المتون جامع CÂMİU'L-MÜTÛNfî hakki envâi's-sıfâti'l-ilâhiyye ve'l-akâidi'l-Mâturîdiyye ve elfâzi'l-küfri ve tashîhi'l- a'mâli'l-acîbiyye AHMED ZİYÂÜDDİN GÜMÜŞHÂNEVÎ(ö. 1311 / 1893) ASLI İLE KARŞILAŞTIRMALI açıklamalı sade TürkçeArapça aslı: Matbaa-i Âmire, İstanbul 1273 (1856-57)

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 2 الكتاب خطبة KİTABIN AÇILIŞI Unvan, hamd ve salât, kitabın yazılış sebebi Yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; Arapça aslı ile cümle cümle karşılaştırılmıştır. Henüz bir hoca tarafından kontrol edilmemiştir. M E T İ N Yalnız kitabın sözü: Arapça aslı ve kelimesi kelimesine Türkçesi. A Ç I K L A M A Günümüz Türkçesiyle açıklama ve şemalar. Kitabın sözü değildir. ASIL S.2 · RESİM 022 1. Kitabın Unvanı M E T İ N · A S I L S . 2 , S Ü S L Ü Ç E R Ç E V E İ Ç İ N D E كفرلا وألفاظ الماتريدية والعقائد الإلهية الصفات أنواع حق في المتون جامع كتاب هذا العجيبة الأعمال وتصحيح Bu, ilâhî sıfatların çeşitleri, Mâtürîdî akideleri, küfür sözleri ve amellerin düzeltilmesi hakkında, hayret verici Câmiu'l-mütûn kitabıdır. A Ç I K L A M A Câmiu'l-mütûn "metinleri bir araya toplayan" demektir. Müellif, akaid ve fıkıh kitaplarındaki kısa ana metinleri (metn, çoğulu mütûn) bir yerde topladığını kitabın adıyla söylüyor. Unvan kitabın üç babını da sayar: sıfatlar ve Mâtürîdî akidesi (1. bab), küfür sözleri (2. bab), amellerin düzeltilmesi (3. bab). "Acîbe" sıfatı son kelimeye bağlı görünüyor: "hayret verici, dikkat çekici ameller" ya da kitabın tamamı için "hayret verici kitap" diye okunabilir.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 3 Câmiu'l-mütûn: "metinleri toplayan" İlâhî sıfatlar ve Mâtürîdî akideleri → 1. bab Küfür sözleri → 2. bab Amellerin düzeltilmesi → 3. bab Şema · Kitabın adı, üç babının konusunu birlikte sayıyor. 2. Hamd ve Salât M E T İ N · A S I L S . 2 · H A M D وستره عفوه وعلى علمه، بعد وحلمه وجماله، ذاته على لله الحمد .الرحيم الرحمن الله بسم .كتابه وإنزال توفيقه بعد وإنعامه وإحسانه فضله وعلى وقدرته، قوته كمال بعد ولطفه Rahman ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Hamd Allah'adır: zatına ve cemaline; ilminden sonra hilmine; kuvvet ve kudretinin kemalinden sonra affına, örtmesine ve lütfuna; tevfikinden ve kitabını indirmesinden sonra fazlına, ihsanına ve nimetlerine. A Ç I K L A M A Hamd cümlesi ince bir sıralama yapıyor: Allah'ın bazı sıfatları başkalarından sonra anılıyor. "İlminden sonra hilmi": Allah günahı bilerek yumuşak davranır, bilmediği için değil. "Kudretinin kemalinden sonra affı": cezalandırmaya gücü yettiği hâlde affeder. "Tevfikinden ve kitabını indirmesinden sonra nimetleri": en büyük nimet doğru yolu göstermesidir, diğer ikramlar onun ardından gelir. Böylece her övgü, Allah'ın o sıfatı zaafından değil kemalinden kullandığını söylüyor.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 4 İLİM önce bilmesi HİLM (yumuşak davranmak) bilerek bağışlar, bilmediği için değil KUVVET VE KUDRETİN KEMALİ önce tam gücü AF, SETR, LÜTUF cezaya gücü yettiği hâlde affeder TEVFİK VE KİTABI İNDİRMESİ önce doğru yolu göstermesi FAZL, İHSAN, NİMET diğer ikramlar hidayetin ardından Şema · Hamd cümlesindeki "...den sonra" sıralaması. Sıralama kitabın, şema açıklama amaçlıdır. M E T İ N · A S I L S . 2 · S A L ÂT المستقيمة العظيمة بشر يعته أمته صّلخ الذي نبيه محمد الخلق أسعد على والسلام والصلاة الأمة غونّلويب بمتابعته الدارين سعادة منه ينالون الذين وأصحابه آله وعلى وإرشاده، وتعليمه .وسننه النبي وسيرة والجماعة السنة أهل بمسلك Salât ve selâm, yaratılmışların en bahtiyarı, Allah'ın Peygamberi Muhammed'e olsun. O, ümmetini büyük ve dosdoğru şeriatıyla, öğretmesi ve irşadıyla kurtardı. Onun âline ve ashabına da olsun. Onlar ona uymakla ondan iki dünya saadetine ererler; ümmete de Ehl- i sünnet ve'l-cemaat yolunu, Peygamber'in hayatını ve sünnetlerini ulaştırırlar. A Ç I K L A M A Salât ve selâm, Peygamber'e rahmet ve esenlik dilemektir. Müellif Peygamber'i iki işiyle anıyor: ümmetini şeriatla kurtarması ve onlara öğretip yol göstermesi. Ardından duayı âline (ailesine) ve ashabına da yayıyor ve ashabın iki işini sayıyor: Peygamber'e uyarak iki dünya saadetine ermeleri ve onun yolunu (Ehl-i sünnet yolunu, hayatını ve sünnetlerini) ümmete ulaştırmaları. Bu, kitabın baştan Ehl-i sünnet çizgisinde yazıldığını gösteren bir işarettir.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 5 3. Kitabın Yazılış Sebebi M E T İ N · A S I L S . 2 ( C Ü M L E S . 3 ' T E S Ü R Ü Y O R ) وحشرهما ذنوبهما الله غفر مصطفى، ابن الدين ضياء أحمد الذليل الفقير فيقول وبعد، وتصحيح كفرلا ألفاظ في رسالة أجمع أن الطلاب بعض سألني قد :المصطفى لواء تحت ... والأعمال الاعتقاد Bundan sonra: Fakir ve zelil Mustafa oğlu Ahmed Ziyâüddin (Allah ikisinin günahlarını bağışlasın ve onları Mustafa'nın sancağı altında haşretsin) der ki: Bazı talebeler benden küfür sözleri, itikadın ve amellerin düzeltilmesi hakkında bir risale toplamamı istedi ... A Ç I K L A M A Müellif kendini "fakir ve zelil" diye anıyor; bu, eski müelliflerin tevazu üslubudur. Babasının adını (Mustafa) verip ikisi için dua ediyor. Kitabın sebebi talebelerin isteği: küfre götüren sözleri bilmek, inancı ve amelleri düzeltmek. Cümlenin devamı (müellifin bu isteğe nasıl karşılık verdiği) bir sonraki sayfada. TALEBELER bir risale istedi: küfür sözleri, itikadın ve amellerin düzeltilmesi MÜELLİF istihare etti ve isteği kabul etti (asıl s.3) KİTAP üç bab olarak yazıldı (asıl s.3) Şema · Kitabın yazılış hikâyesi. Cümle s.2'de başlıyor, s.3'te bitiyor.