Cẩm nang Giáo dục giới tính cho học sinh trung học phổ thông.

Cuốn cẩm nang giới tính bổ ích, thú vị và nhỏ xinh dành cho những bạn trẻ trong quá trình trưởng thành!

N H Ó M N G H I Ê N C Ứ U K H O A H Ọ C X Ã H Ộ I V À H À N H V I C Ẩ M N A N G GIÁO DỤC GIỚI TÍNH Dành cho học sinh trung học phổ thông v

C Ẩ M N A N G G I Á O D Ụ C G I Ớ I T Í N H ● 2 ● L Ờ I G I Ớ I T H I Ệ U Gửi bạn - người đang đọc cuốn sách nhỏ này! Đã bao giờ bạn đứng trước gương và tự hỏi: Tại sao cơ thể mình lại thay đổi nhiều đến thế? Đã bao giờ trái tim bạn bỗng rung động vì một ai đó, nhưng lại chẳng biết đó có phải là tình yêu? Hay có những mối quan hệ khiến bạn băn khoăn, lo lắng, thậm chí sợ hãi, nhưng không biết phải hỏi ai và bắt đầu từ đâu? Không ít bạn tìm câu trả lời trên mạng xã hội hoặc hỏi bạn bè, hay AI và nhận về những thông tin sai lệch. Nhiều bạn khác thì ngại hỏi, sợ bị đánh giá…Khao khát tìm kiếm một “người dẫn đường” tin cậy, văn minh chính là ngọn lửa thôi thúc nhóm mình thực hiện đề tài: “Cẩm nang giáo dục giới tính cho học sinh THPT”. Nội dung cẩm nang được nhóm nghiên cứu biên soạn dựa trên Tài liệu tập huấn Giáo dục giới tính - tình dục toàn diện và kỹ năng sống trong trường học của Bộ Giáo dục và Đào tạo và Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc, Hướng dẫn kỹ thuật quốc tế về giáo dục giới tính của UNESCO, cùng với những câu hỏi thật mà các bạn học sinh đã gửi về. Chúng mình hy vọng cuốn cẩm nang này sẽ là người bạn tri kỷ, giúp bạn hiểu đúng về cơ thể, giới tính biết cách thiết lập ranh giới cá nhân và ứng xử thật văn minh trong các mối quan hệ, tiếp thêm cho các bạn sự tự tin, bản lĩnh và một tâm hồn thật vững chắc để bước đi trên con đường trưởng thành! Cẩm Ly - Huy Hoàng

C Ẩ M N A N G G I Á O D Ụ C G I Ớ I T Í N H ● 3 ●

C Ẩ M N A N G G I Á O D Ụ C G I Ớ I T Í N H ● 4 ● N Ộ I D U N G Mục lục 1 Hiểu đúng về giới tính và tính dục Tính dục; giới tính và giới; ngôn ngữ tôn trọng 6 2 Cơ thể và sức khỏe sinh sản Dậy thì; thụ thai, tránh thai; bệnh LTQĐTD và HIV 15 3 Quyền và bình đẳng giới Quyền; quyền lực trong quan hệ; khuôn mẫu giới 25 4 Mối quan hệ lành mạnh và kỹ năng ứng xử Tình yêu lành mạnh; đồng thuận; các kỹ năng 33 5 Phòng chống bạo lực và xâm hại Bạo lực trên cơ sở giới; ứng phó; an toàn mạng 41 + Hỏi khó có chuyên gia lo Câu hỏi ẩn danh; Chatbot Cú Đêm, Tổng đài 111 và nơi hỗ trợ 50 + Phụ lục Thuật ngữ; tài liệu tham khảo; đáp án 58

C H Ư Ơ N G 1 Hiểu đúng về giới tính và tính dục “Hiểu mình là bước đầu để tôn trọng người khác.” 01 1 LA BÀN THÔNG TIN Sau khi đọc chương này, em có thể: ✓ Hiểu những đặc điểm riêng của bản thân và tôn trọng sự đa dạng. ✓ Thể hiện thái độ tích cực đối với cơ thể, cảm xúc và giá trị cá nhân. ✓ Sử dụng ngôn ngữ tôn trọng khi giao tiếp về giới và tính dục.

2 HÀNH TRANG TRI THỨC Tình dục là điều khó nói? Hơn 200 năm trước, có một người phụ nữ dám viết thơ về nỗi cô đơn và khát khao được yêu thương của chính mình: Chém cha cái kiếp lấy chồng chung Kẻ đắp chăng bông, kẻ lạnh lùng (Làm lẽ) Bà là Hồ Xuân Hương - người phụ nữ “vén váy mình để lội qua xã hội phong kiến Việt Nam”. Thơ bà từng được ngợi ca, nhưng cũng từng bị chê là “tục”; đến nay các nhà nghiên cứu vẫn có nhiều cách hiểu khác nhau về thơ bà. Điều đáng nghĩ nằm ở chỗ: khát khao yêu thương, rung động trước một người, những thay đổi của cơ thể… đều là một phần tự nhiên của con người. Vậy mà xã hội ta từ lâu quen coi đó là chuyện “không nên nói”. Tò mò và rung động không phải điều đáng xấu hổ. Tình dục là một phần của con người, cũng như tình cảm, lí trí và nhân phẩm: đáng được nói đến bằng sự hiểu biết, tôn trọng, an toàn và trách nhiệm. Tính dục là gì? Nhiều người nghĩ “tính dục” chỉ là chuyện quan hệ tình dục. Thực ra, tính dục là một phần tự nhiên trong cuộc sống của mỗi người, gắn với cơ

thể, cảm xúc, các mối quan hệ, cách ta nhìn nhận bản thân và những giá trị ta tin tưởng. Ai cũng có tính dục, từ khi sinh ra cho đến lúc về già. Cơ thể Hiểu và chăm sóc cơ thể, sức khỏe sinh sản. Bản dạng Bạn cảm nhận mình là ai, thuộc giới nào. Cảm xúc Yêu thương, rung động, gắn bó, tin tưởng. Các mối quan hệ Gia đình, tình bạn, tình yêu. TÍNH DỤC Xu hướng Bạn cảm thấy bị hấp dẫn bởi ai. Giá trị Niềm tin, văn hóa, chuẩn mực của mỗi người. Hành vi Những hành động, cử chỉ hoặc biểu hiện liên quan đến nhu cầu, ham muốn. Sức khỏe An toàn, tôn trọng, có trách nhiệm. Tính dục qua các giai đoạn của cuộc đời Giai đoạn Điều thường diễn ra Trẻ nhỏ (0 - 5 tuổi) Tò mò khám phá cơ thể, học tên gọi các bộ phận, cần được dạy về vùng riêng tư. Thiếu nhi (6 - 9 tuổi) Hình thành tình bạn, bắt đầu để ý sự khác biệt giữa bạn nam và bạn nữ. Đầu dậy thì (10 - 14 tuổi) Cơ thể thay đổi nhanh, cảm xúc thất thường, bắt đầu có những rung động đầu tiên. Vị thành niên (15 - 19 tuổi) Khẳng định bản thân, có thể có mối quan hệ tình cảm, phải tự ra nhiều quyết định quan trọng. Trưởng thành Xây dựng quan hệ lâu dài, lựa chọn có con hay không, chăm sóc gia đình.

Giai đoạn Điều thường diễn ra Tuổi già Nhu cầu yêu thương, gần gũi và được tôn trọng vẫn tiếp tục tồn tại. Giới tính và giới: khác nhau ở đâu? Giới tính (sinh học) Giới (xã hội) Là gì? Đặc điểm sinh học: nhiễm sắc thể, hormone, cơ quan sinh dục. Vai trò, hành vi, kỳ vọng mà xã hội gán cho nam và nữ. Từ đâu? Có từ khi sinh ra. Học được qua gia đình, nhà trường, truyền thông. Thay đổi? Giống nhau ở mọi nền văn hóa. Khác nhau giữa các nơi, các thời kỳ; có thể thay đổi. Ví dụ Nữ có buồng trứng và có thể mang thai. “Con gái phải dịu dàng”, “con trai không được khóc”. Năm khái niệm hay bị nhầm lẫn Khái niệm Ý nghĩa Câu hỏi để nhớ Giới tính sinh học Nam, nữ hoặc liên giới tính (người sinh ra có đặc điểm sinh học không hoàn toàn thuộc nam hay nữ). Cơ thể em được sinh ra như thế nào? Bản dạng giới Cảm nhận sâu bên trong về giới của chính mình. Người chuyển giới là người có bản dạng giới khác với giới tính được xác định khi sinh. Em cảm thấy mình là ai? Thể hiện giới Cách một người bộc lộ giới qua trang phục, kiểu tóc, giọng nói, cử chỉ. Em thể hiện mình ra sao? Xu hướng tính dục Sự hấp dẫn về cảm xúc, tình cảm với người khác giới (dị tính), cùng giới (đồng tính), cả hai (song tính) hoặc không cảm thấy hấp dẫn tình dục (vô tính). Em rung động với ai?

Khái niệm Ý nghĩa Câu hỏi để nhớ Vai trò giới Những việc xã hội cho là “của nam” hay “của nữ”. Ai được kỳ vọng làm gì? Các xu hướng tính dục Các xu hướng tính dục Đặc điểm Dị tính Hấp dẫn bởi người khác giới Đồng tính Hấp dẫn bởi người đồng giới Song tính Hấp dẫn bởi cả hai giới hoặc nhiều hơn một giới Toàn tính Hấp dẫn bởi bất kỳ ai mà không phân biệt hay phụ thuộc vào giới tính của đối phương. Vô tính Ít hoặc không có sự hấp dẫn tình dục với bất kỳ ai (nhưng vẫn có thể có hấp dẫn về mặt tình cảm) Bản dạng giới: là cách cá nhân tự cảm nhận về mình là nam hoặc nữ hoặc không phải nam và nữ. Bản dạng giới thường trùng với giới tính sinh học nhưng trong một số trường hợp là không giống. Người thuận giới là người có bản dạng giới giống với giới tính sinh học của mình. Người chuyển giới là người có giới tính sinh học khác với tự cảm nhận của mình là nam hoặc nữ. Lưu ý là trẻ chuyển giới thường nhận thức được sự khác biệt về bản thân ngay từ khi mới 3 đến 5 tuổi, mặc dù trẻ có thể không biết chính xác sự khác biệt đó là gì, tuy nhiên một số trẻ khác lại chỉ nhận ra điều này ở độ tuổi thanh thiếu niên hoặc thậm chí là ở độ tuổi lớn hơn. Người phi nhị giới là người có bản dạng giới không thể được phân loại là nam hoặc nữ.

