View Пионерскай хамсааһын мин түөлбэбэр flipbook.
Д.Д. Оллонов аатынан Түүлээх орто оскуолата 2022 сыл
1922 сыл ыам ыйын 19 күнүгэр – пионерскай тэрилтэ тэриллибитэ
1924 сыллаахха олунньу 17 күнүгэр Спартак аатынан бастакы пионерскай этэрээт Дьокуускай I-кы советскай оскуолатыгар тэриллибитэ.
1926-1927сс.Түүлээххэ пионерскай этэрээт тэриллиитэ
Абаҕа геройа – Ганя Старостин 1927 c. сэтинньигэ Абаҕа пионердарын хорсун быһыыларын туһунан сурах Саха сирин бүтүннүү тилийэ көппүтэ. 17 пионер 40 бандьыыты кытта уһун түүнү быһа сэриилэһэн, Абаҕаны көмүскээбиттэрэ. Абаҕа геройдарын ортотугар биһиги биир дойдулаахпыт, комсомолец Ганя Старостин - Г.Д.Старостин баара. ЯЦИК Абаҕа пионердарын көһөрүллэ сылдьар Кыһыл знамянан наҕараадалаабыта Ганя – Саха сиригэр бастаан тэриллибит советскай-партийнай үлэһиттэри бэлэмниир оскуолаҕа – комсомол куораттааҕы ячейкатын рекомендациятынан үөрэммитэ. Үөрэҕин бүтэрэн, Аммаҕа комсомол ячейкатын секретарынан үлэлии сылдьан сэриигэ өлбүтүн төрөппүттэрэ истэн эрэ хаалбыттар. Абаҕа сэриитигэр 1927 с. сэтинньи 8 күнүгэр сарсыарда хорсуннар өлүүлэринэн өлбүтэ.
Пионер этэрээтэ Түүлээххэ хаһан тэриллибитэ чуолкайа суох, ол эрээри 1927 сыллаахха саҥа оскуолаҕа киирбиттэрин кэннэ буолуон сөп курдук. Холобур, Степан Степанович Бережнев 1927с. киирбитэ биллэр.
30-с сыллартан саха фольклорун хомуйуутунан утумнаахтык дьарыктаммыт, улуу Ойуунускайдыын, Сэһэн Бололуун ити хайысхаҕа алтыспыт Степан Степанович Бережнев Түүлээх оскуолатын биир уһулуччу талааннаах үөрэнээччитэ этэ. Кини 1916 с. ахсынньы 21 күнүгэр биэс оҕолоох дьадаҥы ыалга үһүс оҕонон төрөөбүтэ. Түүлээх начальнай уонна Мүрү ситэтэ суох орто оскуолаларыгар үөрэммитэ. 1927 с. пионерга, 1931 c., уон түөрт эрэ саастааҕар комсомолга киирбитэ. 1935-1937 cc. Чурапчытааҕы педучилищеҕа үөрэммитэ. Бастакы пионер – Степан Степанович Бережнев
«Пионер этэрээтэ баар буолан, кыра да буоллар билиини мантан ылбыппыт. Пионер диэн тугун уонна пионер ырыаларын үөрэтэрбит. Биһигини учууталлар соччо салайбат этилэр. Оччотооҕуга оройуонтан салалта олох суоҕа. Бэйэбит төбөбүтүнэн үлэлиирбит. Мин пионер лааҕырыгар 1931 сайын икки ыйга Мүрүгэ сылдьыбытым. Оччотооҕуга лааҕыр саҥа аһыллар буолан эрэрэ. Онон усулуобуйа сорох арыт сүрдээх куһаҕана. Баһаатайдар куруук уларыйа тураллара…» Громов Алексей Романович
Алексеев Василий Васильевич Оллонов Прокопий Данилович Тарскай Николай Николаевич Слепцов Николай НиколаевичПопов Василий Иванович Алексеева Мария Петровна Афанасьева Мотрена Кузьминична о.д.а.
