View РУМС құжжаттары авторлық бағдарлама flipbook.
Антиплагиат 2.0, Проверка и повышение уникальности текста за 2 минуты antiplagius.ru Уважаемый пользователь! Обращаем ваше внимание, что система Антиплагиус отвечает на вопрос, является тот или иной фрагмент текста заимствованным или нет. Ответ на вопрос, является ли заимствованный фрагмент именно плагиатом, а не законной цитатой, система оставляет на ваше усмотрение. Отчет о проверке № 10051354 Дата выгрузки: 2026-06-15 11:57:32 Пользователь: anon_5gTmOkDBsn@antiplagius.ru, ID: 10051354 Отчет предоставлен сервисом «Антиплагиат» на сайте antiplagius.ru/ Информация о документе Информация об отчете № документа: 10051354 Имя исходного файла: Акимишева Р окушыларга арналган жумыс даптери.pdf Размер файла: 2.12 МБ Размер текста: 15760 Слов в тексте: 1943 Число предложений: 576 Дата: 2026-06-15 11:57:32 - Последний готовый отчет Оценка оригинальности: 100% Заимствования: 0% 100.00% 0% Источники: Доля в тексте Ссылка Информация о документе: Бұл бағдарлама мектеп оқушыларына география пәніне қосымша оқу курсы ретінде ұсынылады. Бағдарламаның ерекшелігі өтілетін тақырыптар жалпы оқу бағдарламасында қамтылмаған және оқушылардың жалпы еңбектік білім алып, кәсіби өзін-өзі анықтауы мен қазіргі заманғы әлеуметтікэкономикалық жағдайларға бейімделуіне мүмкіндік жасайды. "Қазақстанның физикалық-географиялық аудандары" курсын оқу барысында оқушылар өздерінің зерттеу жұмыстарын жүргізу туралы білімдерінің дұрыс қалыптасуына жағдай жасай отырып, зерттеу жүргізудің мәні мен мазмұнын оқып - үйренеді. Аталған курсты оқу арқылы жас ұрпақтың бойында зерттеу жұмыстарын жүргізуге деген қызығушылықтың қалыптасуына мүмкіндік береді. Курсты оқу барысында функционалдық сауаттылықты арттыруға көп көңіл бөлінеді. Шығармашылық еңбек, жобалай және жоспарлай білу, жаңа технологияны игеру, жауапты шешімдерді қабылдау және тәуекелге бару заман ағысы, уақыт талабы. "Қазақстанның физикалық-географиялық аудандары": 9 сынып оқушыларына арналған жұмыс дәптері/Акимишева Раушан Пантаевна - 37 бет. 1 сабақ: Кіріспе Сұрақтарға жауап бер: 1. Қандай зерттеу жұмыстарын жүргізгің келеді? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ................................................................................................................ 2. Зерттеу жұмыстарын жүргізу арқылы логикаңды қалай шыңдайсың? ................................................................................................................................... ........................................................................................................................... 3. Әлемнің кереметі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ................................................................................................................ Сандарды сөйлет: 1920ж. 26 тамы ................................................................................ 1990ж. 25 қазан-.................................................................................... 1995ж. 30 тамыз-....................................................................................... 1991ж.21 желтоқсан-................................................................................ 1992ж.2 наурыз-...................................................................................... ........................................................................................... ........................................................................................... ......................................................................................... .......................................................................................... ........................................................................................ ......................................................................................... ......................................................................................... Бос орынға қажетті сөздерді жаз: 1.Қазақстанның құрлықтағы орны: 2 .Жер бедерінің басым бөлігі: 3 .Сумен шектесетін шекарасы: 4 .Қазақстанның ең биі