Bốn khía cạnh độc lập với nhau. Một bạn nam thích nấu ăn (thể hiện giới, sở thích) không vì thế mà là người đồng tính hay chuyển giới. Không ai có thể biết xu hướng tính dục hay bản dạng giới của người khác chỉ bằng cách nhìn bề ngoài. Đồng tính, song tính, chuyển giới không phải là bệnh. Tổ chức Y tế Thế giới đã loại đồng tính khỏi danh mục bệnh tật từ năm 1990. Năm 2022, Bộ Y tế Việt Nam có Công văn 4132/BYT-PC khẳng định điều này và yêu cầu không coi đây là bệnh để “chữa trị”. Ngôn ngữ tôn trọng sự đa dạng Lời nói có thể khiến người khác cảm thấy được chấp nhận, nhưng cũng có thể làm tổn thương sâu sắc. Lời trêu chọc về cơ thể, giới hay xu hướng tính dục là một hình thức bắt nạt. Thay vì nói… Hãy nói… “Bê đê”, “ẻo lả”, “xăng pha nhớt” Gọi bạn bằng tên; nếu cần, dùng “người đồng tính”, “người chuyển giới”. “Bạn ấy bị đồng tính” “Bạn ấy là người đồng tính.” (không phải bệnh nên không “bị”) “Con gái gì mà như con trai” “Bạn ấy có phong cách riêng.” “Đàn ông thì phải…” “Mỗi người có cách sống riêng.”

Sự thật hay lầm tưởng? LẦM TƯỞNG “Tính dục chỉ là chuyện quan hệ tình dục.” Tính dục bao gồm cơ thể, cảm xúc, bản dạng, các mối quan hệ và giá trị của mỗi người. Quan hệ tình dục chỉ là một phần rất nhỏ. LẦM TƯỞNG “Nhìn cách ăn mặc, đi đứng là biết ai đồng tính.” Sở thích và cách thể hiện bên ngoài không cho biết xu hướng tính dục hay bản dạng giới của một người. LẦM TƯỞNG “Chơi với bạn đồng tính sẽ bị “lây”.” Xu hướng tính dục không lây, không do bắt chước bạn bè hay xem phim ảnh mà thành. LẦM TƯỞNG “Đồng tính là bệnh, có thể chữa được.” Đồng tính không phải bệnh. Các biện pháp “chữa trị” vừa không có cơ sở khoa học vừa gây tổn hại tâm lý. SỰ THẬT “Giới là điều học được và có thể thay đổi theo thời gian.” Đúng. Trước đây nhiều nghề bị coi là “của nam giới”, nay phụ nữ làm tốt những nghề đó; nam giới cũng ngày càng tham gia việc nhà.

3 VƯỢT ẢI TÌM KHO BÁU Câu 1. Nội dung nào KHÔNG thuộc về tính dục? ○ A. Cảm xúc yêu thương ○ B. Bản dạng giới ○ C. Giá trị và niềm tin ○ D. Chỉ số chiều cao, cân nặng Câu 2. “Con trai phải làm trụ cột gia đình” là một ví dụ về: ○ A. Giới tính sinh học ○ B. Vai trò giới do xã hội đặt ra ○ C. Xu hướng tính dục ○ D. Bản dạng giới Câu 3. Một người sinh ra mang giới tính nữ nhưng cảm nhận mình là nam. Khái niệm nào mô tả điều này? ○ A. Xu hướng tính dục ○ B. Thể hiện giới ○ C. Bản dạng giới ○ D. Vai trò giới Câu 4. Phát biểu nào đúng? ○ A. Đồng tính có thể lây qua tiếp xúc ○ B. Đồng tính không phải là bệnh ○ C. Đồng tính do xem phim mà thành ○ D. Đồng tính chữa được bằng thuốc Câu 5. Cách nói nào thể hiện sự tôn trọng? ○ A. “Nó bị đồng tính” ○ B. “Bạn ấy là người đồng tính” ○ C. “Đồ ẻo lả” ○ D. “Thằng đàn bà” Số câu đúng của em: …… / 5 Đáp án ở cuối cẩm nang

4 TRẠM DỪNG CHÂN Tình huống 1 Bị gọi là “bê đê” Khang (lớp 11) thích nấu ăn và là thành viên tích cực của câu lạc bộ hát múa. Khang múa rất dẻo và thường làm đạo diễn những bài múa của lớp tham gia “Giai điệu tuổi hồng”. Một nhóm bạn gọi Khang là “bê đê”, nhại giọng và còn đăng ảnh chế lên nhóm chat của lớp và các hội nhóm chung. Khang buồn, chán nản và định bỏ câu lạc bộ. Dừng lại một chút và suy nghĩ: 1. Hành vi của nhóm bạn có phải hành vi bắt nạt dựa trên giới không? 2. Nếu là bạn cùng lớp của Khang, em sẽ làm gì? 3. Khang có thể tìm sự trợ giúp từ đâu? ………………………………………………………………………………………………………………………………………. ………………………………………………………………………………………………………………………………………. ………………………………………………………………………………………………………………………………………. ………………………………………………………………………………………………………………………………………. ………………………………………………………………………………………………………………………………………. ………………………………………………………………………………………………………………………………………. ………………………………………………………………………………………………………………………………………. ………………………………………………………………………………………………………………………………………. ………………………………………………………………………………………………………………………………………. ………………………………………………………………………………………………………………………………………. ……………………………………………………………………………………………………………………………………….

Tình huống 2 “Bạn thân tâm sự mình thích bạn cùng giới” Tối Chủ nhật, Minh - người bạn thân của em từ hồi lớp 8, nhắn tin: “Tớ có chuyện này chưa dám kể với ai. Hình như tớ thích con trai… Cậu đừng nói với ai nhé, tớ sợ lắm.” Em bất ngờ, đọc đi đọc lại tin nhắn mấy lần mà chưa biết trả lời thế nào cho đúng. Trên màn hình, dòng chữ “Minh đang soạn tin…” cứ hiện lên rồi biến mất. Dừng lại một chút và suy nghĩ: 1. Theo em Minh đang cảm thấy thế nào khi nhắn tin này, và Minh cần gì nhất ở em lúc này? 2. Trong tin nhắn trả lời đầu tiên, em nên nói gì và tránh nói gì? 3. Chuyện này là “bí mật” của ai? Khi nào em cần tìm đến người lớn tin cậy? ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………

C H Ư Ơ N G 1 · H I Ể U Đ Ú N G V Ề G I Ớ I T Í N H V À T Í N H D Ụ C ● 15 ● 5 CHECK-IN

C H Ư Ơ N G 2 Cơ thể và sức khỏe sinh sản “Cơ thể của chúng ta, ta cần hiểu và chăm sóc.” 02 1 LA BÀN TRI THỨC ◎ SAU KHI ĐỌC XONG CHƯƠNG NÀY EM CÓ THỂ: ✓ Hiểu và chăm sóc những thay đổi của cơ thể ở tuổi vị thành niên. ✓ Đưa ra lựa chọn có trách nhiệm liên quan đến sức khỏe sinh sản. ✓ Biết tìm kiếm thông tin và hỗ trợ y tế khi cần thiết.

C H Ư Ơ N G 2 · C Ơ T H Ể V À S Ứ C K H Ỏ E S I N H S Ả N ● 17 ● 2 HÀNH TRANG TRI THỨC Cơ quan sinh dục và tuổi dậy thì Nữ Nam Bên ngoài Âm hộ (gồm môi lớn, môi bé, âm vật, lỗ niệu đạo, lỗ âm đạo). Dương vật, bìu. Bên trong Âm đạo, tử cung, hai vòi trứng, hai buồng trứng. Hai tinh hoàn, mào tinh, ống dẫn tinh, túi tinh, tuyến tiền liệt. Chức năng chính Buồng trứng tạo trứng và hormone nữ; tử cung là nơi thai phát triển. Tinh hoàn tạo tinh trùng và hormone nam. Dậy thì là giai đoạn cơ thể chuyển từ trẻ em sang người trưởng thành, thường bắt đầu từ khoảng 8 - 13 tuổi ở nữ và 9 - 14 tuổi ở nam. Trẻ ở độ tuổi này thường cao nhanh, có mụn trứng cá, ra nhiều mồ hôi hơn, cảm xúc thay đổi thất thường, bắt đầu có những rung động. Mỗi người có “đồng hồ” riêng: sớm hay muộn vài năm đều là bình thường. Trong giai đoạn dậy thì, nội tiết tố có sự thay đổi rõ rệt. Nồng độ testosterone, androgen, estrogen và prolactin trong cơ thể tăng lên đột ngột. Sự gia tăng của hormone nhằm mục đích hoàn thiện tuyến sinh dục ở cả bé trai và bé gái. Ngoài những thay đổi về mặt sinh lý, sự biến đổi của hormone trong giai đoạn dậy thì cũng tăng sự nhạy cảm về mặt tâm lý. Đặc điểm chung của trẻ ở giai đoạn này là luôn muốn khẳng định bản thân, dễ tự ái, bốc đồng và khó kiểm soát các cảm xúc tiêu cực.

C H Ư Ơ N G 2 · C Ơ T H Ể V À S Ứ C K H Ỏ E S I N H S Ả N ● 18 ● Ở bạn nữ • Ngực phát triển, hông nở • Có kinh nguyệt • Mọc lông mu, lông nách • Có thể tiết dịch âm đạo trong, không mùi Ở bạn nam • Vỡ giọng, mọc râu, vai rộng • Dương vật, tinh hoàn lớn hơn • Mọc lông mu, lông nách • Có thể xuất tinh khi ngủ (mộng tinh) Kinh nguyệt và vệ sinh Một chu kỳ kinh nguyệt tính từ ngày đầu tiên có kinh đến ngày trước kỳ kinh sau, thường dài 21 - 35 ngày; số ngày ra máu thường là 2 - 7 ngày. Trong 1 - 2 năm đầu, kinh nguyệt có thể chưa đều. Nên làm Nên đi khám khi Thay băng vệ sinh khoảng 4 - 6 giờ một lần, hoặc sớm hơn khi thấm nhiều. Đau bụng dữ dội đến mức không đi học được. Rửa vùng kín bằng nước sạch, lau từ trước ra sau; không thụt rửa sâu trong âm đạo. Ra máu quá nhiều (phải thay băng sau 1 - 2 giờ) hoặc kéo dài trên 7 ngày. Vẫn tắm gội, vận động nhẹ nhàng; ăn đủ chất, nhất là thực phẩm giàu sắt. Đã 15 tuổi mà chưa có kinh, hoặc mất kinh trên 3 tháng. Bạn nam: vệ sinh dương vật hằng ngày, mặc đồ lót thoáng, thay hằng ngày. Có dịch tiết lạ, ngứa, đau rát, sưng hoặc đau ở tinh hoàn.