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 6 ✦ Kenar Notu (1): İlk Vacip ve İlim Talebi M E T İ N · K E N A R N OT U , A S I L S . 2 Ü S T K E N A R · 1 / 5 :تعالى الله قال كما ومعرفته، تعالى الباري توحيد المكلف العبد على الأول الواجب أن اعلم الوسائل وأفضل .وليعرفون دونّحليو أي ليعبدون﴾ إلا والإنس الجن خلقت ﴿وما قال كما البتة، فر يضة طلبه صار فلذا ،ُمالعل الحلية بهذه العبد يتحلى بها التي والأسباب ولو العلم اطلبوا» :السلام عليه قال وكما تعلمون﴾، لا كنتم إن كرالذ أهل ﴿فاسألوا :تعالى .ومسلمة مسلم كل على فر يضة العلم طلب فإن وغيرها، «بالصين Bil ki mükellef kula ilk vacip olan, Bârî Teâlâ'yı birlemek ve tanımaktır. Nitekim Allah Teâlâ buyurdu: "Cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım" (Zâriyât 56), yani beni birlesinler ve tanısınlar diye. Kulun bu süsle süslenmesini sağlayan vasıta ve sebeplerin en faziletlisi ilimdir. Bunun için ilmi aramak kesin bir farz oldu. Nitekim Allah Teâlâ buyurdu: "Bilmiyorsanız zikir ehline sorun" (Nahl 43; Enbiyâ 7). Aleyhisselâm da buyurdu: "Çin'de de olsa ilmi arayın"; bunun gibi başka hadisler de var. Çünkü ilim aramak her Müslüman erkek ve kadına farzdır. A Ç I K L A M A İlk görev ve ilmin farz oluşu. Akıllı ve ergen her insanın (mükellef) ilk görevi, Allah'ın bir olduğunu kabul etmek ve O'nu tanımaktır. Müellif bunu "cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım" âyetine bağlıyor ve "kulluk etsinler" sözünü "beni birlesinler ve tanısınlar" diye açıklıyor: kulluğun başı Allah'ı tanımaktır. İnsanı bu güzelliğe ulaştıran en iyi yol da ilimdir. Bu yüzden ilim aramak farzdır; bunu bir âyetle ("bilmiyorsanız bilenlere sorun") ve iki hadisle gösteriyor.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 7 M E T İ N · K E N A R N OT U , S A Ğ K E N A R · 2 / 5 تعالى الله نعم وجدت زّيالمم بالعقل نظرت إذا لأنك ذلك، على يدل العقلي البرهان كذاو لا الله نعمة تعدوا ﴿وإن :تعالى قال كما والاعتداد، الحصر زّيح عن متجاوزة … إذا ولذا ،ًاعقل واجب عليه مَعالمن على المنعم شكر أن خفاء ولا شك ولا .تحصوها﴾ عليه مَعالمن يعرف لم وإذا .العتاب ويستحق والعقاب اللوم يستوجب كفرانلبا جازاه وجب … المعرفة، وجبت المعرفة بدون الشكر رّذتع فإذا شكره، أداء على القيام يتعذر كوجوبه، يجب به إلا الواجب إلى لّ ستوُ ي لا ما لأن المعرفة، إلى وسيلة هو الذي العلم .الصلاة مع كالطهارة Aklî delil de buna delalet eder: Ayırt eden akılla baktığında, Allah Teâlâ'nın kullarına verdiği nimetlerini sayıya ve hesaba sığmayacak kadar çok bulursun. Nitekim Allah Teâlâ buyurdu: "Allah'ın nimetini saymaya kalksanız sayamazsınız" (Nahl 18; İbrâhîm 34). Şüphe ve gizlilik yoktur ki nimet verene şükretmek, nimet verilene aklen vaciptir. Bunun için nimete nankörlükle karşılık veren kınanmayı ve cezayı hak eder, azarı da hak eder. Nimet verilen, nimet vereni tanımazsa onun şükrünü eda etmesi imkânsız olur. Tanımadan şükür imkânsız olunca tanımak (marifet) vacip oldu; tanımaya vasıta olan ilim de vacip oldu. Çünkü vacibe ancak kendisiyle ulaşılan şey, o vacip gibi vacip olur; namaz için abdest gibi. A Ç I K L A M A Akıl da aynısını söyler. Allah'ın nimetleri sayılamayacak kadar çoktur. İyilik yapana teşekkür etmek gerektiğini akıl da bilir; iyiliğe nankörlükle karşılık veren kınanır. Ama tanımadığın birine teşekkür edemezsin. Öyleyse Allah'ı tanımak gerekir. Tanımanın yolu ilim olduğuna göre ilim de gerekir. Zinciri bağlayan kural: Bir vacip ancak bir şeyle yerine getirilebiliyorsa, o şey de vacip olur. Namaz farz olduğu için abdest de farzdır.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 8 NİMET sayılamayacak kadar çok ŞÜKÜR aklen vacip MARİFET tanımadan şükür olmaz İLİM marifetin vasıtası Kural: Vacibe ancak bir şeyle ulaşılıyorsa, o şey de vacip olur. Örnek: namaz vacip → abdest de vacip Şema · Kenar notunun aklî delili: nimetten ilme giden zincir. Tarif kitabın, şema açıklama amaçlıdır. M E T İ N · K E N A R N OT U , S A Ğ K E N A R · 3 / 5 .كفاية وفرض عين فر يضة :نوعين على ذلك أن فاعلم أربعة، بأدلة العلم … عرفت فإذا الأول، الواجب وهي والطغيان، والهداية والإيمان كفرلا بين المرء يفرق به الذي فالعلم به يخرج ما َ رمقدا ٍ نعي ُ ضفر والزكاة، والحج والصلاة كالصوم العبادات أحكام وبين المرء يبلغ أن إلى عليها الز يادة وأما .غيره عن أحد مّ لبتع يسقط لا … الأداء، عهدة عن .أثموا كلهم تركوا لو كفاية، ففرض والفتوى الاجتهاد درجة İlmin farz olduğunu dört delille bildiğine göre, bil ki o iki çeşittir: farz-ı ayn ve farz-ı kifaye. Kişinin kendisiyle küfür ile imanı, hidayet ile azgınlığı ayırdığı ilim (ilk vacip budur) ve oruç, namaz, hac, zekât gibi ibadetlerin hükümlerini ayırdığı ilim, eda borcundan çıkacağı kadarıyla farz-ı ayndır; birinin öğrenmesiyle başkasından düşmez. Bunun üzerine fazlası, kişi içtihad ve fetva derecesine ulaşıncaya kadar, farz-ı kifayedir; hepsi terk ederse hepsi günaha girer. A Ç I K L A M A İlmin iki derecesi. "Dört delil": iki âyet, hadisler ve akıl. İlmin bir kısmını herkes bizzat bilmek zorundadır (farz-ı ayn): imanı küfürden ayıracak, namaz, oruç, zekât ve hac gibi ibadetlerini doğru yapacak kadar bilgi. Başkası öğrendi diye sen bundan kurtulamazsın. Bunun ötesi, müftü ve müçtehit seviyesine kadar derinleşmektir (farz-ı kifaye): Toplumda yeterince kişi öğrenirse diğerlerinden düşer; kimse öğrenmezse herkes günaha girer.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 9 M E T İ N · K E N A R N OT U , S A Ğ K E N A R · 4 / 5 به يليق ما على وصفاته الله ذات به يعرف ما َ رمقدا التوحيد علم :ثلاثة العين فرض :وقيل الله تعظيم به يحصل ما َ رمقدا الأخلاق وعلم الله، عن به جاء ما جميع في نبيه َ قوتصدي .