Сэрии сылларыгар Түүлээх оскуолатын үөрэнээччилэрэ, пионердар «Барыта фронт туһугар, барыта кыайыы туһугар » ыҥырыыны өйөөн үлэлээбиттэрэ. Оҕолор бэлэхтэрэ Түүлээх ситэтэ суох орто оскуолатын үөрэнээччилэрэ Москваны көмүскүүр армия буойуннарын аатыгар Саҥа дьыллааҕы бэлэхтэригэр мыылалар, носовой платоктар, харандаастар, тэтэрээттэр уо.д.а.бааллар. (“Бассабыыктыы тэрийээччи”, И.И.Васильев). Фронтовиктарга биһиги кыһамньыбыт Түүлээх ситэтэ суох оскуолатын үөрэнээччилэрэ уонна учууталлара Арҕааҥы фронт командирдарыгар уонна байыастарыгар, полит. Үлэһиттэригэр Кыһыл Армия XXV сыла туолуутун аатынан подарогы ыытыыга 600 солк. Суруттардылар. Манна үөрэнээччилэртэн Громова Маша, Сыроватская Маруся, Попова Варя уо.д.а. үчүгэй кыттыыны ыллылар.(“БТ ”, 11.02.1942 с., №12(853) ...1943 сыллаахха Түүлээх нэһилиэгин оҕолоро Вася Копырин сайын устата 149 көлөһүн күнүн, Варя Афанасьева - 129 , Дуся Винокурова -106 , Лина Ушницкая 105 көлөһүн күнүн өлөрбүттэрэ. (“БТ”)
Тарскай Николай Николаевич Лыткина Анна Ивановна Петрова Марфа Васильевна Винокурова Зинаида Дмитриевна о.д.а.
Старшай пионер баһаатай Нахова Марина Васильевна Дружина сбора Пионерия күнүгэр.
1969с Знаменосец Мотя Дьячковская Ассистеннар Костя Винокуров, Галя Федорова
Оттук маһы бэлэмнээһиҥҥэ субботник
Старшай пионер баһаатай Ядрихинская Дария Ивановна Ядрихинская Д.И.: «Мин старшай пионер баһаатай эбээһинэстээҕим. Аны хас субуота эбэтэр өрөбүл аайы зоналарга баран бэсиэдэ ааҕарбыт, төрөппүттэргэ оҕолорун үөрэхтэрин туһунан билиһиннэрэрбит. Араас күрэхтэһиилэр, тематическай биэчэрдэр буолаллара. Пионерия күнэ, «Зарница» оонньуу олус сэргэхтик ыытыллаллара. Онон оҕолор бары өртүнэн сайдыылаах, билиилээх этилэрэ. Ордук көхтөөхтүк хайыһар күрэхтэһиитэ, чэпчэки атлетика, саахымат, дуобат о.д.а. күрэхтэһиилэрэ тэриллэллэрэ.»
Семенова Варвара Васильевна пионер баһаатайынан үлэлээбит кэмнэригэр
Дьабыылга табаарыстыы көрсүһүү, 1969с.
Богдашин Иван Константинович, Бочкарев Степан Федотович пионердар күүтүүлээх ыалдьыттара
Былаах киллэрэргэ бэлэммит
Пионер баһаатай Люция Егоровна Алексеева Алексеева Л.Е.: “1973 сыллаахха эбии нагрузканан старшай пионер баһаатайынан анаабыттара. Оскуола, кылаас таһынан иитэр – үөрэтэр үлэтин пионер баһаатай иилээн – саҕалаан ыытара. Дружинабыт биир дойдулаахпыт, комсомол секретара, Абаҕа сэриитин хорсун кыттыылааҕа Ганя Старостин аатын сүгэрэ. Дружинабытыгар биэс пионерскай этэрээт, үс октябрятскай группа бааллара. Ганя Старостин олоҕун, үлэтин үөрэппиппит, директорбыт салалтатынан өйдөбүнньүк памятник туппуттара. Дружина сбордарыгар горн, барабаан тыаһынан доҕуһуолланан бары пионерскай формалаах киирэрбит, речевка, рапорт, маршировка. Дружина активистарыгар бэйэм маҥан таҥаһынан перчатка, пилотка тигэрим. Сыл аайы алтынньы 2 күнүгэр Бүтүн Союзтааҕы радиолинейкаҕа турарбыт, батареянан барар радионан истэрбит. Дружина үлэтин Бүтүн Союзтааҕы «Пионеры всей страны делу Ленина верны» пионерскай этэрээттэр марштарынан ыытарбыт. Дружина сбордарыгар биллиилээх дьоннору көрсөрбүт, бочуоттаах пионерга ыларбыт.”