C H Ư Ơ N G 2 · C Ơ T H Ể V À S Ứ C K H Ỏ E S I N H S Ả N ● 19 ● Thụ thai và mang thai ở tuổi vị thành niên 1. Rụng trứng Buồng trứng giải phóng một trứng vào vòi trứng. 2. Thụ tinh Tinh trùng gặp trứng trong vòi trứng. 3. Di chuyển Trứng đã thụ tinh đi về tử cung. 4. Làm tổ Bám vào thành tử cung và phát triển thành thai. Vì sao khó tính được “ngày an toàn”? Tinh trùng có thể sống trong cơ thể nữ đến khoảng 5 ngày, còn trứng sống khoảng 12 - 24 giờ sau khi rụng. Ở tuổi vị thành niên, ngày rụng trứng thường không đều nên rất khó đoán. Vì vậy có thể mang thai ngay lần quan hệ đầu tiên, kể cả khi đang có kinh. Hệ quả của mang thai ở tuổi vị thành niên Sức khỏe Nguy cơ thiếu máu, sinh non, tai biến khi sinh; nguy hiểm nếu phá thai không an toàn. Theo số liệu thống kê của Bộ Y tế và Tổng cục Dân số, Việt Nam ghi nhận khoảng 300.000 ca phá thai mỗi năm, đưa nước ta trở thành một trong những quốc gia có tỷ lệ nạo phá thai cao nhất khu vực Đông Nam Á và thuộc nhóm 20 nước có tỷ lệ phá thai vị thành niên cao nhất thế giới. Đáng báo động, các nghiên cứu chỉ ra rằng có tới 53% tổng số ca là phá thai muộn, phá thai không an toàn hoặc phá thai từ lần thứ 2 trở đi. Học tập Dễ phải nghỉ học, mất cơ hội học tiếp và chọn nghề.

C H Ư Ơ N G 2 · C Ơ T H Ể V À S Ứ C K H Ỏ E S I N H S Ả N ● 20 ● Tâm lý Lo âu, căng thẳng, mặc cảm, có thể bị kỳ thị. Kinh tế, gia đình Gánh nặng nuôi con khi chưa tự lập; ảnh hưởng đến cả hai bạn và hai gia đình. Số liệu: UNESCO và cộng sự (2018), dẫn theo Tổ chức Y tế Thế giới. Các biện pháp tránh thai Biện pháp Cách hoạt động Phòng bệnh LTQĐTD? Lưu ý Không quan hệ tình dục Không có tinh trùng gặp trứng Có Hiệu quả 100%; là lựa chọn phổ biến và hoàn toàn bình thường ở tuổi học sinh. Bao cao su Ngăn tinh dịch vào âm đạo Có Dùng đúng cách từ đầu đến cuối; mỗi lần một chiếc mới; xem hạn dùng. Thuốc tránh thai hằng ngày Hormone ngăn rụng trứng Không Phải uống đều mỗi ngày; nên được nhân viên y tế tư vấn. Thuốc tránh thai khẩn cấp Ngăn hoặc làm chậm rụng trứng sau quan hệ không an toàn Không Uống càng sớm càng tốt (trong 72 - 120 giờ tùy loại); không dùng thay biện pháp thường xuyên.

C H Ư Ơ N G 2 · C Ơ T H Ể V À S Ứ C K H Ỏ E S I N H S Ả N ● 21 ● Biện pháp Cách hoạt động Phòng bệnh LTQĐTD? Lưu ý Que cấy, vòng tránh thai Tránh thai dài hạn Không Do nhân viên y tế thực hiện. Xuất tinh ngoài, tính “ngày an toàn” Dựa vào thời điểm Không Kém tin cậy, dễ thất bại. Bảo vệ kép: chỉ có bao cao su vừa giúp tránh thai vừa giúp phòng các bệnh lây truyền qua đường tình dục, kể cả HIV. Nhóm Ví dụ Điều trị Do vi khuẩn Lậu, chlamydia, giang mai Chữa khỏi bằng kháng sinh nếu được khám và điều trị đúng. Do vi rút HPV (mụn cóc sinh dục), herpes sinh dục, viêm gan B, HIV Chưa chữa khỏi hẳn nhưng điều trị, kiểm soát được. HPV và viêm gan B có vắc xin phòng bệnh. Do ký sinh trùng Trùng roi, rận mu Chữa được bằng thuốc. Nhiều bệnh không có triệu chứng, chỉ xét nghiệm mới phát hiện. Nên đi khám khi có: dịch tiết bất thường, đau rát khi đi tiểu, vết loét hoặc mụn ở vùng sinh dục, ngứa kéo dài.

C H Ư Ơ N G 2 · C Ơ T H Ể V À S Ứ C K H Ỏ E S I N H S Ả N ● 22 ● HIV lây qua 3 đường • Đường máu (dùng chung kim tiêm, dụng cụ xăm…) • Quan hệ tình dục không dùng bao cao su • Từ mẹ sang con khi mang thai, sinh con, cho bú HIV KHÔNG lây qua • Ôm, bắt tay, ngồi cạnh • Ăn uống chung, dùng chung nhà vệ sinh • Muỗi đốt, ho, hắt hơi Điều trị sớm giúp sống khỏe. Người nhiễm HIV được điều trị bằng thuốc kháng vi rút (ARV) đều đặn có thể sống khỏe mạnh lâu dài; khi lượng vi rút trong máu giảm đến mức không phát hiện được thì không lây HIV qua quan hệ tình dục. Hãy đối xử với người có HIV như mọi người khác. Sự thật hay lầm tưởng? LẦM TƯỞNG “Lần đầu quan hệ thì không thể có thai.” Có thể mang thai ngay từ lần quan hệ tình dục đầu tiên nếu không dùng biện pháp bảo vệ. LẦM TƯỞNG “Rửa sạch ngay sau khi quan hệ là tránh được thai.” Tinh trùng di chuyển rất nhanh vào tử cung; rửa không có tác dụng tránh thai.

C H Ư Ơ N G 2 · C Ơ T H Ể V À S Ứ C K H Ỏ E S I N H S Ả N ● 23 ● LẦM TƯỞNG “Thuốc tránh thai khẩn cấp có thể dùng hằng tháng.” Thuốc chỉ dành cho trường hợp khẩn cấp, hiệu quả kém hơn biện pháp thường xuyên và không phòng được bệnh. LẦM TƯỞNG “Không thấy triệu chứng gì nghĩa là không mắc bệnh.” Nhiều bệnh LTQĐTD, kể cả HIV, có thể không có triệu chứng trong thời gian dài. LẦM TƯỞNG “Đang có kinh thì không được tắm gội.” Tắm gội bằng nước ấm giúp sạch sẽ, dễ chịu và không gây hại. SỰ THẬT “Mộng tinh là hiện tượng bình thường ở tuổi dậy thì.” Đúng. Đây là cách cơ thể tự điều chỉnh, không gây hại sức khỏe.

C H Ư Ơ N G 2 · C Ơ T H Ể V À S Ứ C K H Ỏ E S I N H S Ả N ● 24 ● 3 VƯỢT ẢI TÌM KHO BÁU Câu 1. Chu kỳ kinh nguyệt thường dài bao nhiêu ngày? ○ A. 7 - 10 ngày ○ B. 21 - 35 ngày ○ C. 40 - 60 ngày ○ D. Đúng 28 ngày ở mọi người Câu 2. Thụ tinh thường diễn ra ở đâu? ○ A. Âm đạo ○ B. Buồng trứng ○ C. Vòi trứng ○ D. Bàng quang Câu 3. Biện pháp nào vừa tránh thai vừa phòng bệnh lây truyền qua đường TD? ○ A. Thuốc tránh thai hằng ngày ○ B. Bao cao su ○ C. Xuất tinh ngoài ○ D. Que cấy tránh thai Câu 4. Bệnh nào có vắc xin phòng ngừa? ○ A. Lậu ○ B. Giang mai ○ C. HPV ○ D. Chlamydia Câu 5. HIV KHÔNG lây qua con đường nào? ○ A. Dùng chung kim tiêm ○ B. Mẹ truyền sang con ○ C. Quan hệ tình dục không an toàn ○ D. Muỗi đốt Số câu đúng của em: …… / 5 Đáp án ở cuối cẩm nang

C H Ư Ơ N G 2 · C Ơ T H Ể V À S Ứ C K H Ỏ E S I N H S Ả N ● 25 ● 4 TRẠM DỪNG CHÂN Tình huống 1: Đau bụng kinh, định mua thuốc trên mạng Mai (lớp 10) mỗi lần đến kỳ kinh đều đau bụng dữ dội, có tháng đau đến mức phải nghỉ học nằm co ở nhà. Mai ngại nói với mẹ vì sợ nghe câu “con gái ai chẳng thế”. Lướt mạng, Mai gặp quảng cáo “thuốc điều kinh thảo dược, uống một tuần hết đau”: không ghi rõ thành phần, không rõ nơi sản xuất, chỉ cần nhắn tin đặt hàng. Mai đang cầm điện thoại, ngón tay đặt sẵn trên nút “Mua ngay”. Dừng lại một chút và suy nghĩ: 1. Vì sao mua thuốc không rõ nguồn gốc trên mạng có thể nguy hiểm, dù quảng cáo ghi “thảo dược”? 2. Đau bụng kinh đến mức nào thì nên đi khám? 3. Mai có thể chia sẻ với ai, và nên chuẩn bị những thông tin gì trước khi nói? ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………

C H Ư Ơ N G 2 · C Ơ T H Ể V À S Ứ C K H Ỏ E S I N H S Ả N ● 26 ● Tình huống 2: Tin đồn “cách tránh thai” Giờ ra chơi, Tuấn (lớp 11) tự tin “truyền kinh nghiệm” cho cả nhóm: “Lần đầu thì không có thai đâu”, “Xong rồi rửa sạch là không sao.” Nhiều bạn gật gù, có bạn còn ghi lại vào điện thoại. Hân ngồi nghe, thấy lo lo nhưng ngại lên tiếng vì sợ bị chê là “bày đặt”, “quá nghiêm trọng”. Dừng lại một chút và suy nghĩ: 1. Những điều Tuấn nói là đúng hay sai? Vì sao tin vào chúng có thể gây hậu quả? 2. Nếu là Hân, em sẽ phản ứng thế nào trước nhóm bạn? 3. Em có thể kiểm tra thông tin về sức khỏe sinh sản ở đâu cho đáng tin cậy? ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………

C H Ư Ơ N G 2 · C Ơ T H Ể V À S Ứ C K H Ỏ E S I N H S Ả N ● 27 ● 5 CHECK-IN

C H Ư Ơ N G 3 Quyền và bình đẳng giới “Công bằng bắt đầu từ cách chúng ta nhìn nhau.” 03 1 LA BÀN TRI THỨC ◎ SAU KHI ĐỌC CHƯƠNG NÀY EM CÓ THỂ ✓ Nhận biết các quyền cơ bản liên quan đến cơ thể, sức khỏe và đời sống cá nhân. ✓ Biết cách thể hiện quan điểm và bảo vệ ranh giới của bản thân. ✓ Tôn trọng quyền, sự khác biệt và phẩm giá của người khác.