كهوتر عمله عليه نّييتع ما َ رمقدا الفقه وعلم وأفكاره، قلبه وإصلاح عمله في والإخلاص Denildi ki farz-ı ayn üçtür: Allah'ın zatını ve sıfatlarını O'na yakışır şekilde bilecek ve Peygamberini Allah'tan getirdiği her şeyde tasdik edecek kadar tevhid ilmi; Allah'ı tazim etmeyi, amelinde ihlası, kalbinin ve düşüncelerinin ıslahını sağlayacak kadar ahlak ilmi; yapması ve terk etmesi gereken şeyleri bilecek kadar fıkıh ilmi. A Ç I K L A M A Bir görüş: herkesin bilmesi gereken üç ilim. İnanç (tevhid), ahlak ve fıkıh. Dikkat edilecek kelime "kadar": Her biri, kişinin ihtiyacına yetecek ölçüde farzdır; herkesin âlim olması istenmiyor. TEVHİD İLMİ Allah'ın zatını ve sıfatlarını yakışır şekilde bilmek; Peygamber'i her getirdiğinde tasdik AHLAK İLMİ Allah'ı tazim, amelde ihlas, kalbin ve düşüncenin ıslahı FIKIH İLMİ yapması ve terk etmesi gereken şeyleri bilecek kadar Şema · Kenar notundaki "denildi ki farz-ı ayn üçtür" görüşü. Her biri "yetecek kadar" ölçüsüyle farzdır.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 10 M E T İ N · K E N A R N OT U , S A Ğ K E N A R · 5 / 5 كان، حال أي في ً اواعتقاد ً اوترك ً افعل حاله في له يقع ما ُ بطل المسلم على فرضُ ي :وقيل البتة، مهّ لتع من بد لا فالفرض وأفعاله؛ ومعاملته دينه في ،ًاومرض ً ةصح ،ًاوحضر ً اسفر ... العلم لأن Ve denildi ki Müslümana, hangi hâlde olursa olsun, yolculukta ve evde, sağlıkta ve hastalıkta, dininde, muamelesinde ve fiillerinde, hâline göre yapması, terk etmesi ve inanması gereken şeyin ilmini aramak farzdır. Farz olanı öğrenmek ise mutlaka gereklidir; çünkü ilim ... Kaynak notu: Bu nottaki âyetler mushaftan kontrol edildi. "Bilmiyorsanız bilenlere sorun" cümlesi Kur'an'da iki yerde aynen geçiyor (Nahl 43 ve Enbiyâ 7); "Allah'ın nimetini saymaya kalksanız sayamazsınız" cümlesi de iki yerde (Nahl 18 ve İbrâhîm 34). Not hangisini kastettiğini söylemediği için ikisi de yazıldı. Notun sonunda müellife ait olduğunu gösteren "minhu" (ondan) kaydı olup olmadığı taramada seçilemiyor. A Ç I K L A M A Başka bir görüş: hâlinin gerektirdiği ilim. Herkes, o an içinde bulunduğu durumun gerektirdiği bilgiyi öğrenmek zorundadır: yolculuktaysa yolculuk hükümlerini, hastaysa hastalık hükümlerini, alışveriş yapıyorsa alışveriş hükümlerini. Cümle "çünkü ilim..." diye sağ alt kenarda sürüyor. A Ç I K L A M A · B U N OT TA K İ K E L İ M E L E R Mükellef: dinin emirlerinden sorumlu olan, akıllı ve ergen kişi. Bârî Teâlâ: "yüce yaratıcı"; Allah. Birlemek (tevhid): Allah'ın bir olduğunu kabul etmek. Zikir ehli: bilenler, âlimler. Aklî delil: akla dayanan kanıt. Delalet etmek: göstermek, kanıtlamak. Vacip: yapılması gerekli, zorunlu. Nankörlük (küfran): iyiliği bilmemek, iyiliğe kötülükle karşılık vermek. Vasıta: araç, yol. Eda borcu: bir ibadeti yerine getirme yükümlülüğü. Azgınlık (tuğyan): Allah'a karşı gelmekte haddi aşmak. İçtihad: âlimin delillerden hüküm çıkarması. Fetva: bir meselede verilen dinî hüküm. Tazim: saygı göstermek, yüceltmek. İhlas: bir işi yalnız Allah rızası için yapmak. Islah: düzeltmek. Muamele: insanlar arası işler: alışveriş, borç, evlilik gibi.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 11 K E N A R N OT U ( 1 ) , D E VA M I · A S I L S . 2 S A Ğ A LT K E N A R · T Ü R KÇ E S İ B E D İ R T E R C Ü M E S İ N D E N ( S . 3 2 ) , A R A P Ç A S I TA R A M A D A S E Ç İ L E M E D İ Ğ İ İ Ç İ N · 1 / 3 İlim, farz, haram, mübâh ve mendûb olmak üzere dörde ayrılır. 1) Farz olan ilimler: Bunlar da Farz-ı Ayın ve Farz-ı Kifâye olmak üzere ikiye ayrılır. a) Farz-ı ayn olan ilim, i'tikadda, imân ile küfrü, isyân ile hidâyeti ayıracak kadar, ibâdette ise, namazı, orucu, zekâtı ve haccı ifâ edecek kadar bilinmesi gereken ilimdir. b) Farz-ı kifâye olan ilme gelince, yukarda zikredilen meselelerin, ictihad ve fetvâ makamına vâsıl olacak derecede bütün teferruâtı ile öğrenilmesidir. Ayrıca, iyiliği emr ve kötülüğü nehyetmek, Fıkıh, Tefsir, Hadîs, Usûl, Kıraat, Matematik ve dinini ihyâ için öğrenilen Arapça da farz-ı kifâyedir. A Ç I K L A M A Farz olan ilimler. İlimler hükmü bakımından dörde ayrılıyor; ilki farz. Herkesin bilmesi gereken kısmı yukarıdaki gibi: inancını ve ibadetlerini doğru yapacak kadar. Toplumda birilerinin mutlaka bilmesi gerekenler ise şunlar: fıkıh, tefsir, hadis, usul, kıraat ve dini yaşatmak için Arapça. İyiliği emredip kötülükten alıkoymak da bu gruba giriyor. "Matematik" kelimesi Bedir'in tercihi; Arapçada hangi kelimenin geçtiği doğrulanamadı. K E N A R N OT U ( 1 ) , D E VA M I · B E D İ R S . 3 2 - 3 3 · 2 / 3 2) Nücûm ilmi, Münazara, Mantık, Felsefe, Sihir, Tılsım ve faydası olmayan Şiir gibi ilimlerin ihtiyaçtan fazla öğrenilmesi de haramdır. İhyâu Ulûmi'd-Din ve onun dışındaki bazı kitaplarda da böyle zikredilmiştir. "Eşbâh" adlı kitapta da şöyle denilmektedir: "Dinî ihtiyaçlarına cevap verecek derecede ilim öğrenmek farz-ı ayındır." "İnsanların istifadesine sunulmak için öğrenilen ilim ise farz-ı kifâyedir." "Tasavvuf ve fıkıh ilminde derinleşmek için tahsil edilen ilim de mendubtur." "Haram olan ilim ise, Felsefe, Remil atmak, Nücûm ilmi, Allahsızlığa götüren Tabiat (Maddecilik) ilmi, Sihir, mücâdeleye sevk eden Felsefe, insanı tahrik ve şehevî duyguları tehyic eden Çalgı ve Musiki gibi ilimlerdir." A Ç I K L A M A Haram olan ilimler. Yıldızlara bakıp gelecekten haber vermek (nücum), büyü, tılsım ve remil gibi falcılık türleri. Tartışma (münazara), mantık ve felsefe ise ihtiyaçtan fazla ve dine zarar verecek şekilde öğrenildiğinde haram sayılıyor. İnsanı kötülüğe sürükleyen şiir ve müzik de bu gruptadır. Ardından Eşbâh kitabından bir özet geliyor: Dinî ihtiyacın kadarı farz-ı ayn, başkalarına faydalı olmak için öğrenilen farz-ı kifaye, tasavvuf ve fıkıhta derinleşmek mendub.