a s t a o lm a k . N a m a z v a k i t l e r i b e ş t ir . R e k â t s a y ı s ı 1 7 ’ d i r . S e f e r h a l i n d e 1 1 ’ d i r . B u n l a r ı n k a z a s ı d a , e d a s ı g i b i d i r . 2 — Cenâze namazı: M ü k e l l e f o l a n h e r e r k e ğ e f a r z - ı k i f â y e d i r . B u n a m a z , h ü r , e r k e k , k a d ın , k ö le v e ç o c u k y â n i h e r m ü s lü m a n ü z e r i n e k ı l ı n ı r . M e k r u h v a k i t l e r h a r i ç , h e r v a k it o n u n v a k t i d i r . 3 — Cuma namazı: M ü k e l le f , e r k e k , h ü r , s ı h h a t l i , m u k im , g ö z l e r i v e a y a k l a r ı ta m , a k ı l l ı , m ü s lü m a n v e e m in k im s e le r in ü z e r in e f a r z d ı r . Ş e h i r v e y a ş e h i r h ü k m ü n d e o l a n y e r l e r d e k ı l ı n a b i l i r . D e v l e t b a ş k a n ı ( s u lt a n ) y a r d ı m c ı s ı v e y a o n u n e m r i i l e b a ş k a s ı k ı l d ı r ı r . Ö ğ l e v a k t in d e h u tb e v e c e m a a t le k ı l d ı r ı l ı r . F a r z ı h e r h a f t a 2 r e k â t t ir . 4 — Ramazan bayramı namazı: B u n a m a z v â c ib d ir . V a k t i g ü n e ş d o ğ u p i k i m ı z r a k b o y u y ü k s e l d i ğ i z a m a n g i r e r . Ş a r t l a r ı v e r e k â t l a r ı c u m a n a m a z ı g i b i d i r . S a d e c e h u t b e s ü n n e t t ir .