C H Ư Ơ N G 3 · Q U Y Ề N V À B Ì N H Đ Ẳ N G G I Ớ I ● 29 ● 2 HÀNH TRANG TRI THỨC Quyền về sức khỏe sinh sản và tình dục Mỗi người, không phân biệt giới, xu hướng tính dục, hoàn cảnh hay nơi sống, đều có những quyền cơ bản liên quan đến cơ thể và sức khỏe của mình. Quyền luôn đi kèm trách nhiệm: tôn trọng quyền của người khác. Được biết Nhận thông tin chính xác, phù hợp lứa tuổi về cơ thể, giới tính và sức khỏe. Được tự quyết Quyết định về cơ thể mình; không ai được ép buộc em. Được bảo vệ An toàn trước bạo lực, xâm hại, bóc lột ở nhà, ở trường và trên mạng. Được chăm sóc Tiếp cận dịch vụ tư vấn, y tế thân thiện và giữ bí mật. Được tôn trọng Không bị phân biệt đối xử vì giới, ngoại hình hay xu hướng tính dục. Được riêng tư Thông tin, hình ảnh cá nhân không bị chia sẻ khi chưa đồng ý. Pháp luật Việt Nam bảo vệ em. Luật Trẻ em năm 2016 quy định trẻ em (người dưới 16 tuổi) có quyền được bảo vệ khỏi mọi hình thức xâm hại. Luật Bình đẳng giới năm 2006 xác định nam và nữ có vị trí, vai trò ngang nhau và được tạo điều kiện, cơ hội như nhau.

C H Ư Ơ N G 3 · Q U Y Ề N V À B Ì N H Đ Ẳ N G G I Ớ I ● 30 ● Quyền lực trong các mối quan hệ Quyền lực là khả năng tác động, ra quyết định hoặc kiểm soát. Quyền lực có ở mọi mối quan hệ: cha mẹ - con cái, thầy - trò, bạn bè, người yêu. Quyền lực tự nó không xấu; vấn đề nằm ở cách dùng nó. Loại quyền lực Đặc điểm Ví dụ Quyền lực áp đặt Dùng sức mạnh, tiền bạc, địa vị để kiểm soát người khác. Người yêu dọa chia tay nếu em không làm theo ý mình. Quyền lực cùng nhau Hợp tác, tôn trọng để cùng đạt mục tiêu. Cả lớp cùng góp ý để xây dựng nội quy chống bắt nạt. Quyền lực để hành động Khả năng tự làm điều tốt cho bản thân và người khác. Em chủ động tìm hiểu cách phòng tránh thai từ nguồn tin cậy. Quyền lực bên trong Lòng tự trọng, sự tự tin vào giá trị của bản thân. Em dám nói “không” dù bị cả nhóm trêu chọc. Dấu hiệu mất cân bằng quyền lực Ý kiến và cảm xúc của một người thường bị xem nhẹ Một bên cho tiền, quà thường xuyên Một người phải liên tục nhường nhịn để giữ mối quan hệ Một bên luôn quyết định thay Một bên sợ bị bỏ rơi Trách nhiệm và lợi ích không được phân chia công bằng Khi quyền lực lệch hẳn về một phía, người yếu thế khó nói “không” và dễ bị ép buộc. Hãy cảnh giác khi ai đó dùng quà, tiền, điểm số hay danh tiếng để đổi lấy sự gần gũi.

C H Ư Ơ N G 3 · Q U Y Ề N V À B Ì N H Đ Ẳ N G G I Ớ I ● 31 ● Khuôn mẫu giới và tác hại Khuôn mẫu giới là những quan niệm cứng nhắc về việc nam phải thế này, nữ phải thế kia. Chúng thường được lặp lại đến mức nhiều người tưởng là “tự nhiên”. Đối tượng Khuôn mẫu thường gặp Tác hại Nữ “Con gái học kém môn tự nhiên”, “việc nhà là của phụ nữ”, “con gái phải nhẹ nhàng, nhường nhịn”. Mất cơ hội học tập, chọn nghề; gánh nặng việc nhà; dễ cam chịu bạo lực. Nam “Con trai không được khóc”, “đàn ông phải mạnh, phải kiếm nhiều tiền”, “phải chứng tỏ bản lĩnh”. Dồn nén cảm xúc, ngại tìm sự giúp đỡ; dễ có hành vi nguy cơ, bạo lực. Người LGBT+ “Phải giống số đông mới là bình thường”. Bị kỳ thị, bắt nạt; lo âu, trầm cảm, xa lánh gia đình. Bình đẳng giới không có nghĩa là nam và nữ phải giống hệt nhau. Bình đẳng giới là mọi người được đối xử công bằng, có cơ hội ngang nhau để học tập, làm việc, ra quyết định và phát huy năng lực. Bình đẳng giới mang lại lợi ích cho cả nam, nữ và toàn xã hội. Thử thách “Đổi vai” Em hãy viết một câu khuôn mẫu giới em từng nghe, rồi đổi giới của nhân vật trong câu. Ví dụ: “Con trai phải giỏi sửa đồ điện” → “Con gái phải giỏi sửa đồ điện”. Câu mới nghe có lạ không? Nếu lạ, có thể câu gốc đang là một khuôn mẫu.

C H Ư Ơ N G 3 · Q U Y Ề N V À B Ì N H Đ Ẳ N G G I Ớ I ● 32 ● Sự thật hay lầm tưởng? LẦM TƯỞNG “Bình đẳng giới là chuyện của phụ nữ.” Khuôn mẫu giới gây hại cho cả nam giới. Bình đẳng giới giúp mọi người được sống đúng với năng lực và cảm xúc của mình. LẦM TƯỞNG “Con trai khóc là yếu đuối.” Khóc là cách bộc lộ cảm xúc tự nhiên của con người. Biết chia sẻ cảm xúc là dấu hiệu của sức khỏe tinh thần tốt. LẦM TƯỞNG “Trong tình yêu, người lớn tuổi hơn hoặc có nhiều tiền hơn được quyền quyết định.” Trong mối quan hệ lành mạnh, hai người có tiếng nói ngang nhau; không ai được quyết định thay người kia về cơ thể và cuộc sống của họ. LẦM TƯỞNG “Học sinh không cần biết về sức khỏe sinh sản và quan hệ tình dục.” Người trẻ có quyền được nhận thông tin chính xác, phù hợp lứa tuổi để tự bảo vệ mình. SỰ THẬT “Năng lực học tập không phụ thuộc vào giới.” Đúng. Kết quả học tập phụ thuộc vào sự cố gắng, phương pháp và cơ hội, không phải vì là nam hay nữ.

C H Ư Ơ N G 3 · Q U Y Ề N V À B Ì N H Đ Ẳ N G G I Ớ I ● 33 ● 3 VƯỢT ẢI TÌM KHO BÁU Câu 1. Quyền nào sau đây là quyền về sức khỏe sinh sản của người trẻ? ○ A. Được nhận thông tin chính xác ○ B. Được xem điện thoại của người khác ○ C. Được quyết định thay bạn bè ○ D. Được chia sẻ ảnh của người khác Câu 2. Theo Luật Trẻ em năm 2016, trẻ em là người: ○ A. Dưới 14 tuổi ○ B. Dưới 16 tuổi ○ C. Dưới 18 tuổi ○ D. Dưới 20 tuổi Câu 3. Tình huống nào thể hiện quyền lực áp đặt? ○ A. Cả nhóm cùng bàn bạc kế hoạch ○ B. Bạn dọa chia tay nếu người yêu không làm theo ý mình ○ C. Em tự tìm hiểu kiến thức từ nguồn tin cậy ○ D. Em tự tin phát biểu trước lớp Câu 4. Khuôn mẫu “con trai không được khóc” có thể dẫn đến: ○ A. Nam giới dồn nén cảm xúc, ngại tìm giúp đỡ ○ B. Nam giới học giỏi hơn ○ C. Nam giới khỏe mạnh hơn ○ D. Không ảnh hưởng gì

C H Ư Ơ N G 3 · Q U Y Ề N V À B Ì N H Đ Ẳ N G G I Ớ I ● 34 ● Câu 5. Bình đẳng giới nghĩa là: ○ A. Nam, nữ làm mọi việc giống hệt nhau ○ B. Luôn ưu tiên nữ giới ○ C. Mọi giới có cơ hội và được đối xử ngang nhau ○ D. Chỉ áp dụng ở nơi làm việc Số câu đúng của em: …… / 5 Đáp án ở cuối cẩm nang

C H Ư Ơ N G 3 · Q U Y Ề N V À B Ì N H Đ Ẳ N G G I Ớ I ● 35 ● 4 TRẠM DỪNG CHÂN Tình huống 1: Con gái học sư phạm cho nhàn Lan (lớp 12) giỏi Toán, Lý và mơ ước trở thành kỹ sư cơ khí. Lan đã dành rất nhiều thời gian và công sức đầu tư cho các môn này. Nhưng khi bàn chuyện chọn ngành, bố mẹ khuyên: “Con gái học sư phạm cho nhàn.” Trong khi đó, em trai Lan – học không tốt bằng Lan, lại được khuyến khích thi ngành kỹ thuật. Lan thấy ấm ức nhưng không biết nói thế nào để bố mẹ lắng nghe. Dừng lại một chút và suy nghĩ: 1. Bố mẹ Lan đã có định kiến giới như thế nào? 2. Cách đối xử khác nhau giữa Lan và em trai ảnh hưởng thế nào đến cơ hội của Lan? 3. Nếu em là Lan, em sẽ làm gì? ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………

C H Ư Ơ N G 3 · Q U Y Ề N V À B Ì N H Đ Ẳ N G G I Ớ I ● 36 ● Tình huống 2: Người yêu lớn tuổi hay cho tiền rồi quyết định thay Ngọc (lớp 11) yêu một anh đã đi làm, hơn Ngọc 6 tuổi. Anh hay đón Ngọc, tặng điện thoại đắt tiền và trả mọi khoản khi đi chơi. Dần dần, anh bắt đầu “quyết định hộ”: không cho Ngọc đi sinh nhật bạn vì “tụi đó không tốt”, đòi tối nào cũng báo đang ở đâu, đi với ai. Khi Ngọc phản đối, anh nói: “Anh tốn bao nhiêu cho em, nghe anh một lần không được à?” Dừng lại một chút và suy nghĩ: 1. Tiền bạc và quà tặng đang tạo ra điều gì trong mối quan hệ này? 2. Những hành động nào của anh là dấu hiệu mất cân bằng quyền lực? 3. Nếu là Ngọc, em sẽ làm gì và nhờ ai giúp đỡ? ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………

C H Ư Ơ N G 3 · Q U Y Ề N V À B Ì N H Đ Ẳ N G G I Ớ I ● 37 ● 5 CHECK-IN Cùng thực hành những kỹ năng này nhé!

C H Ư Ơ N G 4 Mối quan hệ lành mạnh và kỹ năng ứng xử “Yêu thương không bao giờ đi kèm ép buộc.” 04 1 LA BÀN THÔNG TIN ◎ SAU KHI ĐỌC CHƯƠNG NÀY EM CÓ THỂ ✓ Nhận diện và xây dựng các mối quan hệ lành mạnh. ✓ Thực hành giao tiếp, đồng thuận và thiết lập ranh giới cá nhân. ✓ Biết từ chối, giải quyết bất đồng và đưa ra quyết định có trách nhiệm.