Биир дойдулаахпыт, үс сэрии кыттыылааҕа, алта бойобуой орден кавалера Д.Д. Оллонову кытта көрсүһүү (хаҥастан уҥа В.В. Винокурова, Л.Е. Алексеева, С.М. Ушницкая)
1 маайдааҕы бырааһынньык парадыгар
Пионер баһаатай - Бурнашева Татьяна Кириковна Бурнашева Т.К.: «Кэнники сылларга продленнай группаҕа учууталынан, пионер баһаатайынан, интернат иитээччитинэн үлэлээбитим. Үөрэппит оҕолорум олоххо оннуларын булунан, дьиэ-уот тэринэн, этэҥҥэ олороллоруттан учуутал киһи сүрдээҕин үөрэбин, астынабын. Ханна да көрүстэллэр куруук үөрэкөтө көрсөллөр, оскуолаларын, хайдах үөрэммиттэрин ахтыһаллар.»
Эдэр пионердар пионерскай сборга
Сэрии ветерана Сыроватскай Николай Егоровиһы кытта көрсүһүү
Нуучча тылын олимпиадатын кыайыылаахтара, 1975 с.
алтыс кылаас оҕолоро
Пионервожатай Светлана Михайловна Ушницкая Ушницкая Светлана Михайловна: “Мин 1975-76, 1985-86 үөрэх дьылларыгар үөрэммит оскуолабар Түүлээх аҕыс кылаастаах оскуолатыгар Ганя Старостин аатынан пионерскай дружинаҕа пионер баһаатайынан ананан үлэлээбитим. Оскуолаҕа үөрэнэр оҕолор “Бэлэм буол”, “пионерская правда”, “Пионер”, “Костер”, “Мурзилка” о.д.а. Хаһыаттарга, сурунаалларга көхтөөхтүк суруттаран ааҕаллара, олохтоох библиотекаттан кинигэ уларсан ааҕыы эмиэ хонтуруолга турара. “КИД” кулууп нөҥүө пионердар араас омук оҕолорун кытта суругунан билсэллэрэ, хаһыаттарынан, открыткаларынан, значоктарынан хардарыта атастаһаллара. Бу кэмнэргэ тимуровскай хамсааһын үдэтэ күүскэ тэриллэрэ. Саастаах кыаммат ыалларга көмөлөһөллөрө, фермаҕа, тэрилтэлэргэ субботникка тахсаллара....”
Ушницкая Светлана Михайловна: Пионерскай дружиналар икки ардыларыгар Бүтүн Союзтааҕы көрүүлэр ыытыллар буоланнар кылаас таһынааҕы үлэлэр, сбордар ол быһыытынан ыытыллара, пионерия төрөөбүт күнүгэр ыытыллар костер оҕо – аймах өйүгэр умнуллубаттык хааллаҕа. 1967 сыллаахха «Пионерскай правда» хаһыат көҕүлээһининэн “Зарница” байыаннай – спортивнай оонньуу саҕаламмыта. Кылаас аайы Ганя Старостин паартата диэн тэриллибитэ, онно нэдиэлэ устата үчүгэйдик үөрэммит, бэрээдэктээх үөрэнээччилэр олорор чиэскэ тиксэллэрэ. Биһиги кылааска үксүгэр мин уонна Ушницкай Гена тиксэрбит. Директорбыт ыытар «Юнкор» куруһуогар дьарыктанарбыт, «Бэлэм буол» хаһыакка остуоруйа, хоһоон, ыстатыйа суруйан ыытарбыт.1968 сыллаахха “Бэлэм буол” хаһыат редакциятын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмытым.
