extracted pages

९९ नवमकक्षाय षाः संस् ककृतस् य अधिगम-सषामग्री (R3) bjkorhbjkorh

xv पाृष्‍ठा ङ्काः पुरोवाकु् i भटूनमकु ा vii १. प्र थामु ः पााठः २. धिद्वा ती्य ः पााठः ३. तृती्य ः पााठः ४. �तुथागः पााठः ५. पाञ् �मु ः पााठः ६. षष्‍ठ पााठः ७. सं ‍पतमु ः पााठः ८. अष्‍टमु ः पााठः ९. नवमु ः पााठः १०. दशमु ः पााठः ११. एकादशः पााठः पारिरधिशष्‍टमु् १ पारिरधिशष्‍टमु् २ पारिरधिशष्‍टमु् ३ पारिरधिशष्‍टमु् ४ पारिरधिशष्‍टमु् ५ पारिरधिशष्‍टमु् ६ पारिरधिशष्‍टमु् ७ पारिरधिशष्‍टमु् ८ पारिरधिशष्‍टमु् ९ पारिरधिशष्‍टमु् १० पारिरधिशष्‍टमु् ११ पारिरधिशष्‍टमु् १२ पषाठषानुक्रम धणकषा अहं नमु ाधिमु 1मु ातामुह्य ाः उपानेत्मु् 6 न्द्ः 15 नीधितव�नाधिन 22 दानवीरः कणगः 33 न गङ्गदत्तः पाु नरेधित कयू पामु् 41 धिव्द्ामुधिहमु ा 49 धिबंलीस््य वाणी न कदा धिपा मुे श्रीु ता 59 ॠतुः वसंन्‍ तः 67सं हजः स् वास्र््य लीाभः 75 आ्यग भटः 85संंस् कृत-वणगमु ालीा 92 शरीरस््य अङ् गाधिन 94 फलीानां नामु ाधिन 98संंस् कृतमु ासं ानां नामु ाधिन 101 वणागः 103संंस् कृत-संंख्‍्य ाः १ तः १०० 106 वस् तु-पारिर�्य ः (धित् षु धिलीङ्गेषु) 109 शब् दरू पा-पारिर�्य ः 112 धातुरू पापारिर�्य ः (धिक्री्य ारू पााधिण) 115 अव्‍्य्य ाधिन 119संंस् कृत-वाक््यर �ना 122 उच् �ारण-स् थाानाधिन 125

4h2W]kl] 4h2W]kl]]kS_]z FnŁ2W]kl]gkU_]z Öd^2YOkl]gdªUk lÿ^2 dUkl]gdªUk lhS2D_xl]gdªUk en\2D_xl]gdªUk‘ hå_2W]kl]gkU_]z FnŁ2W]kl]gkU_]z’ Iakl]WmlSgÂYTt h_kl]]kSp\oÓ^Tk]z“ UVkl]gkVnSkĄS]z gpKkl]DìlSªgÂDTk]z” ÿ\n2KYkl]gkU_]z 4h2W]kl]]kS_]z• ÿT]3YkO3 Chapter 1 to 3.indd 1 30-06-2026 09:51:09 AM

6_kdSm+D±k—6_kd2 eÊU3 4Tª3 lhÆUm English ]kSp\kf^k 4T«laES 4h]z 4h]z ]§ I W]kl] ÿR]kl] W]WD_Skhó1 IșɀɈI Salute ]kS_]z 4Ì[k]z ]kSkDx ȫɀtȹe ȾɀtȹeɃ gkU_]z 5U_glhS]z 5U_DtgkT Respectfully dUkl] DT^kl] [xaSkhó1 [xaSmhó1 ISpeaȼ gdªUk gUk gUud ȘlɈays KYkl] KY2D_xl] KYD_Skhó1 D_Smhó1 IȚȹaȿt WmlSgÂYTt WmlS^n³SgÂ^]kF¥ WmlSDtg¸It _kÖStY_ Ȧȿtȹepatȹ ɀfetȹȺcsaȿȵ tɃutȹ h_kl] Uo_2D_xl] h_RD_Skhó1 D_Smhó1 ItaȼeaɈay ]kSp\oÓ^Tk]z ]kSp\o]t3YmPk]z ]kSp\ol]Dì Ó^TkDx ȫȹepaȺȿ ɀftȹe ȾɀtȹeɃlaȿȵ UVkl] V_kl] Vk_RD_Skhó1 D_Smhó1 Iȹɀlȵ d^2eÊUkTkªWzKkWm]3 Chapter 1 to 3.indd 2 30-06-2026 09:51:17 AM