C H Ư Ơ N G 4 · M Ố I Q U A N H Ệ L À N H M Ạ N H V À K Ỹ N Ă N G Ứ N G X Ử ● 39 ● 2 HÀNH TRANG TRI THỨC Tình bạn, tình yêu và dấu hiệu lành mạnh Rung động, thích một ai đó ở tuổi học trò là cảm xúc tự nhiên. Điều quan trọng là mối quan hệ đó khiến em an toàn, được tôn trọng và được là chính mình. Hãy dùng “đèn tín hiệu” dưới đây để tự kiểm tra. Đèn xanh - Lành mạnh Đèn vàng - Cần chú ý Đèn đỏ - Nguy hiểm Tôn trọng ý kiến của nhau Hay ghen, giận dỗi khi em đi chơi với bạn Kiểm tra điện thoại, đòi mật khẩu Tin tưởng, trung thực Thường xuyên trêu chọc làm em khó chịu Cấm em gặp gia đình, bạn bè Vẫn có thời gian cho bạn bè, gia đình, việc học Gây áp lực phải trả lời tin nhắn ngay La mắng, xúc phạm, đe dọa Thoải mái nói “không” Hay so sánh em với người khác Ép buộc gần gũi, đòi ảnh riêng tư Bất đồng được giải quyết bằng trao đổi Hứa thay đổi nhưng lặp lại Đánh, đẩy, ném đồ Ghen tuông, kiểm soát không phải là biểu hiện của tình yêu. Đó là dấu hiệu cảnh báo. Nếu thấy “đèn đỏ”, em hãy chia sẻ với người lớn tin cậy.

C H Ư Ơ N G 4 · M Ố I Q U A N H Ệ L À N H M Ạ N H V À K Ỹ N Ă N G Ứ N G X Ử ● 40 ● Đồng thuận: Hỏi - Lắng nghe - Tôn trọng HÃY BẢO VỆ DANH DỰ VÀ GIÁ TRỊ BẢN THÂN! HỎI Hỏi trước khi ôm, nắm tay, chụp ảnh hay chia sẻ điều gì về người khác. LẮNG NGHE Nghe cả lời nói và cử chỉ: ngập ngừng, im lặng, né tránh đều là “chưa đồng ý”. TÔN TRỌNG Chấp nhận câu trả lời “không” mà không giận dỗi, ép buộc hay trả đũa. Đồng thuận thật sự là khi • Tự nguyện, không bị ép • Rõ ràng, bằng lời nói “có” • Tỉnh táo, không say rượu, không bị đe dọa • Có thể rút lại quyết định bất cứ lúc nào KHÔNG phải đồng thuận • Im lặng, không phản đối • “Lần trước đã đồng ý rồi” • Đồng ý sau khi bị năn nỉ, dọa dẫm • Đang say, đang ngủ • “Vì là người yêu nên phải chiều” Lưu ý pháp luật: Người từ đủ 18 tuổi trở lên quan hệ tình dục với người dưới 16 tuổi là vi phạm pháp luật hình sự, kể cả khi người dưới 16 tuổi nói “đồng ý”. Kỹ năng giao tiếp, từ chối, đối phó áp lực, ra quyết định Giao tiếp: lắng nghe chủ động và “thông điệp Tôi” Lắng nghe chủ động: nhìn vào người nói, không ngắt lời, gật đầu, nhắc lại ý để chắc mình hiểu đúng. Khi nói về cảm xúc, hãy dùng thông điệp Tôi thay vì đổ lỗi:

C H Ư Ơ N G 4 · M Ố I Q U A N H Ệ L À N H M Ạ N H V À K Ỹ N Ă N G Ứ N G X Ử ● 41 ● “Mình cảm thấy [cảm xúc] khi [việc xảy ra] vì [lý do]. Mình mong [điều em muốn].” Ví dụ: “Mình thấy khó chịu khi cậu đọc tin nhắn của mình vì đó là chuyện riêng. Mình mong cậu hỏi trước.” Từ chối trong 3 bước 1. Nói “Không” Rõ ràng, nhìn thẳng, giọng chắc chắn. 2. Nêu lý do ngắn Không bắt buộc. “Mình chưa sẵn sàng.” 3. Đề xuất khác hoặc rời đi “Mình đi ăn kem nhé.” Hoặc rời khỏi chỗ đó đến nơi đông người Nếu bị ép tiếp, hãy nhắc lại câu từ chối nhiều lần mà không cần giải thích thêm. Em không có nghĩa vụ phải thuyết phục người khác chấp nhận lời từ chối của mình. Câu gây áp lực và cách đáp Khi nghe… Em có thể đáp… “Ai cũng làm rồi, chỉ có cậu là chưa.” “Không phải ai cũng vậy đâu. Mình tự quyết định khi nào mình sẵn sàng.” “Nếu yêu thì phải chứng minh đi.” “Yêu không có nghĩa là phải làm điều mình không muốn.” “Gửi ảnh đi, mình xem rồi xóa ngay.” “Không. Ảnh đã gửi đi thì không ai kiểm soát được nữa.” “Đồ nhát, thử một lần có sao.” “Mình không cần chứng tỏ gì cả.”

C H Ư Ơ N G 4 · M Ố I Q U A N H Ệ L À N H M Ạ N H V À K Ỹ N Ă N G Ứ N G X Ử ● 42 ● Sự thật hay lầm tưởng? LẦM TƯỞNG “Ghen nhiều là vì yêu nhiều.” Ghen tuông, kiểm soát là dấu hiệu của sự thiếu tin tưởng và có thể dẫn đến bạo lực. LẦM TƯỞNG “Khi nói “không”, đôi khi người ta có ý là “có”.” “Không” nghĩa là không. Mọi sự ngập ngừng đều cần được hiểu là chưa đồng ý. LẦM TƯỞNG “Đã là người yêu thì phải chiều nhau.” Mỗi người có quyền quyết định về cơ thể mình trong mọi mối quan hệ, kể cả khi đang yêu. LẦM TƯỞNG “Hầu hết học sinh THPT đã quan hệ tình dục.” Đây là lời phóng đại thường gặp. Phần lớn học sinh chưa quan hệ tình dục, và trì hoãn là lựa chọn hoàn toàn bình thường. SỰ THẬT “Có thể rút lại sự đồng ý bất cứ lúc nào.” Đúng. Đồng ý lúc trước không có nghĩa là phải đồng ý lúc sau.

C H Ư Ơ N G 4 · M Ố I Q U A N H Ệ L À N H M Ạ N H V À K Ỹ N Ă N G Ứ N G X Ử ● 43 ● 3 VƯỢT ẢI TÌM KHO BÁU Câu 1. Dấu hiệu nào thuộc “đèn đỏ” trong một mối quan hệ? ○ A. Hai người tôn trọng ý kiến nhau ○ B. Cùng nhau học bài ○ C. Người yêu cấm em gặp bạn bè ○ D. Thoải mái nói “không” Câu 2. Trường hợp nào là đồng thuận? ○ A. Người kia im lặng ○ B. Người kia đồng ý sau khi bị dọa ○ C. Người kia tự nguyện nói “có” rõ ràng ○ D. Người kia đã đồng ý từ tuần trước Câu 3. Câu nào là “thông điệp Tôi”? ○ A. “Cậu lúc nào cũng vô tâm!” ○ B. “Mình buồn khi cậu đến muộn vì mình phải chờ lâu.” ○ C. “Tại cậu cả!” ○ D. “Cậu phải xin lỗi ngay!” Câu 4. Bước đầu tiên của kỹ năng từ chối là: ○ A. Giải thích thật dài ○ B. Im lặng ○ C. Đồng ý cho qua ○ D. Nói “không” rõ ràng

C H Ư Ơ N G 4 · M Ố I Q U A N H Ệ L À N H M Ạ N H V À K Ỹ N Ă N G Ứ N G X Ử ● 44 ● Câu 5. Khi ra quyết định, em cần cân nhắc hậu quả cho: ○ A. Chỉ bản thân hiện tại ○ B. Bản thân, người khác, hiện tại và tương lai ○ C. Chỉ bạn bè ○ D. Không cần cân nhắc Số câu đúng của em: …… / 5 Đáp án ở cuối cẩm nang

C H Ư Ơ N G 4 · M Ố I Q U A N H Ệ L À N H M Ạ N H V À K Ỹ N Ă N G Ứ N G X Ử ● 45 ● 4 TRẠM DỪNG CHÂN Tình huống 1: Người yêu giận vì em đi chơi với bạn Mỗi lần Vân (lớp 11) đi chơi với nhóm bạn, người yêu nhắn hàng chục tin: “Đang ở đâu?”, “Đi với ai?”, rồi đòi gửi định vị và ảnh chụp xung quanh để “kiểm tra”. Tuần trước, người yêu còn đòi mật khẩu Facebook với lý do “yêu thì không có gì phải giấu”. Vân bắt đầu ít đi chơi hơn để tránh cãi nhau, và thấy mình lúc nào cũng căng thẳng. Dừng lại một chút và suy nghĩ: 1. Những hành vi nào của người yêu Vân là “đèn đỏ” trong mối quan hệ? 2. “Yêu thì không có gì phải giấu” có đúng không? Vân có quyền riêng tư không? 3. Nếu là Vân, em sẽ nói gì và làm gì tiếp theo? ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………

C H Ư Ơ N G 4 · M Ố I Q U A N H Ệ L À N H M Ạ N H V À K Ỹ N Ă N G Ứ N G X Ử ● 46 ● Tình huống 2: Được rủ đến nhà người yêu khi bố mẹ vắng nhà Trang (lớp 11) quen bạn trai được gần ba tháng. Chiều thứ Bảy, bạn trai nhắn: “Hôm nay bố mẹ anh đi vắng cả ngày, em qua nhà anh chơi nhé, không ai làm phiền mình đâu.” Trang quý bạn trai nhưng thấy bồn chồn: ở nhà chỉ có hai người, Trang không chắc mình sẵn sàng cho những gì có thể xảy ra, lại sợ bạn trai giận nếu từ chối. Dừng lại một chút và suy nghĩ: 1. Cảm giác bồn chồn của Trang đang cho em biết điều gì? 2. Hãy thử áp dụng các bước ra quyết định cho tình huống này của Trang. 3. Trang có thể từ chối hoặc đề xuất gì thay thế, và nên báo cho ai biết? ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………

C H Ư Ơ N G 4 · M Ố I Q U A N H Ệ L À N H M Ạ N H V À K Ỹ N Ă N G Ứ N G X Ử ● 47 ● 5 CHECK-IN Cùng thực hành những kỹ năng này nhé:

C H Ư Ơ N G 5 Phòng chống bạo lực và xâm hại “An toàn là quyền của mỗi người.” 05 1 LA BÀN THÔNG TIN ◎ SAU KHI ĐỌC CHƯƠNG NÀY, EM CÓ THỂ: ✓ Nhận diện các hành vi bạo lực, xâm hại và vi phạm quyền riêng tư. ✓ Biết lựa chọn cách bảo vệ bản thân phù hợp với tình huống. ✓ Biết hỗ trợ bạn bè và góp phần xây dựng môi trường an toàn.