Ушницкая Светлана Михайловна: “Бу сылларга оҥостубут үлэм былаанын көрдөххө, бары бэлиэ күннэргэ тэрээһиннэр, сбордар, линейкалар, Кыайыы 40 сылыгар аналлаах нэдиэлэ, герой пионердар хорсун быһыылаоыгар аналлаах радиопередача, ветераннары кытта көрсүһүүлэр о.д.а. ыытыллаллар эбит”
Дружина сэбиэтин председателя Валя Дегтярева Активист пионердар Варя Ушницкая, Аля Иванова
Пионер баһаатай Ульяна Алексеевна Громова Бастыҥ үөрэнээччилэр
Громова Ульяна Алексеевна: 1987 сыл алтынньы ыйтан 1988 сыл бэс ыйыгар диэри оскуолаҕа пионер баһаатайынан уонна библиотекарынан үлэлээбитим. Үлэһиттэр бары эдэр, көхтөөх этилэр, кабинетнай үлэни кыайа тутан оччолорго Дьячковская Матрена Николаевна, Олесова Ольга Ивановна, Петухова Варвара Николаевна, Винокурова Люция Егоровна үлэлииллэрэ. Пионер баһаатайын быһыытынан мин ол кыһын ыччаттары уонна оҕолору бииргэ тэҥҥэ тутан үлэлии сатаабытым. Онно үлэбэр Рожина Мария Афанасьевна, Старостина Надежда Николаевна көмө буолбуттара диэн өйдүүбүн. Спортивнай өттүгэр үлэҕэ Винокурова Наталья Константиновна сүүрэн – көтөн үлэлээн оҕолорго, ыччаттарга улахан сэргэхсийиини үөскэппитэ. Сэрии ветераннарыттан ахтыылары, хаартыскалары хомуйуу үлэтин салгыы ыыппыппыт. Оскуола директора Жирков Геннадий Михайлович бойобуой албан аат суолугар аналлаах үчүгэй стендэлэри оскуола аллараа этээһигэр толору турар гына оҥорторууну саҕалаабыта.
Пионер баһаатай Надежда Николаевна Старостина Старостина Н.Н.: “Үөрэммит оскуолабар 1988- 1989 үөрэх сылыгар пионер баһаатайынан үлэлээбитим, эбии библиотекарь этим. Ол иһин пионерскай түмсүүбүт үксүн оскуола библиотекатыгар буолааччы.Саамай активист пионердарбын Бережнева Марианнаны, Винокуров Сеняны кытта түспүт хаартыскабыт “Бэлэм буол” хаһыакка тахсыбыта. Ити Ильмен күөл кыргыһыытыттан тыыннах эргиллибит, фотокорреспондент И.Канаев пионерскай олоҕу билсэ, хаһыакка сырдата кэлэ сылдьан түһэрбитэ. Ити активист пионердар эмиэ билигин ситиһиилээх үлэһиттэр буолан тахсыбыттарыттан үөрэбин.”
Пионердар түмсэн, сүбэлэһэн, айан үлэлиир сирдэрэ – пионерскай хос. Бу снимокка көрөр оҕолоргут: Марианна Бережнева, Сеня Винокуров, Маша Старостина, Старшай баһаатайдара Надежда Николаевна Старостинаны кытта сборга бэлэмнэнэллэр. И. Канаев фотота
Бастыҥ активист, туйгун үөрэнээччи буоламмын 1984 сыллаахха оройуонтан биир бастакынан саҥа аһыллан үлэлээн эрэр “ Океан” Бүтүн сойуустааҕы пионерскай лааҕырга барар путевканан наҕараадаламмытым.Араас омук оҕолорун кытта тэҥҥэ сылдьан, нууччалыы кэпсэтэн, оонньоон, доҕордоһон сылдьыбыппын сүрдээх истиҥник саныыбын. Лааҕырга сылдьан үгүс элбэх пионерскай ырыалары, речевкалары, барабаннай марштары үөрэппиппит. Бииргэ сынньаммыт оҕолорбун кытта кэлин өргө диэри суруйсан билсэр этибит. Кинилэр билигин дойду араас муннуктарыгар үлэһит дьон буолан олордохторо.