4h2W]kl]l]ll 33333333333333 gkVnSkĄS]z gºKWSkĄS]z gºKWSkDtĄS Dx ȫȹeɇɀɈɀf ȸɀɀȵȿess gpKkl] gKªW2D_xl] _IWkD_Skhó1 D_Smhó1 IȚɃeate DìlSªgÂDTk]z gnFkTk]z ^eDìg¸Im DhkWmDx ȫȹetɃue stɀɃyɀf ȸlɀɃy Iakl] F¸Jkl] IaSkhó1IaSm hó1 IɈalȼ ÿ\n]z 7Ôd_]z ÿ\nDx ȫɀȞɀȵ FnŁ]z le±D]z FnŁDx ȫɀteacȹeɃ Öd^]z 5Â]k 4YWt5Y Self YOkl] YOW2D_xl] Y…Skhó1Y…Smhó1 IɃeaȵ lÿ^]z ]Wxhkå_ lÿ^ ȧleasaȿt 4ý6U]z4dVt^]z4ý6U]z4dVt^]z YnŁfk3ý^3\dlÆSœÿT]YnŁf3]Å^]YnŁf38°]YnŁf3I Œ YnŁf3 >DdIW]z lĬdIW]z [hòdIW]z ÿT]YnŁf3 g3W]lS SyW]S3 StW]lÆS ]Å^]YnŁf3 Âd2W]lg ^ndk2W]T3 ^o^2W]T 8°]YnŁf3 4h2W]kl] 5dk2W]kd3 d^2W]k]3 ÿT]YnŁf œ>DdIWtg3  gk  \dkWz  \dSm  DxjlYYUkTª3 Yn2ÖýmWYn 6Â^kU^3DSkª_x \dlÆSŒSUWngk_tRSÖ^ lĬd[hòd 4lY\dlSŒ 4lÖ]WzYkOtaNz aDk_t8°]YnŁfÖ^>DdIWÖ^ÿ^xF34lÖSŒ Chapter 1 to 3.indd 3 30-06-2026 09:51:25 AM

4 6_kdSm+D±k— d^]z4Ë^kg2 Dn]ª3 . DldSk^k3lWÌWlalESkgn YlčzSfnå_³SÖTkWklWYo_^S œ ^Tkœ h_kl] ]kSp\oÓ^Tk]z Œ D FnŁ2gkU_]zŒ E lhS2D_xl]¡¡¡¡¡¡Œ F ¡¡¡¡WmlSgÂYTtŒ G UVkl]¡¡¡¡¡¡¡¡¡ĄS]zŒ H ¡¡¡¡¡¡DìlSªgÂDTk]zŒ . >DeÊUtW8°_2 laES œ ^Tkœ ÿÔW3 4h2Dk2W]kl]" 8°_]z]kS_]z D lD2D_xl]gdªUk " E 4h2 ÿ\n2DT2KYkl]" F 4h2Dk2h_kl]" G 4h2 lD2UVkl]" H 4h2Dk2gpKkl]" ‘. ÿÔWkWk]z8°_klRYoRªdk³^tWlaES œ ^Tkœ ÿÔW3 Âd2 lD2UVklg" 8°_]z 4h2gkVnSkĄS]zUVkl]Œ D Âd2 lWÂ^2Dk2W]lg" E Âd2Öd^2 lD2 lD2D_xlf" F Âd2DÖ^k3Ó^Tk2h_lg" G Âd2 lD2V_lg" H Âd2Dk2gpKlg" Chapter 1 to 3.indd 4 30-06-2026 09:51:29 AM

