BUKUBAHASABAHASABAHASA JAWAJAWAJAWA Fonem, Aksara Jawa, lan Paribasan
Tim Penyusun1. Qonita Rifdah Hasanah (K7324045) 2. Ananda Rokhatus Tsania (K7324052) 3. Choirun Najwa (K7324058) 4. Dinda Febriana (K7324061) 5. Faradina Khusna Aulya (K7324063) 6. Prayuningtyas Anggun Amranani (K7324075) 7. Rindiani (K7324080
Kata PengantarPuji syukur kami panjatkan ke hadirat Tuhan Yang Maha Esa atas tersusunnya buku ajar ini. Buku ini disusun sebagai bentuk pemenuhan tugas dari Ibu Astiana Ajeng R., S.Pd., M.Pd. serta sebagai wujud kontribusi dalam pengembangan bahan ajar Bahasa Jawa untuk jenjang Sekolah Dasar. Isi buku ini mencakup materi fonem, aksara Jawa, dan paribasan, yang telah disesuaikan dengan fase perkembangan peserta didik sesuai kurikulum yang berlaku. Kami mengucapkan terima kasih atas bimbingan, dukungan, dan arahan yang diberikan selama proses penyusunan buku ini. Semoga buku ajar ini dapat menjadi sarana pembelajaran yang menyenangkan, bermakna, dan bermanfaat bagi guru maupun siswa dalam melestarikan bahasa dan budaya Jawa.Kebumen, 14 Oktober 2025Tim Penyusun i
Kata Pengantar Daftar Isi Piwulang 1 Fonem ................................................ 3 1. Fonem .............................................................. 5 2. Perangan Awak .............................................. 12 3. Dongeng Kewan .............................................. 14 Piwulang 2 Aksara Jawa ..................................... 18 1. Aksara Jawa .................................................. 20 2. Sandhangan Jawa ........................................ 21 3. Nulis Aksara Jawa Mawa Sandhangan ...... 24 4. Maca Aksara Jawa ........................................ 26 Piwulang 3 Paribasan ........................................ 28 1. Paribasan ....................................................... 30 2. Bebasan ......................................................... 32 3. Saloka ............................................................ 34 4. Tembung (kosakata) ................................... 36 5. Pembedhane ................................................. 37 Daftar PustakaDaftar Isiii
Cepat Terampil Membaca, Berbicara,Cepat Terampil Membaca, Berbicara, dan Menulis Bahasa Jawadan Menulis Bahasa Jawa Cepat Terampil Membaca, Berbicara, dan Menulis Bahasa Jawa FONEMFONEMFONEM JAWAJAWAJAWAPengenalan Ejaan, Penerapan HurufPengenalan Ejaan, Penerapan Huruf3
Peserta didik mampu mengeja dan membaca kalimat sederhana yang disusun dari suku kata yang sudah dikenaliPeserta didik dapat membaca nama-nama benda, nama anggota tubuh, dan kata kerja dengan bantuan ilustrasiPeserta didik mampu memahami dan menangkap pesan sederhana dari teks dongengPeserta didik mengenali bunyi huruf (fonem) mengenai bentuk huruf, bunyi huruf, dan kemampuannya untuk melafalkan suku kata sederhana yang melibatkan bunyi-bunyi fonem dasar. Capaian PembelajaranSiswa mampu menulis kata-kata sederhana yang sesuai dengan gambar dan tulisan yang dilihat 4