7 кылааска «Старший пионер» диэн бэлиэлэри биэрэллэр, онтон «Пионер- активист» диэн значоктаах удостоверенияны Светлана Михайловна Саввина кичэллээх буочарынан суруйан туттарбытын билигин даҕаны илдьэ сылдьабын.
Дружина сэбиэтин председателэ Бережнева Марианна Васильевна Владивосток. “Океан” пионерскай лааҕыр, “Бригантина” дружина, 1988 сыл Бережнева М.В.: “Председателинэн миигин 5 кылааска үөрэнэрбэр талбыттара. Уопсайа 3 сыл устата дружинаны салайбытым. Ол саҕана Ульяна Афанасьевна Громова, Надежда Николаевна Старостина старшай пионербаһаатайынан үлэлээбиттэрин өйдүүбүн.”
Пионер баһаатай Ирина Михайловна Ушницкая
1968 сыл бастакы зарница Надежда Николаевна Громова: «1968 с. бастакы «Зарница» оонньуута буолбутун өйдүүбүн. Хонуктаах, оруобуна биир суукка буолар этэ. Биир штаб – эргэ оскуолаҕа, биир штаб – эргэ интернат дьиэҕэ тэриллэллэр этэ...».
“Зарница”, 1968сыл Альбина Гусимовна Аммосова (Иванова): «Зарница» байыаннай оонньуу араас түһүмэхтэрдээх буолара: сыал ытыыта, рапорт, присяга биэрии, наблюдательность, миноискатель, семафор, стройдаан хаамыы, эстафета, парад, разведка, сэрии. Олох иккилии күнү быһа «Саһархайдар», «От күөхтэр» буолан ньиргиччи «кыргыһарбыт», өссө ыкса киэһэ тревогалаах эҥин.
“Зарница” – байыаннай спортивнай оонньуу, 1969сыл
“Зарница” түгэннэриттэн
Володя Ульянов дневнигар Саша, Толя Ивановтар киирбиттэрэ
1975с. “Пионерская правда” бирииһигэр 7 кыыс Кунгур куоракка хайыһарга күрэхтэһэн 7-с миэстэ буолбуттара Анна Семеновна Атласова (Турантаева): «Мин бэһис кылаастан хайыһарга дьарыктанан, Кунгур куоракка (Пермь уобалаһа) тиийэ Саха сириттэн күрэхтэһэн кэлбитим. Биһиги кылаастан Шура Неустроева эмиэ кыттыбыта. Москваҕа, Кунгурга сылдьыы, дьиэбититтэн саҥа тэйбит оҕолорго барыта сонун этэ. Николай Аникин диэн хайыһарга олимпийскай чемпиону кытта көрсүбүппүтүн күн да бүгүн олус долгуйа саныыбын. Оччолорго олимпийскай чемпионнары олох ураты, сүдү дьон курдук көрөрбүт.»
Алексеев Василий Васильевич РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, СӨ үтүөлээх учуутала, сэрии уонна үрдүк үөрэхтээһин ветерана В.В. Алексеев Түүлээххэ 7 кылааһы туйгуннук бүтэрэн, 1938с. Түүлээх ыччаттарыттан бастакынан «Артек» лааҕырга сынньаммыта. Үрдүкү кылаастарга Дьокуускай куорат 2№-дээх оскуолатыгар үөрэммитэ. Оскуоланы 16 сааһыгар туйгуннук бүтэрэн, 1940 c. Пединститут математическай факультетыгар эмиэ туйгуннук үөрэнэр
ДОЙДУ АРААС МУННУКТАРЫГАР ТУЙГУН ҮӨРЭХТЭРИН, СИТИҺИИЛЭРИН ИҺИН ПИОНЕРСКАЙ ЛААҔЫРГА СЫННЬАММЫТТАРА Ушницкая Светлана Михайловна – “Орленок”, 1968с Иванов Александр Гусимович – “Орленок”,1969с. Иванов Александр Гусимович – “Артек”, 1974с. Иванова Альбина Гусимовна – “Артек”, 1974с. Ушницкая Варвара Васильевна – “Орленок”, 1977с. Петухов Семен Николаевич – “Артек”,1980с. Старостина Надежда Николаевна –”Океан”,1985с Винокурова Юлия Степановна – “Орленок”, 1986с. Бережнева Марианна Васильевна – “Океан”, 1988с