4h2W]kl]kl]ll 5 lø^kDakY3lø^kDakY3 .å_³SÖTkWklWYo_l^Âdkdk³^klW_I^Sœ ^Tkœ4h2 lIý2 gpKkl] Œ D d^2  ¡¡¡¡  ¡¡¡¡¡ Œ E ¡¡¡ ¡¡¡¡¡  dUkl]Œ F 4h2  ¡¡¡¡¡  ¡¡¡¡¡¡ Œ G ¡¡¡ ¡¡¡¡¡  Iak]3 Œ H Âd2  ¡¡¡¡¡  ¡¡¡¡¡¡ Œ . >Su3lø^kYUu3dk³^klW_I^S Œ W]kl]Iakl] YOkl]gpKkl] KYkl]D_xl] ‘. le±DtR[kaDu3ghgÖd_FkWk^ÿ^kg3D_Rm^3 Œ Chapter 1 to 3.indd 5 30-06-2026 09:51:33 AM

]kSk]Ļk38YWtý]z dÖSnB2Dx8WDtlWVkªå_SÖTkWY__EWk8lIShu ŒD\mD\m4gkdVkWmDtDk_R K[5dÔ^DdÖSn lUEk7WhéUtSmS[h]Vu^ªYodªD8gtExKSth§C_Yå_dk_Dk gh^xFatSth§ Œ6ghkÖ^YoRªDhkWm]¤_]k4YWmWkWmDkIÔ]kExKSmhu Œ ȠɅȺɄɁɃɀɁȶɃɅɀȼȶȶɁɅȹȺȿȸɄȺȿɅȹȶȺɃȵȶɄȺȸȿȲɅȶȵɁȽȲȴȶɄȪɀȾȶɅȺȾȶɄȵɆȶɅɀ ȴȲɃȶȽȶɄɄȿȶɄɄȲȿȶȴȶɄɄȲɃɊȺɅȶȾȴȲȿȿɀɅȳȶȷɀɆȿȵȘɅɄɆȴȹɅȺȾȶɄɈȶɄȶȲɃȴȹ ɁȲɅȺȶȿɅȽɊȲȿȵɄȶȶȼȹȶȽɁȷɃɀȾɀɆɃȷȲȾȺȽɊȠȿɅȹȺɄȹɆȾɀɃɀɆɄɄɅɀɃɊȩȲȾȲ ɄȶȲɃȴȹȶɄȷɀɃȹȶɃȾȲɅȶɃȿȲȽȸɃȲȿȵȾɀɅȹȶɃžɄɄɁȶȴɅȲȴȽȶɄ >fk_]k^k3]kSk]hm4lÖSŒ _]k^k3]kSk]hmgdªUk8YWtý2 Vk_^lSŒ ]kSk]Ļk3 YnÖSDkWk2 YOWt 4l\ŁlI3 4lÖSŒ ]kSk]hm ÿlSlUW2 ÿkS3dkSkªYý2YOlSŒ >DlÖ]Wz lUWt]kSk]hmÿkS3 >d _]k]z 8ÂTkYl^Sn2 ÿ^kg]z 4D_xSz Œ ]kSk]hm 8YWtý2 W a\StÖ]Œ 8YWtý2 ldWk ]kSk]hm DÕN]z 4Wn\dlS Ö]Œ gk 5dÔ^DklW dÖSolW4ÆdtÕNn2g]TkªW5gmSz Œ _]k FkQlWþk^k]z 5gmSz Œ gk lWþk2 W Â^KlS Ö]Œ ]kSk]hm _]k]z4lSÖWthtW8ÂTklYSdSm Œ z z lĬSm^3YkO3 Chapter 1 to 3.indd 6 30-06-2026 09:51:49 AM