Fonem yaiku bunyi cilik sing ana ing saben tembung. Saben tembung digawe saka bunyi-bunyi cilik kuwi. Yen bunyine beda, artine uga bisa beda.FONEMSaben dina, mesti wis asring krungu swara - swara utawa uni kang maneka warna. Uni basa mujudke swara kang metu saka cangkem, awujud uni kang bisa ditampa dening telingan.nyny dhdhngngththApa kuwi fonem? w 5
Bukak mulutnya a...a...a...Mana giginya i...i...i...Maju mulutnya u...u...u...Mana senyumnya e...e...e...Bulat mulutny o...o...o...Ini huruf vokal a i u e oAyo nyanyi bebarengan!6
Ayo Ajar Wicara a a 1. Ayo saiki ajar ngucapane aksara swara kanthi nirokake guru.a i u e o 2. Semaken guru macakake aksara swara lan contoh tembung e ing ngisor iki, banjur tirokno. a ku a la a ti a ja é è ê i i u u é ka è lèk lê mut i si a sih u ngu ka sur o o o mah bo long a cé é di sê pur i ki a sin u dan ja gung lo ro ko song 7
a-b-a-n-g a-w-a-n b-o-c-a-h c-a-ng-k-i-r d-o-l-a-n dh-u-w-u-r P-é-n-t-o-l ê è g h i j K-ê-m-b-a- ng S-ê-p-è-d-a g-é-n-i h-a-w-a i-w-a-k j-a-r-a-n k-é-r-i-sbahasa jawaFonem a_ a b c d dh éNgenal aksaraGambarFonembahasa jawaGambar_ k 8
l-a-n-a-ng m-a-c-u-l n-u-l-i-s ny-a-p-u ng-o-m-b-è o-b-a-t p-a-y-u-ng r-a-t-u s-a-p-i t-i-m-u-n k-u-th-a u-n-t-u w-a-t-u y-o-y-obahasa jawaFoneml m n ny ng oNgenal aksaraGambarFonembahasa jawaGambar p r s t th u w y 9
Ngeja TembungAyo, ngeja tembung. Wacanen aksara iki. Ucapna kanthi seru lan cetha.a-k-ua-kuakuk-e-l-a-ske-laskelass-i-j-isi-jisijia-ku ke-las si-jiaku kelas sijik-u-l-aku-lakulak-e-l-a-ske-laskelass-e-t-u-n-g-g-a-lse-tung-galsetunggalku-la ke-las se-tung-galkula kelas setunggal 10
setapsetipsatupsapi sopiMbedakake AksaraGatekna aksara-aksara ngisor iki Bunderi aksara sing trep Garapen kaya contone1.2.3.4.5. sepi maca moca macu buras biras baris lara liri lura kupas kapus kipas 11
Perangan AwakPerangan awak iku tegesé bageyan-bageyan utawa anggota awak tubuh manungsa sing nduwèni fungsi lan manfaat tinamtu kanggo urip saben dina. Contoné, irung kanggo ambekan, tangan kanggo nyekel, mripat kanggo ndelok, tutuk kanggo ngomong lan mangan, lan sapituruté. Dadi, perangan awak iku saben bageyan awak sing nduwé kegunaan kanggo aktivitas kita saben dina. 12
Isinen perangan awak ing ngisor ikimri_at tangan sik_l tut_k_irahiru_g unt_ k_ping ra_but w_te_gpu_dha_ 13
Dongeng HewanSadurung e mapan turu, biasane Ibu, Bapak, utawa Simbah ndongeng dhisik marang putrane utawa putune. Dongeng iku nyenengake, nanging uga akeh pitutur luhure. Saka dongeng bisa sinau akeh babagan moral lan etika.Dongeng yaiku critane rekaan (ora nyata) sing digawé kanggo nglipur utawa menehi piwulang marang wong liya, utamane bocah-bocah. Dongeng kerep nyritakake kewan sing bisa ngomong, raja, putri, utawa wong biasa sing ngalami kedadeyan ajaibApa kuwi dongeng? 14