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 12 K E N A R N OT U ( 1 ) , D E VA M I · B E D İ R S . 3 3 · 3 / 3 3) Mübah olan ilim ise, dine aykırı olmayan şiirlerdir. 4) Mendub olan ilimler de şunlardır: Sünneti, mekruhu, nafileleri ve faziletli amelleri öğreten ilimlerle, Geometri, Tıp ve Sosyoloji gibi ilimlerdir. Tâbir ilmi, Cifr ilmi(*) ve İlhâm ilimleri ise tasavvuf erbâbının bilmesi gereken meselelerdir. "İhyâ"da böyle zikredilmiştir. (*) Bedir'in kendi notu: "Kaza ve kaderin icmâlen yazılmış olduğu bir levhin bilinmesi için vaz' edilmiş esrarlı bir ilimdir. (Mevâkıf, 2'nci maksada bakınız.)" Kaynak notu: Bu kısmın Arapçası kelime kelime okunamadı, ama bazı kelimeler seçilebildi: farz-ı ayn عين فرض, farz-ı kifaye فرض كفاية, fıkıh الفقه, tefsir التفسير, hadis الحديث, Arapça العربية, mantık المنطق, sihir السحر ve İhyâ الإحياء. Bunlar Bedir'in anlattığı konuyla aynı; yani konu doğru aktarılmış. Ama Bedir'in bu kısmı eksiksiz verip vermediği kontrol edilemedi. A Ç I K L A M A Mübah ve mendub ilimler. Öğrenmesi serbest olan (mübah): dine aykırı olmayan şiir. Öğrenmesi güzel ve sevap olan (mendub): sünnetleri, nafileleri ve faziletli amelleri öğreten bilgiler, bir de geometri ve tıp gibi faydalı ilimler. Rüya yorumu (tâbir), cifr ve ilham ise tasavvuf ehlinin bilmesi gereken konular olarak ayrıca anılıyor. "Sosyoloji" kelimesi Bedir'in tercihi; Arapçada hangi kelimenin geçtiği doğrulanamadı. İLİM FARZ Ayn: iman-küfür ayrımı, namaz, oruç, zekât, hac yetecek kadar Kifaye: içtihad ve fetva derecesine kadar; fıkıh, tefsir, hadis, usul, kıraat, Arapça HARAM nücum, sihir, tılsım; ihtiyaçtan fazla münazara, mantık, felsefe; faydasız şiir MÜBAH dine aykırı olmayan şiir MENDUB sünneti, nafileyi, faziletli amelleri öğreten ilimler; geometri, tıp Şema · Kenar notunun devamındaki dörtlü tasnif (Türkçesi Bedir'den alınan kısma göre). A Ç I K L A M A · B U K I S I M D A K İ K E L İ M E L E R Mübah: yapılması da yapılmaması da serbest olan. Mendub: yapılması sevap, yapılmaması günah olmayan; müstehap. Teferruat: ayrıntılar. İhyâ: diriltmek, yaşatmak. Nücum ilmi: yıldızların durumundan gelecek ve kader hakkında hüküm çıkarma; astroloji. Münazara: karşılıklı tartışma ve tartışma usulü.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 13 Tılsım: büyüyle ilgili şekil ve yazılar. Remil: kuma ya da kâğıda çizgi çizerek fal bakma. Tabiat ilmi: burada, Bedir'in ifadesiyle "Allahsızlığa götüren" maddecilik. Tehyic etmek: coşturmak, kışkırtmak. Tâbir ilmi: rüya yorumu. Cifr: harflerin sayı değerleriyle uğraşan gizemli bir ilim. İlham: Allah'ın kalbe doğrudan bir bilgi ya da his vermesi. Tasavvuf erbâbı: tasavvuf ehli. İhyâu Ulûmi'd-Dîn: İmam Gazâlî'nin meşhur eseri. Eşbâh: Hanefî fıkıh kaidelerini toplayan "el-Eşbâh ve'n- nezâir" kitabı. ✦ Kenar Notu (2): Soru ve Cevaplarla İtikad K E N A R N OT U ( 2 ) · A S I L S . 2 A LT K E N A R · T Ü R KÇ E S İ B E D İ R T E R C Ü M E S İ N D E N ( S . 3 3 ) , A R A P Ç A S I TA R A M A D A S E Ç İ L E M E D İ Ğ İ İ Ç İ N · 1 / 3 İ'tikad meselesindeki bazı istifhamları bertaraf etmek için, mevzuu, sualli-cevaplı şekilde incelemek en uygun olanıdır. SORU Allah bir şeyi emrettiği hâlde, kullarının yapmasını murad etmediği veyahut da bir şeyi yarattığı hâlde yapılmasını emretmediği şey var mıdır? CE VAP Evet, Allah (c.c.) kâfire imânı emretmiş, imân etmesini murâd etmemiştir. Küfrü yaratmış, fakat kimseye kâfir olmasını emretmemiştir. A Ç I K L A M A Emir ile dilemek ayrı şeylerdir. Not, akla takılan soruları soru-cevapla ele alıyor. İlk soru: Allah bir şeyi emredip olmasını dilemeyebilir mi? Cevap evet: Allah kâfire iman etmesini emretti ama onun iman etmesini dilemedi; küfrü yarattı ama kimseye kâfir olmayı emretmedi. Yani Allah'ın emri (bizden ne yapmamızı istediği) ile iradesi (neyin olacağını dilemesi) ayrıdır. Kitap irade konusunu ileride ayrıca açıyor (asıl s.9 ve s.17-18). K E N A R N OT U ( 2 ) · B E D İ R S . 3 3 · 2 / 3 SORU Allah (c.c.)'ı ne ile biliriz? CE VAP Bu husus ihtilâflıdır. Mutezîle'ye göre akılla bilinir. Eş'arîlere göre mârifetle bilinir. Mâtürîdîlere yâni bize göre, Allah (c.c.), bunu bizzat kendisi Kur'ân-ı Kerîm'de tâlim etmiştir: "Bizim yolumuzda mücâhede edenleri (çalışıp didinenleri), muhakkak ki yollarımıza iletiriz. elbette Allah muhsinlerle beraberdir." (Ankebut sûresi, 69)

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 14 A Ç I K L A M A Allah ne ile bilinir? Mu'tezile'ye göre akılla, Eş'arîlere göre (Bedir'in ifadesiyle) marifetle bilinir. Mâtürîdîlere, yani kitabın mezhebine göre ise Allah'ın bizzat bildirmesiyle bilinir. Delil: "Bizim yolumuzda çaba gösterenleri yollarımıza iletiriz." Kul çabalar, Allah yolu gösterir. Allah ne ile bilinir? MU'TEZİLE akılla EŞ'ARÎLER marifetle MÂTÜRÎDÎLER "bize göre": Allah'ın kendi bildirmesiyle (Ankebût 69) Şema · Kenar notu (2)'deki ikinci soru. Görüşler Bedir tercümesindeki ifadelerle. K E N A R N OT U ( 2 ) · B E D İ R S . 3 3 · 3 / 3 ( C E VA B I A S I L S . 