]kSk]Ļk38YWtý]z]z 77777777777777 gk_]k]z8YWtý]z4ÆdtÕNn]z8³SdSm Œ _]klWþk^k]z>d8YWtý]z4ÆdtÕNn]z 5_\S Œgk8YVkWkWk]z4V3 8YWtý]z4lÆdÕNdSm Œ]kSk]hm [hòdk_2Sý8YWtý2ÖTkY^lSÖ]Œ 8YWtý]z8YVkWkWk]z4V3WaÊV]z Œ ]kSk]hm_]k2g]^2Yp¸JlS Ö]Œ_]k4dUSz›aGngolIDkY¼I]t4HzDtUmGªgolIDkfÕOt 4HzDtI4lÖSŒ ÿk^e3gkVªY¼IdkUWg]^35gmSz Œ]kSk]Ļk dkSkªYý2YOWm^]z5gmSzĂ]Rk^I FÆSÓ^]z5gmSz Œ _]k ]kSk]Ļk3 8ÂYmlODk^k2 YnÖSDkWk2]Å^t8YWtý]z4lÆdÕNdSm Œ ]kSk]hm 8ÂYmlODk^k2 lÖTÂdk dkSkªYý2 YnÖSDklW I YOlSŒ ÿk^tR gkYnÖSDkWk2]Å^t8YWtý2Â^KlSŒ 8YWtý]z 8ÂYmlODk^k2 W 5gmSz Œ _]k8YWtý2ÖWkWkFk_t4lÆdÕNdSm Œ ÖWkWkFk_t [hólW dÖýklR 5gWz Œ ]kSk]hm^UkDUk8YWtý2ÖWkWkF_t Â^KlSÖ]Œ 8YWtý2ÖWkWkFk_t4lYW5gmSz Œ Chapter 1 to 3.indd 7 30-06-2026 09:52:07 AM

6_kdSm+D±k—6_kd8 _]k8YWtý]z4HzFRt4lÆdÕNdSm Œ 4HzFWt [hólW dÖSolW 5gWz Œ ]kSk]hmÿk^34HzFRtENzdk^k]z 8YWtý2Â^KlSÖ]Œ 8YWtý2ENzdk^k]z4lYWaÊV]z Œ _]k ]kSk]Ļk3 9RªÖ^oSt 8YWtý]z 4lÆdÕNdSm Œ Ö^oSt  9Rkª^k3 4WtDklWFxaDklW5gWz ŒSlÖ]Wz 4Vª9SklW 9RªdÖýklR 4lY 5gWzŒ 8YWtý2Ö^oSt4lYW5gmSz Œ _]k8YWtý2UYªRÖ^ lWDNt4lÆdÕNdSm ŒSýDHzDlSDk3SuaDoÈ^3I5gWz Œ]kSk]hm ÿk^3DtekWk2 ÿgkVWg]^t8YWtý]z4dSk_^lSÖ]Œ 8YWtý2UYªR2 lWDfk4lYW5gmSz Œ Chapter 1 to 3.indd 8 01-07-2026 15:55:17

]kSk]Ļk38YWtý]z]z 999999999999999 _]k 8YWtý2 DYklNDk^k]z 4lÆdÕNdSm Œ DYklNDk^k2 ]kSk]Ļk3 eklNDk3 5gWz Œ ]kSk]hm [hòdk_]z 8YWtý2 DYklNDk^k2Â^KlSÖ]Œ 8YWtý2 DYklNDk^k]z 4lY W 5gmSz Œ 8YWtý]z4ÆdtÕNn2_]kY^ªHzDÖ^4V3 ÿldÕNkŒ Y^ªHzDÖ^ 4V3 ]nW]nW3 8YldÕN35gmSz Œ]nW]nWÖ^YkU^x3 ]Å^t lD]lY5gmSz Œ SSzgÌ^DzWŀÔ^StÖ]Œ _]k ]nW]nW2 [lh3 4D_xSz Œ ]nW]nWtWgh]kSk]Ļk38YWtý]z 4lY5FS]z Œ _]kgÂd_]z8YWtý2FphmSdSm Œ gk 8YWtý2 FphmÂdk ]kSk]Ļk3 g]mY]z 4VkdSz Œ ]kSk]hm 8YWtý2 ŀÕNzdk 4lSÿgÆWk KkSk Œgk8YWtý2Vkå_SdSm Œ gk dkSkªYý2 YlOSn]z 8YldÕNdSm Œ ]kSk]hm lI_2 dkSkªYý]z 4YOSz Œ ]kSk]hm _]k2Ă]Rk^5hóSdSm Œ Chapter 1 to 3.indd 9 01-07-2026 15:57:07