PurwakaDelengen gambar kewan - kewan ing ngisor iki. Banjur wangsulana pitakone.pitakonan: a. Kewan apa wae sing ana ing gambar? b. Pira cacahe kewan kang ana ing gambar? c. Ana ing ngendi kewan - kewan kui manut gambar kesebut? d. Manut panemumu, lagi ngapa wae kewan - kewan kuwi? 15
DongengBaya megap -megap maneh lan njaluk ditulungi. Kancil banjur ngajak Bantheng ninggalake Baya. Jare kancil, ora usah nulungi kewan sing ora ngerti matur nuwun. Baya nglanggana yen salah lan njaluk pangapura nanging wis ora ana sing gelem nulungi. Buaya lan BanthengSawise ditulungi, Baya malah nyokot sikile Banteng. Bantheng bengok - bengok amarga kelaran. Kancil coba nengahi lan njaluk dibalekake maneh kaya asale mau supaya masalahe cetha. Bantheng lan Baya manut. Uwit gedhe banjur dibrukake maneh ing awake Baya.Baya njaluk tulung marang Bantheng. Bantheng banjur nulungi Baya. Uwite disundhul nganggo sungu, disingkiake saka awake Baya.Sawijining dina Bantheng ketemu Baya nalika mlaku - mlaku ing njero alas. Baya lagi megap - megap amarga kebrukan wit gedhe. 16
Ayo Nulis1. Tulisen Ulang Ukara - ukara iki ing panggon kang wis disedhiyakake! a. Bantheng nulungi Baya. b. Nanging Baya ora matur nuwun. c. Bantheng banjur dicokot Baya. d. Kancil sing nulungi Bantheng. 17
Cepat Terampil Membaca dan MenulisCepat Terampil Membaca dan MenulisCepat Terampil Membaca dan Menulis AKSARAAKSARAAKSARA JAWAJAWAJAWAPengenalan Aksara, Penerapan Sandhangan, Penerapan Pasangan Pengenalan Aksara, Penerapan Sandhangan, Penerapan Pasangan 18
Capaian PembelajaranMenulis: 1. Peserta didik mampu menulis minimal 20 aksara Jawa yang dilengkapi dengan sandhangan dengan baik. 2. Peserta didik semakin terampil dalam menulis aksara Jawa.Membaca: 1. Peserta didik mampu membaca dan memahami tulisan aksara Jawa, baik secara visual (mengenal bentuk huruf) maupun kontekstual (memahami maknanya). 2. Peserta didik mampu memahami informasi yang terkandung dalam bacaan yang tertulis dengan aksara Jawa. 3. Peserta didik mampu menjadi pembaca dan pemirsa yang baik dan tepat.19
Aksara Jawa yaiku tulisan tradisional sing digunakake wong Jawa kanggo nulis basa Jawa. Tulisan iki wis ana wiwit jaman biyen lan asring ditemokake ing prasasti, naskah kuna, utawa hiasan bangunan lawas.Aksara JawaAksara JawaAksara JawaA. Sandhangan SwaraIng wulangan sadurunge kowe wis nyinaoni aksara jawa nglegena. Aksara jawa nglegena iku cacahe ana rong puluh kang wujude kaya ing ngisor iki.20