3 ' T E ) SORU Kul ölürse imânı nereye gider? Rûhla mı kalır, bedenle mi? Kaynak notu: Bu notun Arapçası kelime kelime okunamadı, ama bazı kelimeler seçilebildi: "denilirse" قيل فإن, "deriz ki" قلنا, Mu'tezile المعتزلة, Eş'arî الأشعري, âyetin başı "bizim yolumuzda çaba gösterenler" فينا جاهدوا والذين ve "kul ölünce" العبد مات إذا. Bunlar Bedir'deki soruların sırasıyla aynı; yani bu sorular aslında da var. Âyet (Ankebût 69) mushaftan kontrol edildi. Notun s.2'de tam nerede bitip s.3'e geçtiği seçilemedi. A Ç I K L A M A · B U N OT TA K İ K E L İ M E L E R İstifham: soru, akla takılan mesele. Bertaraf etmek: gidermek, ortadan kaldırmak. Murad etmek: dilemek, istemek. İhtilaflı: âlimlerin farklı görüşte olduğu. Mu'tezile: aklı öne çıkaran bir kelâm mezhebi. Eş'arî / Mâtürîdî: Ehl-i sünnetin iki kelâm mezhebi; bu kitap Mâtürîdî. Mücâhede: Allah yolunda çaba göstermek, nefisle mücadele. Muhsin: iyilik eden, ihsan sahibi. Tâlim etmek: öğretmek. ✦ Kelimeler (ana metin) A Ç I K L A M A Hutbe (kitapta): kitabın hamd ve salâtla başlayan açılış kısmı. Hamd: Allah'ı övmek ve O'na şükretmek. Hilm: yumuşak davranmak, cezada acele etmemek. Setr: örtmek; kulun ayıbını gizlemek. Tevfik: Allah'ın kulun işini hayra uygun kılması. Salât ve selâm: Peygamber'e rahmet ve esenlik dilemek. Âl: Peygamber'in ailesi ve yakınları.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 15 Ashab: Peygamber'i görüp ona inanan arkadaşları, sahabe. Ehl-i sünnet ve'l-cemaat: Peygamber'in sünnetine ve sahabe topluluğunun yoluna bağlı olanlar. Risale: küçük kitap. Haşretmek: kıyamet günü toplamak. ✦ Bedir Tercümesi ile Aslı K A R Ş I L A Ş T I R M A Asıl (s.2) Bedir tercümesi (s.31-33) Durum Süslü çerçevedeki unvan: "Bu, ... Câmiu'l- mütûn kitabıdır" Yok Eksik. Unvan tercüme edilmemiş. "Onun âline ve ashabına salât olsun" "Ashâb-ı Kirâm'dan Allah razı olsun" Değişmiş. "Âl" düşmüş, salât duası "razı olsun"a çevrilmiş. Kulluk âyeti: Zâriyât 56 "Zâriyât sûresi 5" Yanlış numara. Doğrusu 56. "Çin'de de olsa ilmi arayın" hadisi ve "Müslüman erkek ve kadına" ifadesi Yalnız "İlim öğrenmek kadın ve erkek her müslümana farzdır" Eksik. İlk hadis yok. Aklî delil zinciri: şükür → marifet → ilim; "vacibe vasıta olan da vaciptir, namaz için abdest gibi" "Şükretmek için nimet sahibini bilmek lâzımdır. Bu da ancak ilim yolu ile olur." Kısaltılmış. Kural ve örnek düşmüş. "Denildi ki farz-ı ayn üçtür: tevhid, ahlak, fıkıh ilmi" ve "her hâlde karşısına çıkan şeyin ilmi farzdır" görüşü Yok Eksik. İki görüş de atlanmış. Kenar notları "ŞERH KISMI" altında (1) ve (2) numaralı dipnotlar Dikkat. Bunlar asıl baskının kenar notları, mütercimin şerhi değil. B U S AY FA D A A L I N A M AYA N Y E R L E R Ana metin tamamen alındı. Kenar notu (1) ilk kısmında Arapçada 4 yerde birer kelime okunamadı (biri kâğıttaki leke yüzünden); yerleri "…" ile gösterildi. Türkçede ikisinin karşılığı Bedir'den alındı (altı noktalı çizili), diğer ikisinde cümlenin anlamı eksiksiz. Kenar notu (1) devamı (sağ alt kenar, ilmin dört çeşidi) ve kenar notu (2) (alt kenar, soru-cevap): Arapçası kelime kelime okunamadı; Türkçesi Bedir'den. Daha net tarama arandı: HathiTrust'taki en büyük boyut kullanıldı (2050×3132), başka dijital nüsha bulunamadı.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 16 ASIL S.3 · RESİM 023 4. Kitabın Bölümleri M E T İ N · A S I L S . 3 ( S . 2 ' D E K İ C Ü M L E N İ N D E VA M I ) الصفات أنواع في باب :أبواب ثلاثة فجعلتها الاستخارة، بعد ذلك إلى ُ تفأجب ... كتاب في وباب الارتداد، وكلمات كفرلا ألفاظ في وباب الاعتقاد، ومسائل .العباد واحتياج الوقوع فيه كثر ومما الاستحسان ... İstihareden sonra bu isteğe icabet ettim ve onu üç bab yaptım: Sıfatların çeşitleri ve itikad meseleleri hakkında bir bab; küfür sözleri ve dinden çıkaran kelimeler hakkında bir bab; Kitâbu'l-istihsân ile, sık karşılaşılan ve kulların ihtiyaç duyduğu meseleler hakkında bir bab. A Ç I K L A M A İstihare: bir işe girişmeden önce Allah'tan hayırlısını dilemek. Müellif talebelerin isteğini hemen kabul etmemiş, önce istihare etmiş. Üçüncü babın adı burada Kitâbu'l-istihsân olarak geçiyor. Hanefî fıkıh kitaplarında bu ad, helal-haram ve mekruh gibi günlük hayatta sık sorulan çeşitli meselelerin toplandığı bölüme verilir. Kitabın kendi fihristinde ise bu bab "amellerin düzeltilmesi" (tashîhu'l-a'mâl) adıyla geçer ve niyet ile fıkıh kaidelerini anlatır. 1. BAB Sıfatlar ve itikad asıl s.4-29 2. BAB Küfür sözleri, irtidad asıl s.30-85 3. BAB Amellerin düzeltilmesi asıl s.86-140 Şema · Kitabın üç babı. Sayfalar asıl baskının kendi fihristinden.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 17 5. Bu İlimler Neden Farz? M E T İ N · A S I L S . 3 · 1 / 3 وتصحيحها وتعليمها مهمة، ُ رالأمو والأعمال الاعتقاد وتصحيح كفرلا ألفاظ أن اعلم ما يعرف لم إذا المرء لأن البتة، لازمة فر يضة مرة بعد مرة بشأنها والاهتمام وتحقيقها والإلحاد، والضلالة الهداية ما يعرف لا كفرلوا الإيمان Bil ki küfür sözleri, itikadın ve amellerin düzeltilmesi mühim işlerdir. Bunları öğretmek, düzeltmek, iyice araştırmak ve tekrar tekrar bunlarla ilgilenmek kesin ve bağlayıcı bir farzdır. Çünkü kişi iman ve küfrün ne olduğunu bilmezse hidayetin, dalâletin ve ilhadın ne olduğunu da bilmez. A Ç I K L A M A Neden farz? Müellif kitabın üç konusunu (küfür sözleri, inancın düzeltilmesi, amellerin düzeltilmesi) bir kez öğrenip bırakılacak şeyler olarak görmüyor: "Tekrar tekrar" ilgilenmek gerekiyor. Sebebi basit: İmanı ve küfrü bilmeyen, doğru yolu (hidayet) yanlış yoldan (dalâlet) ve dinden sapmaktan (ilhad) da ayıramaz. M E T İ N · A S I L S . 3 · 2 / 3 بالعلم لا ً اإجمال به ٍ نَمبمؤ و يعتقد العادة سبيل على التوحيد كلمة لسانه على تجري فتارة كاسدة، وأفكار فاسدة بعقائد ويتقلد كفرلا بألفاظ يتلفظ وتارة والتحقيق، والتفصيل والصلاة الصوم في سنة ألف بقي لو الحالة هذه في كان ومن .الارتداد بحر في فيقع النار، إلى ومصيره ينفعه، لن العبادات وسائر Kimi zaman diline alışkanlıkla tevhid kelimesi gelir ve inanılması gerekene ilimle, ayrıntıyla ve araştırarak değil, toptan (icmâlen) inanır. Kimi zaman da küfür sözleri söyler, bozuk inançlara ve değersiz fikirlere uyar ve irtidad denizine düşer. Bu hâldeki kimse bin yıl oruçta, namazda ve diğer ibadetlerde kalsa ona fayda vermez; varacağı yer ateştir.