6_kdSm+D±k—6_kd10 _]k8YWtý2]nW]nW]z4Vk_^Sz Œ]nW]nW38YWtý2VpÂdk4lSex\W3ŀÔ^StÖ]ŒSUWÆS_2 Sk3lSą3Ă]Rk^lWFªSk3 Œ d^2eÊUkTkªWzKkWm]3 eÊU3 4Tª3 lh2Um English ]kSp\kf^k 4T«laES ]kSk]hm ]kSn3]kSk WkWm ȤȲɅȶɃȿȲȽ ȞɃȲȿȵȾɀɅȹȶɃ 8YWtý]z ÖYÕNS^k UeªWkTª]z>D]z 8YD_R]z IÔ]k ȪɁȶȴɅȲȴȽȶɄ ȞȽȲɄɄȶɄ Vk_^lS Vk_R2D_xlS YhWSmhu ȮȶȲɃɄ 4l\ŁlI3 5gl³S3 ŁlI ȠȿɅȶɃȶɄɅ dkSkªYý]z g]kIk_Yý]z 4E[k_ ȥȶɈɄɁȲɁȶɃ Chapter 1 to 3.indd 10 30-06-2026 09:52:40 AM

]kSk]Ļk38YWtý]z]z 1111111111111111111111111111111 8ÂTkYl^Sn]z KkF_l^Sn]z KFkWtDt la> ȫɀɈȲȼȶɆɁ 4ÆdtÕNn]z 4ÆdtfR2DSnª]z ExKWtDt la> ȫɀɄȶȲɃȴȹ FkQlWþk^k]z ÿgnÈSy Fh_mWéU]¤ ȠȿȵȶȶɁɄȽȶȶɁ 8YVkWkWk]z ]ÖSDktYVkWkWk]z SlD^ŌDt ȦȷɁȺȽȽɀɈɄ [hòdk_]z 4WtDdk_]z D7[k_ ȤȲȿɊɅȺȾȶɄ 8ÂYmlODk^k]z DkÕOZaDt ]tKY_ ȦȿɅȹȶɅȲȳȽȶ ÖWkWFpht ÖWkWkT«Fph2 SlÖ]Wz ÖWkWG_]¤ ȠȿɅȹȶ ȳȲɅȹɃɀɀȾ 4ďWt ÿkďRt 51FW]¤ ȠȿɅȹȶ ȴɀɆɃɅɊȲɃȵ ENzdk^k]z eÍ^k^k]z EkNY_ ȦȿɅȹȶȴɀɅ 9RªÖ^oSt 9RªYnNt 9WDtTuat ]¤ ȠȿɅȹȶ ɈɀɀȽȽȶȿȳȲȸ FxaDklW 9RªDÆUnDklW 9WDtFxat șȲȽȽɄɀȷɊȲɃȿ UYªRÖ^ 5UeªÖ^ emetDk ȦȷɅȹȶȾȺɃɃɀɃ DYklNDk^k]z DYkNt 4a]k_m]¤ ȠȿɅȹȶ ȴɆɁȳɀȲɃȵ eklNDk3 ÖýmRk2 dÖý ldetf3 gkl„^k1 ȪȲɃȶȶɄ Y^ªHzDÖ^ ENzdk^k3 Ya2FDk ȦȷɅȹȶȳȶȵ Chapter 1 to 3.indd 11 30-06-2026 09:52:40 AM