Бережнева М.В.: Мин Бүтүн Россиятааҕы Океан лааҕырга, Владивосток куоракка 1988 сыллаахха күһүн алтынньы саҥатыттан сэтинньи ортотугар диэри 40 күн устата сылдьыбытым. Оччолорго 7 кылааска үөрэнэр этим. Оскуола бастыҥ үөрэнээччитэ, Гаврил Старостин аатынан дружина председателэ этим. Саха сириттэн 25 оҕо барбыппыт. Биир киэн туттуум диэн биһиги этэрээппит уопсай күрэхтэһиигэ кыайан Владивосток куоракка сэтинньи 7 күнүгэр улахан парадка кыттар чиэстэммиппит. Океаҥҥа сылдьыбыппын олоҕум биир кэрэ кэминэн ааҕынабын. Элбэҕи билбитим, элбэххэ үөрэммитим. Үгүс доҕоттордоммутум, табаарыстаммытым. Ушницкая С.М.: 1968 сыллаахха сэттис кылааска үөрэнэ сылдьан саас Бүтүн Союзтааҕы «Орленок» пионерскай лааҕырга путевканан наҕараадаланан баран сынньанан кэлбитим оҕо сааһым биир умнуллубат түгэнинэн буолар. Биһиги улуустан иккиэ буолан барбыппыт, иккис оҕо - оччолорго бэһис кылааска үөрэнэр Сеня Румянцев диэн Өспөх оскуолатын үөрэнээччитэ этэ. Билигин Сыырдаах оскуолатыгар үрдүк таһаарыылаахтык үлэлии сылдьар диэн истэбин. Райкомолтан Окоемова Мария Дмитриевна куоракка обкомолга киллэрэн туттарбыта. «Стремительная» диэн дружинаҕа кинигэни, бэчээти кытта үлэлэһэр 13 этэрээккэ түбэһэн сынньаммытым. Араас тэрээһиннэр тиһигин быспакка буолаллара. Сарсыарда аайы дружинанан зарядка, аһылык, оскуолаҕа үөрэнии. Иванова А.Г.: Оскуолатааҕы сылларым биир саамай умнуллубат кэминэн Хара муора кытылыгар пионерскай лааҕырга сынньаммыт күннэрим буолаллар. Бииргэ төрөөбүт убайым Сашалыын 1974 с. Симферопольга диэри самолетунан, онтон автобуһунан айаннаан тиийбиппит. «Горнай» лааҕыр, «Хрустальнай» дружинатыгар түбэспиппит: Саша 1, мин 11 этэрээттэргэ. Атырдьах, балаҕан ыйдар быысаһыыларыгар сылдьыбыт буолан, Үлэ Кыһыл Знамята орденнаах В.И.Ленин аатынан Бүтүн Союзтааҕы «Артек» пионерскай лааҕыр оскуолатын 5 «в» кылааһыгар үөрэммитим. Араас Союзнай республикалар оҕолорун кытта алтыһан, доҕордоһон, элбэҕи билэнкөрөн, олус астынан кэлбитим.
ТУЙГУН ПИОНЕРДАР Ульяна Прокопьевна Чинь-Фю Иван Климентьевич Алексеев Раиса Николаевна Ушницкая -1973 Александр Гусимович Иванов - 1974 Альбина Гусимовна Иванова - 1978 Мария Афанасьевна Алексеева - 1981
Оройуон хорошистарын уонна отличниктарын 2-с слеттарыгар бастакы артековец Мария Васильевна Крылова, үлэ ветерана Матрена Семеновна Готовцева Винокурова В.В. 1972с., Бороҕон
V-с үлэ чиэппэригэр ситиһиилэрин иһин наҕараадаламмыттара Ушницкая Галина Михайловна - Киев Винокурова Марианна Васильевна – Москва Петухова Галина Николаевна - Москва
Пионерия күнэ, 2005сыл
Пионерия күнэ, 2007сыл
Герой пионердар хорсун быһыыларын туһунан араас бэсиэдэлэр,тематическай биэчэрдэр буолаллар