1. Sandhangan Swara iSandangan swara "i" wujude (wulu). Wulu ditulis ing sadhuwure aksara. Tuladha:a. Wingi :ꦮꦶꦔꦶb. Mili :ꦩꦶꦭꦶa. Yuyu : ꦪꦸꦪꦸ 2. Sandhangan Swara uSandangan swara "u" wujude ------ (suku). Suku ditulis ing sangisore aksara. Tuladha:b. Susu : ꦱꦸꦱꦸa. Mete : 3. Sandhangan Swara éSandangan swara "é" wujude ---- (taling). Taling ditulis ing sisih kiwa aksara. Tuladha: ꦺꦩꦺꦠb. Wewe : ꦺꦮꦺꦮ Supaya bisa maca lan nulis aksara jawa, kudu ana sandhangane. Sandhangan iku praboting aksara jawa kanggo mbedakakek unine wanda ing basa Jawa. Sandhangan suara yaiku sandhangan kanggo ngelahi swara yaiku sandhangan kanggo ngowahi swara saka fonem "a" dadi swara liyane. Sandhangan swara ana 5, yaiku:a. Sega : 4. Sandhangan Swara eSandangan swara "e" wujude ------- (pepet). Pepet ditulis ing sadhuwure aksara. Tuladha: ꦱꦼꦒb. Tegu : ꦠꦼꦩꦸ 21
Sandhan- gan Wujud Gunane Tuladha Aksara Latin Layar ....... Nyigeg aksara ra ( ) ꦱꦧꦂ Sabar Cecak ....... Nyigeg aksara nga ( ) ꦏꦸꦕ Kucing Wigyan .... Nyigeg aksara ha ( ) ꦒꦗꦃ Gajah Pangkon .... Nyigeg aksara ing ngarepe ꦥꦶꦠꦶꦏ꧀ PitikSawise kowe mangreteni sandhangan swara, sandhangan liya kang uga perlu dimangreteni yaiku sandhangan panyigeg wanda lan sandhangan wyanjana. 1. Sandhangan Panyigeg WandaSandhangan panyigeg Wanda gunane kanggo nulis tembung-tembung sing dipungkasi kanthi aksara mati. Sandhangan panyigeg wanda ana papat, yaiku kaya ing ngisor iki. 5. Sandhangan Swara oSandangan swara "o" wujude (taling tarung). Taling tarung ditulis ing sisih kiwa tengene aksara. Tuladha:a. Toko :ꦺꦠꦴꦺꦏꦴb. Soto :ꦺꦱꦴꦺꦠꦴ 22
Sandhan- gan Wujud Gunane Tuladha Aksara Latin Cakra ...... Sesulih aksara ra ( ) ꦥꦿꦗ Praja Keret ..... Sesulih aksara re ( ꦉ ) ꦠꦼꦒ꧀ Kreteg Pengkal .... Sesulih aksara ya ( ) ꦧꦒꦾ Bagya 2. Sandhangan WyanjanaSandhangan wyanjana yaiku tetenger unine swara minangka sesulih aksara kang kagandheng karo aksara liyane, saengga dadi swara sing rangkep. Sandhangan wyanjana cacahe telu yaiku, kaya ing ngisor iki.B. Nulis Aksara Jawa Mawa Sandhangan SwaraNulis aksara Jawa mawa sandhangan kudu premati lan nggatekake temenan mapane sandhangan ing aksara Jawa. Mapane sandhangan ana maneka warna, ana sing ing nduwure aksara, ngisore aksara, sisih kiwane aksara, lan ing kiwa tengene aksara. Gatekna tuladha ing ngisor iki!1. Digawe gela : 2. Tuku sepatu :ꦢꦶꦒꦺꦮꦒꦼꦭ ꦠꦸꦏꦸꦱꦼꦥꦠꦸ 23
1. Aku suka susu anget2. Budi duwe sapi3. Aku duwe kucing putih4. Kretege roboh5. Simbah Budi dulune prajuritNulis Aksara Jawa Tulis tembung ing ngisor iki nganggo aksara jawa !24
Baju basah kudu.... Sirahe bahu kudu .... Kukune dowo kudu... Kucing duwe kaki.... Sing duwe kaki hakeh kuwi... Sing duwe sayap tapi ra iso mabur... Ngomong karo sing tuwa kudu... Sadurunge pergi kudu... Hora oleh ribut ning .... Ketemu guru kudu ... Nulis Aksara Jawa Pilihana lan tulisa aksara ing sisih tengen kanggo nulis jawaban ing njero kothak kang trep ! ꦥꦥꦠ꧀ ꦥꦩꦶꦠ꧀ ꦣꦶꦗꦼꦩꦸꦂ ꦏꦼꦫꦩꦱ꧀ ꦣꦶꦺꦥꦴꦺꦠꦁꦴ ꦏꦼꦭꦱ꧀ ꦱꦭꦩ꧀ ꦲꦪꦩ꧀ ꦺꦱꦴꦥꦤ꧀ ꦏꦼꦭꦧꦁ 25