6_kdSm+D±k—6_kd12 4ý6U]z4dVt^]z4ý6U]z4dVt^]z  4Ó^^YUklWœ^Ö^YUÖ^WkWkld\l³SdIWtfnYå_dSªW2W\dlSSSzYU]z4Ó^^2 \dlSŒekÖýt8³S]zœ Ÿgŀe2 lýfn laHzFtfngdkªgnIld\l³Sfn Œ dIWtfnIgd¥fn^ÆWÓ^tlSSUÓ^^]z 8Ukh_RklWœ Ⱥ 4V3  WmIt  șȶȽɀɈ ȺȺ DUk  D[ Ȯȹȶȿ ȺȺȺ >d hm  ȦȿȽɊ Ⱥɇ  [lh3 [kh_  ȦɆɅɄȺȵȶ ɇ  ÿkS3  gn[h  ȤɀɃȿȺȿȸ ɇȺ  lI_2  aÌ[tg]^SD  ȝɀɃȽɀȿȸ ɇȺȺ ^kdSz  Y^ªÆSK[SD  ȫȺȽȽɅȹȶɅȺȾȶ  Ö]ž6Â^Ö^ÿ^xFtRdSª]kWDkadk³^kWk2\oSDkadk³^tfnYå_dSªW]z\dlS+ dSª]kWDka3 \oSDka3œÖ]žÿ^xF3 ]kSk]hm8YWtý2Vk_^lS Œ ]kSk]hm8YWtý2 Vk_^lSÖ] Œ gkdkSkªYý2YOlS Œ gkdkSkªYý2 YOlSÖ] Œ _]k8YWtý]z 4lÆdÕ^lS Œ _]k8YWtý]z 4lÆdÕ^lSÖ] Œ ]kSk]hm8YWtý2 Â^KlS Œ ]kSk]hm8YWtý2 Â^KlSÖ] Œ ]nW]nW3Y^ªčÖ^4V38YldelS Œ ]nW]nW3Y^ªčÖ^4V38YldelSÖ] Œ Chapter 1 to 3.indd 12 30-06-2026 09:52:44 AM

13]kSk]Ļk38YWtý]z d^]z4Ë^kg2 Dn]ª3 . 4VxlalESkWk2ÿÔWkWk]z8°_klR>DYUtWlaESœ ^Tkœ ÿÔW3 ]kSk]hmÿlSlUW2 lD2YOlS" 8°_]z dkSkªYý]z D DÖ^4V3]nW]nW38YldÕNk35gmSz "  E ÿk^e3D3g]^35gmSz "  F 8YWtý2DÖ^YkU^x3]Å^t5gmSz "  G ]kSk]hmÿlSlUW2DUkdkSkªYý2YOlS"  H 8YWtý2VpÂdkD3ex\W3ŀÔ^StÖ]"  . 4VxlalESklWdk³^klWYlOÂdk5]zžWždklaESœ D 8YWtý2 ldWk]kSk]hmDÕN]z4Wn\dlSÖ]Œ 5]z E _]kDYkåNDk^k]z8YWtý24lÆdÕNdSm Œ   F Y^ªHzDÖ^4V3]nW]nW38YldÕN35gmSz Œ  G ]nW]nWÖ^YkU^x3]Å^t8YWtý]z5gmSz Œ   H _]k8YWtý2ÖWkWkFk_t4lÆdÕNdSm Œ    I ]kSk]hmÿlSlUW2 ÿkS3dkSkªYý2WYOlSŒ  Chapter 1 to 3.indd 13 30-06-2026 09:52:53 AM

14 6_kdSm+D±k— . \ol]Dkl\W^3 ý^3 Jkýk3 ]kSk]hmž _]kž ]nW]nW3ž 6lS >Stfk2 \ol]Dk3 ÖdmDndªÆSn Œ DTk^k3 ÿ]nEg2dkUkWz g_ag2ÖDpStWdUÆSn Œ 4ÆSt]nW]nW3 8YWtý2 VpÂdkhkÖ^ŀÔ^2 ÿUeª^Sn Œ . ] ]FphÖ^dÖSnÖTkWgoIéYo_^Sœ dÖSn lW^SÖTkW]z YnÖSD]z 8ÂYmlODk^k]z dÖý]z Ö^oS3 YkUýkR]z GlNDk eÊU3 ldax]eÊU3 4V3 8Yå_ 4ÆS3 g]mY]z ]ÆU]z ÿgÆWk lø^kDakY3lø^kDakY3 ‘. ]¼KofkS3 8lIS2 eÊU2lIÂdkldax]eÊUkWzlaESœ Un3lESk Uo_]z [lh3 8Yå_ gÂd_]z Chapter 1 to 3.indd 14 01-07-2026 15:58:10