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 18 A Ç I K L A M A İki durum. Bilmeyen kişi iki durum arasında gider gelir. Birinde tevhid kelimesi dilinde alışkanlıkla döner ama ne söylediğini bilmez; inancı ayrıntısız ve bilgisizdir. Ötekinde farkında olmadan küfür sözleri söyler, bozuk inançlara kapılır ve dinden çıkar. İkinci durumda bin yıllık ibadet bile fayda vermez, çünkü ibadetin kabulü imana bağlıdır. İmanı ve küfrü bilmeyen kişi KİMİ ZAMAN tevhid kelimesi alışkanlıkla dilinde, ilimsiz ve ayrıntısız, toptan inanır KİMİ ZAMAN küfür sözü söyler, bozuk inançlara ve değersiz fikirlere uyar İRTİDAD DENİZİ bin yıllık ibadet fayda vermez Şema · Müellifin anlattığı iki durum. Çare: imanı, küfrü ve ibadetleri bilerek öğrenmek. M E T İ N · A S I L S . 3 · 3 / 3 ( C Ü M L E S . 4 ' T E S Ü R Ü Y O R ) وانتشر والعصيان، والباطل الجهالة بحر فيه فاض الذي الصعب الزمان هذا في ً اخصوص والزخرفات البدع وتز يين أهله وبغض الحق إنكار بأمواج الأرض من ناحية كل في اليوم أسعد وما الآن، ولازميه الفن هذا في يتيقن من أندر ما الله فسبحان .والطغيان ... اللسان وحفظ والإحسان العقائد لتحقيق قّفُو من Hele cehalet, batıl ve isyan denizinin taştığı; yeryüzünün her yanına hakkı inkârın, hak ehline buğzun, bid'atleri, yaldızlı şeyleri ve azgınlığı süslemenin dalgalarıyla yayıldığı bu zor zamanda. Sübhânallah! Bu ilimde yakîne eren ve ona sarılanlar bugün ne kadar azdır! Akideleri sağlamlaştırmaya, ihsana ve dilini korumaya muvaffak olan kimse bugün ne kadar bahtiyardır ...

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 19 A Ç I K L A M A Zamanın zorluğu. Müellif kendi zamanını (1850'ler) bir denize benzetiyor: cehalet ve isyan taşmış; hakkı inkâr, hak ehline düşmanlık, bid'atleri ve parlak ama boş şeyleri süsleyip sunmak dalga dalga her yere yayılmış. Böyle bir zamanda bu ilimde kesin bilgiye sahip olanlar azdır. Bahtiyar kişiyi üç şeyle anlatıyor: sağlam akide, ihsan (Allah'ı görüyormuş gibi kulluk etmek; Bedir de böyle açıklıyor) ve dilini korumak. Bu üçü, kitabın üç babının konularına denk düşüyor: itikad, küfür sözleri ve amel. ✦ Kenar Notu (2), Devamı: Soru ve Cevaplarla İman K E N A R N OT U ( 2 ) , D E VA M I · A S I L S . 3 Ü S T K E N A R · T Ü R KÇ E S İ B E D İ R T E R C Ü M E S İ N D E N ( S . 3 3 - 3 4 ) , A R A P Ç A S I TA R A M A D A S E Ç İ L E M E D İ Ğ İ İ Ç İ N · 1 / 6 SORU Kul ölürse imânı nereye gider? Rûhla mı kalır, bedenle mi? (soru asıl s.2'de) CE VAP Hiçbiri ile kalmaz. İmân bir mânadır, mâna ise mahiyetini Allah'ın bildiği bir nûrdur. Bazılarına göre rûhla beraber semâdadır. SORU Öldükten sonra kulun amelleri ne oluyor? CE VAP Amellerin bir kısmı Allah'ın mükâfatına, diğer bir kısmı da ikabına gidiyor. A Ç I K L A M A Ölümden sonra iman ve ameller. İman ne ruhla ne bedenle kalır; iman bir "mânâ"dır, yani madde değil, mahiyetini yalnız Allah'ın bildiği bir nurdur. Bazılarına göre ruhla birlikte göğe yükselir. Amellere gelince: İyileri Allah'ın ödülüne, kötüleri cezasına gider. K E N A R N OT U ( 2 ) , D E VA M I · B E D İ R S . 3 4 · 2 / 6 SORU İmân, zâhirde midir, bâtında mıdır? CE VAP Evet, imânın dört mertebesi vardır: 1 — Mübtedi imân. Bu meleklerin imânıdır. 2 — Makbul olan imân. Bu da peygamberlerin imânıdır. 3 — Masum olan imân. Bu da mü'minlerin imânıdır. 4 — Merdud olan imân ki bu münâfıkların imânıdır.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 20 A Ç I K L A M A İmanın dört derecesi. Soru "iman görünen bir şey mi, gizli bir şey mi" diye soruluyor; cevap imanı sahiplerine göre dört dereceye ayırıyor. Bedir'e göre bunlar meleklerin, peygamberlerin, mü'minlerin ve münafıkların imanıdır. Münafığın imanı "merdud", yani reddedilmiş imandır, çünkü dilde vardır ama kalpte yoktur. Dikkat: Arapçadan seçilen bir kelime (عﻮﺒﻄﻣ, matbû') Bedir'in "mübtedi" kelimesinden farklı; mertebelerin kime ait olduğu sıra da taramada kesin seçilemedi. K E N A R N OT U ( 2 ) , D E VA M I · B E D İ R S . 3 4 · 3 / 6 SORU İmânın yeri neresidir? CE VAP İman dört yerdedir: 1 — İmân kalbdedir: Hücûrat sûresinin 7'nci âyet-i celîlesinde bu hususta şöyle buyurulmuştur: "Fakat Allah size imânı sevdirdi. Onu kalblerinizle süsledi." 2 — İmân göğüstedir: Zümer sûresinin 22'nci âyet-i celîlesinde bu husus şöyle zikredilmiştir: "Hak Teâlâ, göğsünü İslâma açtığı için, Rabbi tarafından nura kavuşan kimse (katı yürekli kimse gibi midir?)..." 3 — İmân gönüldedir: Necm sûresinin 11'inci âyet-i celîlesinde: "Onun gördüğünü gönlü (kalbi) yalana çıkarmadı." buyurulmaktadır. 4 — İmân lisandadır: Ra'd sûresinin 19'uncu âyet-i celîlesinde bu mevzu şöyle beyân edilmiştir: "Ancak selim akıl sahipleridir ki iyice tezekkür eder (idrâk ederler)." Kaynak notu: Dört âyet mushaftan kontrol edildi; Bedir'in verdiği numaralar doğru (Hucurât 7, Zümer 22, Necm 11, Ra'd 19). Arapçada, dil için gösterilen âyetin yanında "bir yoruma göre" الوجوه أحد على kaydı seçiliyor; Bedir bu kaydı yazmamış. A Ç I K L A M A İmanın dört yeri. İmanın asıl yeri kalptir, ama göğüs, gönül (fuâd) ve dil de imanın bulunduğu yerler olarak anılıyor. Her biri için bir âyet gösteriliyor: Allah imanı kalplere sevdirdi; göğsü İslâm'a açılan nur üzeredir; gönül gördüğünü yalanlamadı. Dil için gösterilen âyet ise Arapçaya göre yalnız "bir yoruma göre" delil sayılıyor. Kalpte tasdik, dilde ikrar olur. İmanın dört yeri KALP imanı sevdirdi, Hucurât 7 GÖĞÜS göğsünü İslâm'a açtı, Zümer 22 GÖNÜL (FUÂD) gönlü yalanlamadı, Necm 11 DİL bir yoruma göre Ra'd 19 Şema · Kenar notundaki "imanın yeri neresidir" sorusu. Âyetler mushaf metniyle karşılaştırıldı.