kopi saset bungkuse gula leboke huwis tuwang secukupe siap larutꦕꦫꦺꦤꦒꦺꦮꦺꦏꦴꦥꦶꦱꦺꦱꦠ꧀ ꧇꧑꧇꧉ ꦱꦼꦣꦶꦲꦺꦏꦺꦏꦴꦥꦶꦱꦺꦱꦠ꧀ ꧇꧒꧇꧉ꦧꦸꦏꦺꦲꦴꦧꦸꦁꦏꦸꦺꦱ꧈ꦺꦭꦺꦧꦴꦏ ꦺꦏꦲꦶꦱꦶꦺꦤꦲ ꦒꦼꦭꦱ꧀ ꧇꧓꧇꧉ ꦺꦭꦺꦧꦴꦺꦏꦒꦸꦭꦱꦼꦕꦸꦏꦸꦺꦥ ꧇꧔꧇꧉ ꦠꦸꦮꦁꦺꦏꦧꦚꦸꦲꦺꦔꦠ꧀ ꧇꧕꧇꧉ ꦲꦣꦸꦏꦱꦺꦩ ꦭꦫꦸꦠ꧀ ꧇꧖꧇꧉ ꦺꦏꦴꦥꦶꦱꦺꦱꦠ ꦸꦮꦶꦱ ꦶꦪꦥ꧀ Maca Aksara Jawa Lurunen tembung - tembung ing ngisor iki sajroning teks lan lingkari ! 26
Maca Aksara Jawa Wenehana katerangan huruf latin ing ngisore cerita aksara jawa iki ! ꧋ꦲꦏꦸꦣꦸꦺꦮꦏꦸꦕ ꦮꦂꦤꦭꦫ꧈ꦱ ꦱꦶꦗꦶꦥꦸ ꦠꦶꦃꦱꦶꦗꦶꦺꦤꦲꦶꦺꦫꦁ꧈ꦲꦺꦤꦺꦲꦏꦺꦧ ꦺꦲꦺꦲꦴꦫꦱꦸꦏꦩꦼꦭꦸꦁꦺꦩꦺꦪꦁꦴꦤꦔ ꦩ ꦺꦲꦁꦴ꧈ꦏꦸꦕ ꦏꦸꦊꦩꦸꦊꦩꦸ꧈ ꦺꦱꦴꦮꦺꦭꦩ ꦔꦤ ꦸꦂ꧈ ꦮꦸꦭꦸꦺꦤꦩꦼꦭ ꧈ ꦲꦏꦸꦱꦸꦏꦏꦸꦕ ꦏꦸ꧉ 27
Cepat Terampil DalamCepat Terampil DalamPARIBASANPARIBASAN DAN BEBASANDAN BEBASAN PARIBASAN DAN BEBASANJAWAJAWAJAWAPengenalan Aksara, Penerapan Sandhangan, Penerapan PasanganPengenalan Aksara, Penerapan Sandhangan, Penerapan Pasangan28
Peserta didik mampu membedakan paribasan, bebasan, dan saloka dengan benar Peserta didik mampu memahami informasi dan kosa kata baru yang memiliki makna denotatif, literal, konotatif, dan kiasan meliputi basa rinengga (paribasan, bebasan dan saloka) untuk mengidentifikasi objek, fenomena, dan karakter. Peserta didik mampu memahami dan menanggapi teks lisan maupun tulis yang memuat ungkapan tradisional jawa (paribasan, bebasan, dan saloka) Capaian Pembelajaran29
Paribasan yaiku unen-unen utawa tembung kang wis dadi tetembungan tetep, ngandhut piwulang urip, nanging ora ana tembung kias utawa pepindhané.ParibasanTitikane1. Nggunakaké purwakanthi (guru swara, guru gatra, guru lumaksita. 2. Umume ora ana jejere/subyéké30
Tuladhaa. Jer basuki mawa béa Tegesé: saben kabecikan utawa kasil mesthi ana ragad utawa usahané. b. Sapa nandur bakal ngundhuh Tegesé: sapa sing tumindak becik bakal oleh ganjaran becik, lan kosok baliné. c. Adhang-adhang tétésé embun: Tegesé: njagakake barang mung sak oleh-olehe d. Anak polah bapak kepradah : Tegesé: tingkah polah anak dadi tanggung jawabe wong tuwa.Paribasan31
BebasanCathetan1. Umume diwiwiti tembung kriya (kata kerja) 2. Sing dipindhakake / diupamakake umum (sipat, kahanan, tumindak)Bebasan yaiku unen-unen kang nganggo tembung pepindhan utawa perlambang (ora teges saktemenané).32
Tuladhaa. Diwénéhi ati ngrogoh rempela Tegesé: wong sing wis diparingi kabecikan utawa tulung, nanging isih kepengin luwih akeh manèh; ora ngerti matur nuwun. b. Nututi layangan pedhot Tegesé: ngoyak barang utawa wong sing wis ora bisa bali maneh, utawa ngetutaké sing ora mesthi ketangkep. c. Mikul dhuwur mendhem jero Tegesé: ngajèni wong tuwa utawa leluhur kanthi njunjung dhuwur kabecikané lan nyimpen rapet-rapet kaluputanéBebasan33
SalokaTitikane1. Ana jejeré (subyék) lan dipindhakake/diupamakaké (bisa sato kéwan utawa samubarang. 2. Sing dipindhakake wongéSaloka yaiku unén-unén kang ajeg panggonané, mawa teges entar, ngemu surasa pepindhan, lan kang dipindhaké wongé.34