C H Ư Ơ N G 5 · P H Ò N G C H Ố N G B Ạ O L Ự C V À X Â M H Ạ I ● 49 ● 2 HÀNH TRANG TRI THỨC Bạo lực trên cơ sở giới: hình thức, nguyên nhân, hệ quả Bạo lực trên cơ sở giới là hành vi gây tổn hại về thể chất, tinh thần, tình dục hoặc kinh tế, bắt nguồn từ định kiến và sự bất bình đẳng giữa các giới. Bạo lực có thể xảy ra ở gia đình, trường học, nơi công cộng và trên mạng; người gây bạo lực có thể là người lạ nhưng thường là người quen. Hình thức Ví dụ Thể chất Đánh, tát, đẩy, ném đồ vật, giam giữ. Tinh thần Xúc phạm, chế giễu ngoại hình, đe dọa, cô lập, kiểm soát. Tình dục Đụng chạm, ép buộc gần gũi, quấy rối bằng lời nói, cử chỉ, tin nhắn, hình ảnh. Kinh tế Chiếm đoạt tiền, tài sản; dùng tiền để ép buộc, kiểm soát. Trên mạng Phát tán ảnh riêng tư, tống tiền bằng ảnh, bình luận xúc phạm, lập tài khoản giả để bôi nhọ. Lỗi luôn thuộc về người gây bạo lực, không bao giờ thuộc về nạn nhân, dù nạn nhân mặc gì, đi đâu hay quen biết người đó thế nào.

C H Ư Ơ N G 5 · P H Ò N G C H Ố N G B Ạ O L Ự C V À X Â M H Ạ I ● 50 ● Nguyên nhân gốc rễ • Bất bình đẳng giới, khuôn mẫu giới • Mất cân bằng quyền lực • Coi bạo lực là “chuyện riêng”, “chuyện bình thường” • Rượu bia, chất kích thích làm tăng nguy cơ nhưng không phải là lý do bào chữa Hệ quả • Thương tích, mang thai ngoài ý muốn, bệnh lây truyền qua đường tình dục. • Lo âu, trầm cảm, mất ngủ, tự ti • Sa sút học tập, bỏ học • Mất niềm tin vào người khác Dấu hiệu cảnh báo và cách ứng phó Hãy cảnh giác khi một người Tặng quà, cho tiền bất thường Đòi em giữ bí mật Tìm cách ở riêng với em Chạm vào người làm em khó chịu Gửi hình ảnh, tin nhắn nhạy cảm Nói chuyện tình dục với em Tách em khỏi gia đình, bạn bè Quy tắc 3 bước khi gặp nguy hiểm NÓI “KHÔNG” Nói to, rõ ràng, kể cả với người quen hay người lớn tuổi. RỜI ĐI Rời khỏi nơi đó, đến chỗ đông người, an toàn. KỂ LẠI Kể ngay với người lớn tin cậy. Nếu người đầu tiên không tin, hãy kể với người khác.

C H Ư Ơ N G 5 · P H Ò N G C H Ố N G B Ạ O L Ự C V À X Â M H Ạ I ● 51 ● Nếu việc xấu đã xảy ra • Đến nơi an toàn, gọi người lớn tin cậy, Tổng đài 111 hoặc 113. • Đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt, tốt nhất trong vòng 72 giờ để được khám, phòng tránh thai và dự phòng HIV khi cần. • Nếu có thể, giữ lại quần áo, tin nhắn, hình ảnh làm bằng chứng. • Em không có lỗi. Em xứng đáng được giúp đỡ. Khi bạn bè tâm sự với em Nên: lắng nghe, tin bạn, nói “Không phải lỗi của cậu”, cùng bạn tìm người lớn tin cậy. Không nên: đổ lỗi, kể cho người khác để bàn tán, hứa giữ bí mật khi bạn đang gặp nguy hiểm. An toàn trên không gian mạng Rủi ro Biểu hiện Dụ dỗ qua mạng Người lạ làm quen, khen ngợi, tặng quà, dần đòi ảnh hoặc rủ gặp riêng. Tống tiền bằng ảnh Dọa tung ảnh riêng tư nếu không gửi thêm ảnh hoặc tiền. Phát tán ảnh riêng tư Ảnh gửi cho người yêu bị lan truyền sau khi chia tay. Quấy rối, bắt nạt Tin nhắn, bình luận xúc phạm, ảnh chế, tài khoản giả.

C H Ư Ơ N G 5 · P H Ò N G C H Ố N G B Ạ O L Ự C V À X Â M H Ạ I ● 52 ● Phòng ngừa • Không gửi ảnh, video nhạy cảm cho bất kỳ ai • Đặt chế độ riêng tư cho tài khoản • Không công khai địa chỉ, trường, lịch sinh hoạt • Cẩn trọng với người chỉ quen qua mạng; không gặp riêng Nếu bị đe dọa • Không trả tiền, không gửi thêm • Chụp màn hình, lưu bằng chứng • Chặn và báo cáo tài khoản trên nền tảng • Báo người lớn tin cậy, gọi 111 hoặc báo công an Chia sẻ ảnh nhạy cảm của người khác khi chưa được đồng ý là vi phạm pháp luật, kể cả khi chỉ gửi trong nhóm bạn thân. Sự thật hay lầm tưởng? LẦM TƯỞNG “Kẻ xâm hại hầu hết là người lạ.” Người gây hại thường là người quen biết, thậm chí là người thân của nạn nhân. LẦM TƯỞNG “Chỉ trẻ em gái mới bị xâm hại.” Cả trẻ em trai và trẻ em gái đều có thể bị xâm hại. LẦM TƯỞNG “Không chạm vào cơ thể thì không phải là xâm hại tình dục.” Gửi hình ảnh khiêu dâm, ép nói chuyện tình dục, quay lén, đòi ảnh riêng tư đều là xâm hại.

C H Ư Ơ N G 5 · P H Ò N G C H Ố N G B Ạ O L Ự C V À X Â M H Ạ I ● 53 ● LẦM TƯỞNG “Người bị xâm hại có lỗi vì ăn mặc hở hang.” Không ai có quyền xâm hại người khác vì bất kỳ lý do gì. Lỗi thuộc về người gây hại. LẦM TƯỞNG “Bị dọa tung ảnh thì cứ trả tiền là xong.” Kẻ tống tiền thường đòi thêm. Cần dừng liên lạc, lưu bằng chứng và báo người lớn, công an. 3 VƯỢT ẢI TÌM KHO BÁU Câu 1. Hành vi nào là bạo lực tinh thần? ○ A. Tát, đánh ○ B. Chế giễu ngoại hình, đe dọa ○ C. Chiếm đoạt tiền ○ D. Ép buộc gần gũi Câu 2. Dấu hiệu nào cần cảnh giác? ○ A. Người lạ tặng quà và đòi em giữ bí mật ○ B. Thầy cô giao bài tập ○ C. Bạn rủ đi học nhóm ở thư viện ○ D. Mẹ hỏi về việc học Câu 3. Quy tắc an toàn khi gặp nguy hiểm là: ○ A. Im lặng chịu đựng ○ B. Tự giải quyết một mình ○ C. Chờ người khác phát hiện ○ D. Nói “không” - rời đi - kể lại

C H Ư Ơ N G 5 · P H Ò N G C H Ố N G B Ạ O L Ự C V À X Â M H Ạ I ● 54 ● Câu 4. Nếu bị dọa tung ảnh riêng tư, em nên: ○ A. Gửi thêm ảnh để họ xóa ○ B. Trả tiền ngay ○ C. Lưu bằng chứng, chặn tài khoản, báo người lớn ○ D. Xóa hết tin nhắn và im lặng Câu 5. Khi bạn tâm sự đang bị xâm hại, em nên: ○ A. Hứa giữ bí mật tuyệt đối ○ B. Nói bạn cũng có lỗi ○ C. Tin bạn và cùng tìm người lớn tin cậy ○ D. Kể cho cả lớp biết Số câu đúng của em: …… / 5 Đáp án ở cuối cẩm nang

C H Ư Ơ N G 5 · P H Ò N G C H Ố N G B Ạ O L Ự C V À X Â M H Ạ I ● 55 ● 4 TRẠM DỪNG CHÂN Tình huống 1: Bị tống tiền bằng ảnh qua game Vy (lớp 11) quen một “anh” qua game, được tặng thẻ nạp và hay nhắn tin trò chuyện ngọt ngào. Một hôm “anh” xin ảnh, Vy gửi một bức ảnh mặc đồ bơi. Sáng hôm sau, người đó đổi giọng: nếu Vy không gửi ảnh “riêng tư hơn” thì sẽ gửi bức ảnh cũ cho bạn bè của Vy. Vy hoảng sợ, tay run, định gửi thêm để “cho xong chuyện”. Dừng lại một chút và suy nghĩ: 1. Người kia đã dùng những cách nào để kiểm soát Vy? 2. Nếu Vy làm theo yêu cầu, chuyện gì có thể xảy ra tiếp theo? 3. Vy nên làm gì ngay lúc này và tìm giúp đỡ từ ai? ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………

C H Ư Ơ N G 5 · P H Ò N G C H Ố N G B Ạ O L Ự C V À X Â M H Ạ I ● 56 ● Tình huống 2: Bị đụng chạm trên xe buýt Chiều tan học, xe buýt rất đông. Mai (lớp 10) đứng gần cửa sau thì một người đàn ông lạ cố tình áp sát và chạm vào người Mai nhiều lần. Mai cứng người, mặt nóng bừng, tự hỏi: “Hay là mình nghĩ nhiều?” và sợ nếu lên tiếng thì cả xe sẽ nhìn mình. Dừng lại một chút và suy nghĩ: 1. Hành vi của người đàn ông này có phải là xâm hại không? Mai có lỗi không? 2. Mai có thể làm gì ngay tại chỗ để bảo vệ mình? 3. Sau chuyến xe, Mai nên làm gì tiếp theo? ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………

C H Ư Ơ N G 5 · P H Ò N G C H Ố N G B Ạ O L Ự C V À X Â M H Ạ I ● 57 ● 5 CHECK-IN

H Ỏ I - Đ Á P V À N Ơ I T Ì M H Ỗ T R Ợ + Lắng nghe, thấu hiểu và trợ giúp “Không có câu hỏi nào là xấu hổ.” 06 ◎ LỜI KHUYÊN CHO BẠN ✓ Tìm kiếm và đánh giá thông tin đáng tin cậy về giới tính. ✓ Chủ động chia sẻ khó khăn và tìm kiếm sự trợ giúp phù hợp. ✓ Xây dựng mạng lưới hỗ trợ an toàn cho bản thân.