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 21 K E N A R N OT U ( 2 ) , D E VA M I · A S I L S . 3 S O L K E N A R · B E D İ R S . 3 5 · 4 / 6 SORU İmân kadîm midir, hâdis midir? CE VAP Kalbde vücuda gelmesi kadîmdir, kalbde mevcut olan imânı ikrar hâdistir. SORU İmân mı mü'mindedir, mü'min mi imândadır? CE VAP İmân, Allah (c.c.)'ın bir hazinesidir. Allah'ın hazinesi ise mü'minin kalbidir. SORU İmân bende midir, ben mi imândayım? CE VAP Ben ondayım, o da bendedir. O benim sıfatımdır, cismime karışmıştır, gözümle görmüyorsam da, ferâsetimle onu görürüm. SORU İmân mı aklın üstündedir, akıl mı imânın üstündedir? CE VAP İmam-ı Âzam Ebû Hanife'ye göre, imân akılla beraberdir. Şemsu'l-Eimme bunun aksini söyleyen kâfirdir, demiştir. SORU İmân cesetle midir, rûhla mıdır? CE VAP İmân her ikisine de dağılmıştır. SORU İmân toplu mudur, ayrı mıdır? CE VAP Allah (c.c.) katında topludur. Kullar arasında taksim edilmiştir. SORU İmân yeni midir, eski midir? CE VAP Allah katında kadîm, kullara göre ise yenidir. A Ç I K L A M A Ezelî mi, sonradan mı? Kalpte meydana gelmesi kadîm, kulun onu dille söylemesi hâdis (sonradan) sayılıyor. Kitabın 1. bab girişindeki "imanın iki tarafı" (Allah'ın fiili ve kulun fiili) konusu bunu daha açık anlatıyor. İman mü'minde mi? İman Allah'ın bir hazinesidir; o hazinenin konduğu yer mü'minin kalbidir. Ben imanda mıyım, o bende mi? İkisi de doğru: İman kişinin sıfatıdır, onunla bütünleşmiştir. Gözle görülmez ama iç görüyle (ferâset) fark edilir. İman mı üstün, akıl mı? İmam-ı Azam'a göre iman akılla beraberdir. Büyük Hanefî âlimi Şemsü'l-eimme, bunun tersini söyleyeni kâfir saymış. Ceset mi, ruh mu? Toplu mu, dağınık mı? İman ikisine de yayılmıştır. Allah katında bir bütündür; kullara pay pay verilmiştir. Allah katında kadîm, kullar açısından yenidir.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 22 K E N A R N OT U ( 2 ) , D E VA M I · B E D İ R S . 3 5 - 3 6 · 5 / 6 SORU İmânın başı, ortası, aslı, damarı, dalı, yaprağı, meyvesi, yeri, ırmağı, suyu ve ismi nedir? CE VAP İmânın başı tevhîd, ortası mârifet, aslı yakîn, damarı ihlâs, dalı emir ve nehiy, yaprağı korku, meyvesi Allah'ın rahmeti, yeri mü'minin kalbi, ırmağı Allah'ın ilmi, suyu Kur'ân-ı Kerîm, ismi de mübarek ağaçtır. A Ç I K L A M A İman bir ağaca benzetiliyor. Başı tevhid, gövdesinin ortası marifet, kökü yakîn (şüphesiz bilgi), damarı ihlas, dalları Allah'ın emir ve yasakları, yaprağı Allah korkusu, meyvesi Allah'ın rahmeti. Bu ağacın yeri mü'minin kalbi, beslendiği ırmak Allah'ın ilmi, suyu Kur'an, adı da "mübarek ağaç". BAŞI: tevhid ORTASI: marifet ASLI (kökü): yakîn DAMARI: ihlas DALI: emir ve nehiy YAPRAĞI: korku MEYVESİ: Allah'ın rahmeti YERİ: mü'minin kalbi IRMAĞI: Allah'ın ilmi SUYU: Kur'ân-ı Kerîm ADI: mübarek ağaç Şema · Kenar notundaki "imanın başı, ortası, aslı... nedir" sorusunun cevabı, ağaç resmiyle. Cevap kitabın (Bedir'den), resim açıklama amaçlıdır.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 23 M E T İ N · K E N A R N OT U ( 2 ) , A S I L S . 3 S O L A LT K E N A R ( B U K I S I M B E D İ R ' D E Y O K , A S I L D A N O K U N D U ) ز يادة القرآن :عنه والجواب .أخطأ فقد أفتى بأيهما وفضل، ز يادة الإيمان … :قيل فإن .القرآن بسبب وفضل ز يادة والإيمان الإيمان، بسبب وفضل .عنه نهاني وما به الله أمرني بما ُ تاعتقد :نقول أن :قلنا الإيمان؟ صفة ما :قيل فإن SORU … iman ziyade ve fazilettir; hangisiyle fetva veren hata eder. CE VAP Kur'an iman sebebiyle ziyade ve fazilettir, iman da Kur'an sebebiyle ziyade ve fazilettir. SORU İmanın sıfatı nedir? CE VAP "Allah'ın bana emrettiğine ve beni nehyettiğine inandım" dememizdir. Kaynak notu: Sorunun baş tarafı taramada seçilemedi ("…" ile gösterildi); cevabın tamamı okunuyor. Bedir bu soru-cevabı hiç vermemiş. İkinci soruyu (imanın sıfatı) ise aynı anlamda vermiş: "Allah'ın emir ve nehiylerine inanıyorum demektir." A Ç I K L A M A Kur'an ve iman birbirini besler. Sorunun başı okunamıyor ama cevabı açık. Soru, Kur'an ile iman arasındaki artış ve üstünlük (ziyade ve fazl) ilişkisini soruyor ve ikisinden yalnız birini söyleyenin hata edeceğini belirtiyor. Cevap iki yönlü: Kur'an iman sebebiyle bir artış ve üstünlüktür, iman da Kur'an sebebiyle bir artış ve üstünlüktür. Yani ilişki tek yönlü değil; ikisi birbirini besliyor. İmanın kısa tarifi. "Allah'ın emrettiğine ve yasakladığına inandım" demek. İman, Allah'ın emir ve yasaklarını kabul edip onlara inanmaktır. KUR'AN iman sebebiyle ziyade ve fazl İMAN Kur'an sebebiyle ziyade ve fazl besler besler Yalnız birini söyleyen hata eder Şema · Bedir'de olmayan soru-cevap: Kur'an ile iman arasındaki iki yönlü ilişki. Cevap kitabın, şema açıklama amaçlıdır.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 24 K E N A R N OT U ( 2 ) , D E VA M I · A S I L S . 3 A LT K E N A R · B E D İ R S . 