a. Kebo nusu gudhél Tegesé: wong tuwa njaluk wuruk marang wong enom. b. Idu di dilat manéh Tegesé: wong kang ménéhi dijaluk balik manéh utawa murungaké janji kang wis diucapaké. c. Kébo mulih ing kandhangé Tegesé: Pangkat sing wis oncat saka waris, nanging bisa bali menéh. d. Tunggak jati mati Tegesé: wong luhur nanging cures, turunané ora ana sing luhur.SalokaTuladha35
ParibasanBebasanSalokaUnen- unen kang ajeg panggonaneUnen-unen kang ajeg panggonaneUnen- unen kang ajeg panggonaneMawa teges entar (kiasan)Mawa teges entar (kiasan)Mawa teges entar (kiasan)Ora ngemu pepindhan (perumpamaan)Ngemu surasa pepindhan (kiasan)Ngemu surasa pepindhan (Kiasan)Ora ana kang dipindhakakeKang dipindhakake, kahanan, tindak- tanduk, utawa wewatakan/sipateKang dipindhakae wongePembedhane36
Tembung Tegese Purwakanthi Tembung sing nduwèni swara utawa aksara pungkasan padha ing ukara utawa gatra, kanggo ngasilaké wirama endah (rima utawa persajakan). Jejer Tembung utawa unen-unen sing njlentrehaké sapa utawa apa sing dadi pokok ukara (subyek). Pepindhan Ujar utawa unen-unen sing ngibarataké barang utawa kahanan siji karo liyane sing padha sipaté (perumpamaan). Unen-unen Ujar wicara utawa tembung pitutur sing isiné piwulang, pepatah, utawa kawicaksanan Jawa. Lumaksita Tegesé wus katindakake, wis kelakon, utawa wis kawujud. Surasa Tegesé rasa utawa makna sing ana ing sajroning tembung, ukara, utawa karya sastra (rasa batin utawa isi kang ngemu teges jero). Titikan Tanda utawa pratandha kanggo ngerti sawijining kata (ciri-ciri)Tembung (Kosakata)37
No Ukara Jinise 1 Ora ana kukus tanpa geni 2 Lumpuh ngideri jagad 3 Nabok nyilih tangan 4 Palang mangan tandur 5 Urip iku urup 6 Baladhéwa ilang gapitéGladhen 1 Bebarengan karo kanca-kancamu saklompok, garapen latihan carane mbedakake paribasan, bebasan, lan saloka lumantar isen-isenan ngisor iki. Semaken wujuding ukara, cocogna karo jinising unen-unen lan katrangan sakburine. Isinen aksara B yen katrangan mau pancen bener, nanging tulisen S, yen katrangan sakburine mau38
39
40
Daftar Pustaka41FONEM 1. https://youtube.com/shorts/L-8XATdixgg? si=_6tcO6g51hclgM2G 2.https://youtu.be/SibSpdACc00?si=0ST5sZE10AkFALxE 3.Kridalaksana, Harimurti (2008). Kamus Linguistik. Jakarta: PT Gramedia Pustaka Utama. 4. Buku pelajaran Bahasa Jawa, judul Mardika Ngleluri Basa Jawa 1. AKSARA JAWA 1. Tim Balai Bahasa Yogyakarta. (2011). Kamus Bahasa Jawa (Bausastra Jawa Edisi Kedua). Yogyakarta: Kanisius 2. Tim Karya Guru. (2016). Remen Basa Jawa. Jakarta: Erlangga PARIBASAN 1. https://youtu.be/E4HdZ0C5RjE?si=yv5hIV0rVSgQOh3r 2.https://youtu.be/T_LgXxJZQbQ?si=1U1zgSXa53L1BX8M 3.https://youtu.be/AkFPQ7dOZ5A?si=zOq6LgaPhs2Bl_lw 4.https://www.scribd.com/document/683328113/PARIB ASAN 5.https://utaratimes.pikiran-rakyat.com/pendidikan