H Ỏ I - Đ Á P V À N Ơ I T Ì M H Ỗ T R Ợ ● 59 ● 1 Một số câu hỏi thắc mắc của học sinh Những câu hỏi dưới đây được tổng hợp từ các câu hỏi ẩn danh mà học sinh gửi về nhóm biên soạn và từ tài liệu tham khảo. H1 Tình yêu giữa hai bạn nam hoặc hai bạn nữ có bình thường không? Có. Rung động và yêu thương người cùng giới là một biểu hiện bình thường của xu hướng tính dục. Tổ chức Y tế Thế giới không coi đồng tính là bệnh từ năm 1990, và Bộ Y tế Việt Nam cũng khẳng định điều này năm 2022. Điều quan trọng trong mọi mối quan hệ là sự tôn trọng, tự nguyện và an toàn. H2 “Gay” có phải là một giới tính khác không? Vì sao có người đồng tính? “Gay” (đồng tính nam) là một xu hướng tính dục , không phải một giới tính. Một người đồng tính nam vẫn có thể cảm nhận mình hoàn toàn là nam. Khoa học hiện nay cho thấy xu hướng tính dục hình thành từ nhiều yếu tố, không phải do lựa chọn, do bắt chước hay do cách nuôi dạy. H3 Vì sao có người đồng tính? Hành vi đồng tính đã được ghi nhận trong lịch sử và tồn tại trên khắp các nền văn hóa. Xuất hiện không chỉ ở loài người mà còn ở hơn 450 loài động vật khác. Từ đó cho thấy đồng tính không phải là một hành vi bất thường hay hiếm gặp. Yếu tố di truyền được đánh giá ảnh hưởng quan trọng đến xu hướng tình dục. Nghiên cứu năm 2019 do Andrea Ganna và cộng sự thực hiện tại Broad Institute của MIT và Harvard đã phân tích DNA từ gần nửa triệu người tại Mỹ và Anh. Kết quả cho thấy di truyền có thể giải thích 8-25% hành vi đồng tính.

H Ỏ I - Đ Á P V À N Ơ I T Ì M H Ỗ T R Ợ ● 60 ● Ngoài yếu tố di truyền, hormone trong giai đoạn thai kỳ cũng đóng vai trò quan trọng. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng sự mất cân bằng hormone có thể ảnh hưởng đến cấu trúc não bộ của thai nhi và định hình xu hướng tình dục sau này. H4 Việt Nam có cho hai người cùng giới kết hôn không? Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính, nhưng không cấm việc chung sống. Pháp luật có thể thay đổi theo thời gian, em hãy theo dõi thông tin từ nguồn chính thống. H5 Em chưa biết mình có phải người đồng tính hay không, phải làm sao? Không sao cả. Em không cần vội “gọi tên” cảm xúc của mình; nhiều người cần thời gian để hiểu bản thân. Hãy tôn trọng cảm xúc thật của mình, đừng để lời trêu chọc ép em phải trả lời ngay. Nếu thấy rối, em có thể nói chuyện với thầy cô tư vấn tâm lý. H6 Làm thế nào để thoát khỏi sự kiểm soát trong tình yêu? Trước hết, hãy gọi đúng tên: đòi mật khẩu, kiểm tra điện thoại, cấm gặp bạn bè là kiểm soát , không phải yêu. Nói rõ ranh giới của em; giữ liên lạc với bạn bè, gia đình; chia sẻ với người lớn tin cậy. Nếu người kia đe dọa hoặc làm em sợ hãi, hãy tìm sự giúp đỡ ngay, có thể gọi Tổng đài 111. H7 Uống thuốc tránh thai khẩn cấp xong thì kỳ kinh có bị chậm không? Thuốc có thể làm kỳ kinh tiếp theo đến sớm hoặc muộn hơn vài ngày. Nếu kinh trễ quá 7 ngày so với dự kiến, em nên thử thai và đến cơ sở y tế. Thuốc này chỉ dùng khi khẩn cấp, không dùng

H Ỏ I - Đ Á P V À N Ơ I T Ì M H Ỗ T R Ợ ● 61 ● thường xuyên và không phòng được bệnh lây truyền qua đường tình dục. H8 Lỡ quan hệ tình dục khi mới 16 tuổi thì cần làm gì? Đừng hoảng sợ và đừng chờ đợi. Đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để được tư vấn về tránh thai khẩn cấp, dự phòng HIV (cần bắt đầu trong 72 giờ) và xét nghiệm. Hãy chia sẻ với một người lớn em tin. Sau đó, dành thời gian suy nghĩ về việc mình đã thực sự sẵn sàng hay chưa. H9 Bị phân biệt đối xử về giới trong gia đình thì phải làm như thế nào? Hãy bình tĩnh nói ra cảm nhận của mình bằng thông điệp “Con”, chọn lúc gia đình thoải mái. Nhờ người thân em tin hoặc thầy cô làm cầu nối nếu khó nói trực tiếp. Nếu việc phân biệt đi kèm xúc phạm, đánh đập, đó là bạo lực; em có thể gọi Tổng đài 111 để được tư vấn. H10 15 tuổi chưa có người yêu như các bạn thì có bình thường không? Hoàn toàn bình thường. Không có “độ tuổi chuẩn” để yêu. Có người rung động sớm, có người muộn hơn nhiều năm. Tuổi này là lúc tuyệt vời để học tập, kết bạn và hiểu chính mình.

H Ỏ I - Đ Á P V À N Ơ I T Ì M H Ỗ T R Ợ ● 62 ● 2 Nơi tìm hỗ trợ 111 Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em Miễn phí, hoạt động 24/7. Tư vấn, tiếp nhận thông tin về trẻ em bị bạo lực, xâm hại, bị bỏ rơi hoặc có nguy cơ gặp nguy hiểm. 113 Công an Khi đang gặp nguy hiểm, bị đe dọa, bị tống tiền. 115 Cấp cứu y tế Khi bị thương, cần hỗ trợ y tế khẩn cấp. Phòng tư vấn tâm lý học đường Lắng nghe, tư vấn về cảm xúc, các mối quan hệ, áp lực học tập; giữ bí mật cho em. Phòng / giờ làm việc Cơ sở y tế thân thiện Trạm y tế xã, phường; trung tâm y tế; bệnh viện có khám sản phụ khoa, nam khoa; góc tư vấn cho vị thành niên. Địa chỉ gần nhà em Bản đồ người lớn tin cậy của em: Viết tên và số điện thoại của 3 - 5 người lớn em có thể tìm đến khi cần giúp đỡ (bố mẹ, người thân, thầy cô, nhân viên y tế trường…). Họ tên Mối quan hệ Số điện thoại 1 2 3 4 5

H Ỏ I - Đ Á P V À N Ơ I T Ì M H Ỗ T R Ợ ● 63 ● Chatbot Cú đêm là “Bạn đồng hành Giáo dục giới tính”, một chatbot AI chuyên hỗ trợ giáo dục giới tính toàn diện dành cho học sinh trung học phổ thông từ 15-18 tuổi. Bạn không cần phải cảm thấy ngại ngùng hay lo lắng bất cứ điều gì khi tìm hiểu và chia sẻ tại đây. Bất kể băn khoăn nào về cơ thể, cảm xúc, các mối quan hệ hay những ranh giới cá nhân, bạn cứ thoải mái thổ lộ nhé. Mình luôn lắng nghe và sẵn sàng trao đổi cùng bạn. Bây giờ, bạn đang quan tâm hoặc có điều gì muốn chia sẻ không?

H Ỏ I - Đ Á P V À N Ơ I T Ì M H Ỗ T R Ợ ● 64 ● Lời kết Đến đây, bạn đã đi qua câu chuyện về cơ thể, tình dục, những rung động đầu đời, sự đồng thuận và ranh giới. Nhưng có một điều cuốn cẩm nang này không thể viết thay bạn: cách bạn sống với những hiểu biết ấy. Hiểu về bản thân không phải để e sợ hay giấu kín. Đó là để biết mình là ai, mình cần gì và mình xứng đáng được đối xử ra sao. Biết nói “không” khi chưa sẵn sàng, biết lắng nghe khi người khác nói “không”, biết tìm sự giúp đỡ khi cần: đó là những dáng vẻ đẹp nhất của sự trưởng thành. Sẽ có lúc bạn băn khoăn, vấp ngã, thậm chí hối tiếc. Điều đó không làm bạn kém giá trị đi. Bạn luôn có quyền dừng lại, hỏi han và bắt đầu lại. Hãy trân trọng cơ thể mình và tử tế với người khác. Bởi mỗi lựa chọn hôm nay đang lặng lẽ viết nên con người bạn của ngày mai!

Phụ lục P H Ụ L Ụ C 1 Bảng thuật ngữ Thuật ngữ Giải thích Tính dục Một phần tự nhiên của con người, gồm cơ thể, cảm xúc, bản dạng, các mối quan hệ, giá trị và hành vi. Giới tính Đặc điểm sinh học (nhiễm sắc thể, hormone, cơ quan sinh dục) phân biệt nam, nữ. Giới Vai trò, hành vi, kỳ vọng do xã hội đặt ra cho nam và nữ; học được và có thể thay đổi. Liên giới tính Người sinh ra có đặc điểm sinh học không hoàn toàn thuộc nam hay nữ. Bản dạng giới Cảm nhận bên trong của mỗi người về giới của chính mình. Người chuyển giới Người có bản dạng giới khác với giới tính được xác định khi sinh. Xu hướng tính dục Sự hấp dẫn về cảm xúc, tình cảm đối với người khác giới, cùng giới, cả hai hoặc không ai. LGBT+ Cách gọi chung cộng đồng đồng tính nữ, đồng tính nam, song tính, chuyển giới và các bản dạng, xu hướng khác. Khuôn mẫu giới Quan niệm cứng nhắc về việc nam, nữ “phải” như thế nào. Bình đẳng giới Mọi giới có vị trí, vai trò ngang nhau, được tạo cơ hội và đối xử công bằng. Dậy thì Giai đoạn cơ thể chuyển từ trẻ em sang người trưởng thành về sinh học. Mộng tinh Hiện tượng xuất tinh khi ngủ ở nam giới tuổi dậy thì; hoàn toàn bình thường. Thụ thai Quá trình tinh trùng gặp trứng và trứng đã thụ tinh làm tổ trong tử cung. Bệnh LTQĐTD Bệnh lây truyền qua đường tình dục, do vi khuẩn, vi rút hoặc ký sinh trùng. HIV Vi rút gây suy giảm miễn dịch ở người; lây qua máu, quan hệ tình dục không an toàn, mẹ sang con. ARV Thuốc kháng vi rút giúp người có HIV sống khỏe và giảm nguy cơ lây truyền.

Phụ lục Thuật ngữ Giải thích Đồng thuận Sự đồng ý tự nguyện, rõ ràng, tỉnh táo và có thể rút lại bất cứ lúc nào. Bạo lực trên cơ sở giới Hành vi gây tổn hại xuất phát từ định kiến và bất bình đẳng giới. Xâm hại tình dục Mọi hành vi lôi kéo, ép buộc, đe dọa người khác tham gia hoạt động liên quan đến tình dục, kể cả không có tiếp xúc cơ thể. Tống tiền bằng ảnh Đe dọa phát tán hình ảnh riêng tư để đòi tiền, đòi thêm ảnh hoặc ép buộc người khác.