3 6 - 3 7 · 6 / 6 SORU İmânın bütün şartlarını bilmeyen mü'min sayılır mı? CE VAP Mutezîleye göre, imânın bütün şartlarını bilmeyen mü'min sayılmaz. Mutezîleye göre, imânın bütün şartlarını bilip diliyle ikrâr edip, kalbiyle tasdik etmedikçe mü'min olmaz. İmânın şartı da ALLAH'dan başka ma'bud olmadığına, Hz. Muhammed'in O'nun kulu ve peygamberi olduğuna, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine imân etmek ve İslâm dininin diğer dinlerden üstün olduğuna inanmaktır. Câmiu'l-Kebîr'de zikredildiğine göre, bir adam, bülûğa ermemiş bir kızla evlense ve bülûğa erdikten sonra kendisine imânın şartlarını biliyor musun diye sorsa ve "bilmiyorum" cevabını alsa, nikâh düşer. Fakat, kocası imânın şartlarını tek tek saysa ve karısı da, evet diyerek tasdik etse, talâk vaki olmaz. Kaynak notu: Bu notun Arapçası çoğunlukla kelime kelime okunamadı, ama seçilebilen kelimeler Bedir'le uyuşuyor: soru kalıpları "denilirse, deriz ki" قلنا قيل، فإن; imanın dereceleri مردود مقبول، معصوم، مطبوع،; imanın yerleri kalp, göğüs, gönül, dil الصدر، القلب، اللسان الفؤاد،; "başı tevhid, ortası" ووسطه التوحيد رأسه; Ebû Hanîfe, Şemsü'l-eimme el-Hulvânî, el-Câmiu'l-kebîr ve Mu'tezile adları. Yani Bedir'in aktardığı sorular aslında da var. Ayrıca Arapçada Mu'tezile görüşünden sonra kısa bir cümle daha var; okunamadı ve Bedir'de de yok. A Ç I K L A M A İmanın esaslarını bilmek. Mu'tezile'ye göre imanın esaslarını bilmeyen, dille söyleyip kalple onaylamayan mü'min değildir. Bedir'in Türkçesinde kitabın kendi (Mâtürîdî) görüşü ayrıca verilmiyor. İmanın esasları şunlar: Allah'tan başka ilah olmadığına, Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna, meleklere, kitaplara, peygamberlere inanmak ve İslâm'ın diğer dinlerden üstün olduğuna inanmak. Nikâh meselesi. Hanefî fıkıh kitabı el-Câmiu'l-kebîr'e göre: Küçükken evlendirilen bir kız, ergenliğe erdikten sonra imanın esaslarını bilip bilmediği sorulduğunda "bilmiyorum" derse nikâh düşer. Koca esasları tek tek sayar, kadın da "evet" diyerek onaylarsa ayrılık olmaz. Buradan çıkan ders: Her yetişkin imanın esaslarını bizzat bilmeli ve onaylamalıdır. A Ç I K L A M A · B U N OT TA K İ K E L İ M E L E R Mânâ: madde olmayan, anlam olarak var olan şey. Mükâfat / ikab: ödül / ceza. Zâhir / bâtın: görünen / gizli. Mertebe: derece. Makbul: kabul edilen. Masum: günahtan korunmuş. Merdud: reddedilmiş. Kadîm: başlangıcı olmayan, ezelî. Hâdis: sonradan olan. Ferâset: iç görü, sezgi. Şemsü'l-eimme: "imamların güneşi"; büyük Hanefî âlimlerine verilen unvan. Taksim: bölüştürmek, pay etmek. Yakîn: şüphesiz, kesin bilgi. Emir ve nehiy: emirler ve yasaklar. Ma'bud: ibadet edilen.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 25 Bülûğ: ergenlik. Nikâh düşer: evlilik bağı kalkar. Talâk vaki olmaz: boşanma gerçekleşmez. el-Câmiu'l-kebîr: İmam Muhammed'in Hanefî fıkıh kitabı. ✦ Kelimeler (ana metin) A Ç I K L A M A İstihare: bir işten önce Allah'tan hayırlısını dilemek. İcabet etmek: bir isteğe olumlu karşılık vermek. İrtidad: dinden dönmek. İlhad: haktan sapmak, dinsizlik. Dalâlet: doğru yoldan sapmak. İcmâlî iman: ayrıntısını bilmeden toptan inanmak. Tafsîlî iman: inanılacak şeyleri ayrıntısıyla bilerek inanmak. Bid'at: dine sonradan sokulan, aslı olmayan şey. Yakîn: şüphesiz, kesin bilgi. İhsan: Allah'ı görüyormuş gibi kulluk etmek. Muvaffak olmak: başarmak; Allah'ın yardımıyla bir işe erişmek.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 26 ✦ Bedir Tercümesi ile Aslı K A R Ş I L A Ş T I R M A Asıl (s.3) Bedir tercümesi (s.33-37) Durum 3. bab: "Kitâbu'l-istihsân ile sık karşılaşılan meseleler" "Günlük hayatta pek çok karşılaşıldığı için ... amelî meseleler" Eksik. Babın adı (Kitâbu'l-istihsân) düşmüş. "İstihareden sonra icabet ettim" "Bir istihare neticesinde böyle bir çalışma yapmaya karar verdim ve derhal işe koyuldum" Ekleme. "Derhal işe koyuldum" asılda yok. "Tekrar tekrar (merraten ba'de merra) ilgilenmek farzdır" "Her türlü ihtimamın gösterilmesi ... vecibedir" Küçük fark. "Tekrar tekrar" düşmüş. "Kimi zaman ... kimi zaman": alışkanlıkla tevhid söylemek ve küfür sözü söylemek iki ayrı tehlike olarak sayılıyor "Elfâz-ı küfrün ifade edilmesi de, inançların fesadına ... yol açarak" Değişmiş. Aslında yan yana sayılan iki durum, sebep-sonuç bağıyla anlatılmış. "Hele bu zor zamanda" (önceki cümleye bağlı) "... böylesine çetin bir zamanda imânı kurtarmak kolay değildir" Ekleme. "İmanı kurtarmak kolay değildir" asılda yok. "Sübhânallah! ... ne kadar azdır" "... ne kadar azdır" Küçük fark. "Sübhânallah" düşmüş. "Akideleri sağlamlaştırmaya, ihsana ve dilini korumaya muvaffak olan" "... ihsan mertebesine; Allah(c.c.)'ı görür gibi imân ve ibâdet etme derecesine ulaşmak sureti ile, imânın hakikatine varmaya muvaffak olanlar" Ekleme. İhsanın tarifi ve "imanın hakikatine varmak" mütercimin açıklaması, aslında yok. Kenar notunda imanın birinci mertebesi: عﻮﺒﻄﻣ (matbû') "Mübtedi imân" Muhtemel okuma hatası. Arapçada "matbû'" seçiliyor. Mertebelerin kimlere ait olduğu sıra taramada kesin seçilemedi. Kenar notunda imanın dördüncü yeri olan dil için Ra'd 19 "bir yoruma göre" (هﻮﺟﻮﻟا ﺪﺣأ ﻰﻠﻋ) delil gösteriliyor Kayıtsız veriliyor Küçük fark. "Bir yoruma göre" kaydı düşmüş görünüyor. Kenar notunda "Kur'an iman sebebiyle, iman Kur'an sebebiyle ziyade ve fazilettir" soru-cevabı Yok Eksik. Bütün bir soru-cevap atlanmış; asıldan okunup eklendi. Mu'tezile görüşünden sonra kısa bir cümle Yok Eksik. Asılda okunamadı, Bedir'de de yok.

Câmiu'l-Mütûn · Sade Türkçe 27 B U S AY FA D A A L I N A M AYA N Y E R L E R Ana metin tamamen alındı, okunamayan kelime yok. Kenar notu (2)'nin devamının (üst, sol ve alt kenar) Arapçası çoğunlukla kelime kelime okunamadı; Türkçesi Bedir'den aynen alındı. Sol alt kenarın okunabilen kısmı asıldan alındı; orada Bedir'in atladığı bir soru-cevap bulundu ve eklendi. Sorunun baş tarafı ve Mu'tezile görüşünden sonraki kısa bir cümle okunamadı. Bedir'in bu notta başka yerleri de atlamış olabilir; taramanın okunamayan kısımlarında bu doğrulanamadı. Not burada bitiyor. Bedir'in (3) numaralı dipnotu (ilm-i kelâmın üstünlüğü, taklid) asıl s.4'ün kenarında; orada alınacak.

Flipso