Phụ lục P H Ụ L Ụ C 2 Tài liệu tham khảo [1] Bộ Giáo dục và Đào tạo, Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA). Tài liệu tập huấn Giáo dục giới tính - tình dục toàn diện và kỹ năng sống trong trường học. Hà Nội: NXB Thanh Niên. [2] Bộ Y tế (2022). Công văn số 4132/BYT-PC ngày 03/8/2022 về việc chấn chỉnh công tác khám bệnh, chữa bệnh đối với người đồng tính, song tính và chuyển giới. [3] Nguyễn Thị Hồng Xuân, Hoàng Minh Phú, Nguyễn Thị Anh Thư (2026). Triển khai giáo dục giới tính toàn diện tại Việt Nam: Một số rào cản và khuyến nghị giải pháp. Tạp chí Giáo dục, 26(7), 96-102. [4] Quốc hội (2006). Luật Bình đẳng giới, số 73/2006/QH11. [5] Quốc hội (2016). Luật Trẻ em, số 102/2016/QH13. [6] UNESCO, UNAIDS, UNFPA, UNICEF, UN Women, WHO (2018). International technical guidance on sexuality education: An evidence-informed approach (Revised edition). Paris: UNESCO. [7] Hình minh họa trang trí sử dụng từ mẫu thiết kế “Sex Education for Highschool” của Slidesgo, hình ảnh của Freepik. 5 câu tự kiểm tra của các chương Chương 1 1D · 2B · 3C · 4B · 5B Chương 2 1B · 2C · 3B · 4C · 5D Chương 3 1A · 2B · 3B · 4A · 5C Chương 4 1C · 2C · 3B · 4D · 5B Chương 5 1B · 2A · 3D · 4C · 5C Chương 6 1C · 2C · 3A · 4B · 5B Tự đánh giá: 5/5 - Tuyệt vời! 3-4/5 - Khá tốt, đọc lại phần “Sự thật hay lầm tưởng?” 0-2/5 - Hãy đọc lại chương và hỏi thầy cô những chỗ chưa rõ.

Phụ lục HƯỚNG XỬ LÝ THÔNG MINH CHO CÁC TÌNH HUỐNG CHƯƠNG 1: Tình huống 1 Bị gọi là “bê đê” 1. Đây chính là hành vi bắt nạt dựa trên giới. 2. Nếu là bạn của Khang em sẽ không hùa theo, không thả cảm xúc hay chia sẻ ảnh chế nói ngắn gọn với nhóm bạn: “Đừng gọi bạn ấy như vậy, không vui đâu.” 3. Nhắn riêng hỏi thăm Khoa, khuyến khích Khoa tiếp tục làm điều mình thích. 4. Chụp lại bằng chứng, báo giáo viên chủ nhiệm hoặc Đoàn thanh niên/ nếu việc trêu chọc tiếp diễn. Tình huống 2 “Lo sợ khi mình thích người đồng giới” 1. Minh đang sợ hãi và rất cần cảm giác an toàn. Việc chọn kể với em là một sự tin tưởng lớn; lúc này Minh cần được lắng nghe hơn là được phán xét hay khuyên bảo. 2. Trả lời chân thành: “Cảm ơn cậu đã kể với tớ. Cậu vẫn là bạn thân của tớ, không có gì thay đổi.” Tránh những câu như “Chắc cậu nhầm đó”, “Đừng nghĩ linh tinh” hay hỏi dồn dập. 3. Đây là chuyện riêng của Minh; chỉ Minh mới có quyền quyết định kể cho ai và khi nào. Em nên giữ kín, không kể lại, không nhắn vào nhóm chat. 4. Nếu Minh lo lắng, buồn bã kéo dài, em có thể gợi ý cùng gặp thầy cô tư vấn tâm lý học đường. CHƯƠNG 2:

Phụ lục Tình huống 1 “Thuốc không rõ nguồn gốc” Thuốc không rõ thành phần, nguồn gốc có thể không hiệu quả, thậm chí gây hại cho cơ thể đang phát triển; “thảo dược” không có nghĩa là an toàn. Không tự mua thuốc không rõ nguồn gốc. 2. Đau nhiều đến mức phải nghỉ học là lý do chính đáng để đi khám và được tư vấn đúng cách. 3. Ghi lại ngày bắt đầu, số ngày có kinh và mức độ đau mỗi tháng để bác sĩ hiểu rõ tình trạng của Mai. 4. Chia sẻ với mẹ, chị gái, cô giáo hoặc nhân viên y tế trường. Mai có thể mở lời: “Con bị đau bụng kinh nhiều quá, con muốn đi khám.” Tình huống 1 “Lầm tưởng về ngày an toàn” 1. Cả hai điều đều là lầm tưởng: có thể mang thai ngay trong lần quan hệ đầu tiên và không có “ngày an toàn” chắc chắn. Tin lời truyền miệng có thể dẫn đến mang thai ngoài ý muốn. 2. Hân có thể nhẹ nhàng, không chê bai: “Mình nghĩ chỗ này nên kiểm tra lại cho chắc. Mình đọc trong cẩm nang thấy không phải vậy.” 3. Kiểm tra từ nguồn tin cậy: nhân viên y tế, cẩm nang, trang của cơ quan y tế. Nhiều người tin hay nhiều lượt xem không có nghĩa là thông tin đúng. 4. Có thắc mắc cụ thể thì hỏi phòng y tế trường hoặc thầy cô tư vấn.

Phụ lục CHƯƠNG 3: Tình huống 1 “Con gái học sư phạm cho nhàn” 1. Bố mẹ đang cho rằng con gái chỉ hợp với công việc “nhàn”, còn ngành kỹ thuật là của con trai – bất kể năng lực thật của từng người. Đây là định kiến giới. 2. Lan bị thu hẹp lựa chọn chỉ vì là con gái, dù có năng lực. Định kiến giới làm mất cơ hội của người bị áp đặt. 3. Chuẩn bị thông tin: điểm số, ngành học, cơ hội việc làm, tấm gương các nữ kỹ sư. Trao đổi bình tĩnh bằng thông điệp: “Con rất thích môn Lý và muốn được thử sức với ngành kỹ thuật.” 4. Nhờ giáo viên chủ nhiệm hoặc giáo viên hướng nghiệp cùng nói chuyện với gia đình. Tình huống 2 “Người yêu lớn tuổi hay cho tiền rồi quyết định thay” 1. Quà và tiền đang được dùng để đổi lấy sự kiểm soát. Câu “anh tốn bao nhiêu cho em” khiến Ngọc thấy mình “mắc nợ”, và chênh lệch tuổi, tiền bạc làm Ngọc khó nói “không” hơn. 2. Quyết định thay Ngọc (đi đâu, chơi với ai) và đòi báo cáo mỗi ngày là dấu hiệu mất cân bằng quyền lực. Quan hệ lành mạnh có sự thương lượng, không có sự kiểm soát. 3. Không nhận những món quà khiến mình thấy “mắc nợ”; nói rõ ranh giới: “Em cảm ơn anh, nhưng chuyện đi chơi với bạn là em tự quyết định.”

Phụ lục 4. Chia sẻ với người lớn tin cậy như bố mẹ, giáo viên chủ nhiệm, thầy cô tư vấn; cân nhắc lại mối quan hệ nếu sự kiểm soát tiếp diễn. CHƯƠNG 4 Tình huống 1 “Người yêu giận vì em đi chơi với bạn” 1. Nhắn tin dồn dập, đòi định vị, đòi ảnh, đòi mật khẩu là ghen tuông, kiểm soát, ép buộc – những “đèn đỏ” cần nhận ra sớm. 2. Yêu thương không đồng nghĩa với kiểm soát. Tin nhắn, mật khẩu và trang cá nhân là riêng tư của mỗi người, kể cả khi đang yêu. 3. Nói rõ: “Mình cảm thấy ngột ngạt khi bị kiểm tra. Mình cần được đi chơi với bạn bè, và trang cá nhân là riêng tư.” Giữ thời gian cho bạn bè, gia đình, việc học. 4. Nếu tình trạng không thay đổi, cân nhắc lại mối quan hệ và tìm lời khuyên từ người tin cậy. Tình huống 2 Được rủ đến nhà người yêu khi bố mẹ vắng nhà 1. Cảm giác bất an là một tín hiệu đáng lắng nghe: Trang chưa thấy thoải mái và chưa sẵn sàng. Không cần đợi đến khi “có chuyện” mới được phép nói không. 2. Dùng 5 bước ra quyết định: điều gì có thể xảy ra, mình có thấy an toàn không, mình có sẵn sàng không, cân nhắc hậu quả cho mình và người khác rồi mới chọn.

Phụ lục 3. Trang có quyền từ chối hoặc đề xuất gặp ở nơi công cộng như quán sách, công viên: “Hôm nay mình đi quán sách nhé.” Người thật sự tôn trọng sẽ chấp nhận. 4. Luôn báo cho bố mẹ hoặc bạn thân biết em đi đâu, với ai. Nếu đã đến mà thấy không thoải mái, rời đi ngay. CHƯƠNG 5 Tình huống 1 “Bị tống tiền bằng ảnh qua game” 1. Đây là hành vi dụ dỗ rồi đe dọa, tống tiền bằng ảnh qua mạng: kẻ xấu thường tặng quà, tạo lòng tin trước rồi mới uy hiếp. 2. Làm theo thường không chấm dứt được việc bị đe dọa; kẻ xấu sẽ đòi thêm. Vì vậy: không gửi thêm ảnh, không trả tiền. 3. Chụp màn hình toàn bộ tin nhắn, chặn và báo cáo tài khoản. 4. Kể ngay với bố mẹ, thầy cô hoặc gọi Tổng đài 111; có thể báo công an. Nhớ rằng Vy không có lỗi; người có lỗi là kẻ đe dọa. Tình huống 2 “Bị đụng chạm trên xe buýt” 1. Đây là hành vi quấy rối, xâm hại và Mai không có lỗi. Cảm giác khó chịu là tín hiệu đúng; hãy tin vào cảm giác của mình.

Phụ lục 2. Nói to, rõ ràng: “Chú đứng xa ra!” để mọi người xung quanh chú ý, rồi di chuyển lên gần tài xế, phụ xe hoặc chỗ đông người. 3. Báo phụ xe; xuống ở điểm dừng an toàn nếu cần. 4. Kể lại với người lớn tin cậy; ghi nhớ số xe, thời gian để báo cáo.

Phụ lục Không có câu hỏi nào là xấu hổ khi em muốn hiểu và bảo vệ chính mình. 111 Miễn phí · 24/7 Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em Nhóm nghiên cứu Khoa học xã hội và hành vi · Lưu hành nội bộ Hình minh họa trang trí: mẫu thiết kế của Slidesgo, hình ảnh Freepik