№22 хаттамасының ҚОСЫМШАСЫ № Аудан/қала Аты-жөні Мектебі Лауазымы Авторлық бағдарламаның атауы Жұмыстың кемшіліктері Хаттама шешімі 1. 1 Отырар ауданы Абдиева Акнур Абдыкаликовна Ш. Қалдаяқов атындағы мектеп- гимназиясы Орыс тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі «Лексика и её значение: формируем богатый словарный запас» облыс көлемінде таратылсын 2. 2 Ордабасы ауданы Р.Абылова Б. Кенжебаев атындағы жалпы білім беретін мектебі Орыс тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі «Как научится пересказывать текст» облыс көлемінде таратылсын 3. 3 Ордабасы ауданы Жолдасова Мейрамкул Маратовна С. Әлиев атындағы жалпы білім беретін шағын жинақты мектебі Орыс тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі «Русский язык для казахскоязычных пятиклассников: развитие функциональной грамотности и речевых навыков» Нормативтік- құқықтық негізді толықтырып, мемлекеттік стандарттар мен оқу бағдарламаларына нақты сілтемелер беру қажет. Бағалау және мониторинг жүйесін критерийлер, дескрипторлар арқылы нақтылау маңызды. Сонымен қатар әдебиеттер тізімін заманауи дереккөздермен жаңартып, құрылымды ықшамдап, ғылыми стильді сақтау ұсынылады. өңдеп, қайта ұсынылсын 4. 4 Ордабасы ауданы Бухарбаева Шолпан Бақытбайқызы “Қарақұм” атындағы жалпы білім беретін мектебі Орыс тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі «Приемы и методы работы с текстами разных стилей на уроках русского языка и литературы как основное облыс көлемінде таратылсын
қайталануларды қысқарту ұсынылады. 192. Отырар ауданы Барлыбаева Гульнура Султановна Ш.Қалдаяқов атындағы мектеп- гимназиясының дене шынықтыру пәні мұғалімі «Қазақтың ұлттық ойыны – Тоғызқұмалақ» Ұсынылып отырған бағдарламаның әдістемелік әлеуетін заманауи білім беру трендтеріне сәйкестендіру мақсатында келесідей жүйелі толықтырулар енгізу ұсынылады кемшіліктерді өңдеп, қайта ұсынылсын. 193. Кентау қаласы Күзембаева Нұрипа Оралбекқызы қалалық білім бөлімі әдіскер «Ата – ана бала тәрбиесіндегі басты тұлға» облыс көлемінде таратылсын. 194. Бәйдібек ауданы Байғанаев Мергенбай Мықташұлы «Мыңбұлақ» жалпы білім беретін мектебінің дене шынықтыру пәні мұғалімі «Волейболдың негізгі техникалары және оларды жетілдіру жолдары» Сонымен қатар, ҚМЖ-да бағалаудың ашықтығын қамтамасыз ету үшін қарапайым ұпайлық жүйенің орнына нақты бағалау критерийлері мен дескрипторларды енгізу ұсынылады. облыс көлемінде таратылсын. 195. Түлкібас ауданы Жораева Эльмира Молдабековна «Психологиялық- педагогикалық түзету кабинеті» Дене шынықтыру бейімдеу мұғалімі «Моторлық даму бұзылыстары бар балаларға арналған жаттығулар кешені» облыс көлемінде таратылсын. 196. Жетісай ауданы Ильясова Орын Балтабаевна Х.Доспанова атындағы 28 жббм география пәні мұғалімі “Картография мен топография” облыс көлемінде таратылсын. 197. Жетісай ауданы Акимишева Раушан Пантаевна Әл-фараби атындағы 12 жббм география пәні мұғалімі “Қазақстанның физикалық- гкографиялық аудандары” облыс көлемінде таратылсын. 198. Сауран ауданы, Умаров Абдурасул Мухамедраимов «Төле би атындағы жалпы білім беретін мектеп» директорыны ң оқу жұмысы «Жиынтық бағалау үдерісін ұйымдастыруда жасанды интеллект облыс көлемінде таратылсын.
3 МАЗМҰНЫ 1. ТҮСІНДІРМЕ ЖАЗБА 4 2. ОҚУ-ТАҚЫРЫПТЫҚ ЖОСПАРЫ (9-сынып – «Қазақстанның физикалық-географиялық аудандары») 6 3. КҮНТІЗБЕЛІК-ТАҚЫРЫПТЫҚ ЖОСПАРЫ (9-сынып – «Қазақстанның физикалық-географиялық аудандары») 9 4. АВТОРЛЫҚ БАҒДАРЛАМАНЫ ІСКЕ АСЫРУ БОЙЫНША АҚПАРАТТЫҚ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМИ-ӘДІСТЕМЕЛІК ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ 14 5. ҚОРЫТЫНДЫ 102 6. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 104 7. ҚОСЫМША 106
4 ТҮСІНДІРМЕ ЖАЗБА Бағдарламаның бағыттылығы: Жаратылыстану-ғылыми бағыттағы бұл элективті курс білім алушылардың Қазақстанның физикалық географиясы туралы білімдерін тереңдетуге, табиғи аумақтардың ерекшеліктерін ғылыми тұрғыдан талдауға, картамен жұмыс жасау, географиялық зерттеу жүргізу және табиғи компоненттердің өзара байланысын түсіндіру дағдыларын қалыптастыруға бағытталған. Бағдарлама түрі: Элективті курс бағдарламасы. Бағдарламаның қоғам үшін маңыздылығы: Қазақстанның табиғи- географиялық ерекшеліктерін білу – елдің табиғи байлықтарын тиімді пайдалануға, қоршаған ортаны қорғауға, экологиялық мәдениетті қалыптастыруға және туған жерге деген патриоттық көзқарасты дамытуға негіз болады. Бағдарлама білім алушылардың табиғатқа жауапкершілікпен қарауын қалыптастырып, тұрақты даму қағидаларын түсінуге мүмкіндік береді. Білім алушылар туралы қысқаша мәлімет: Бағдарлама 9-сынып білім алушыларына арналған. Бұл жаста оқушылардың географиялық заңдылықтарды түсіну, табиғи құбылыстарды салыстыру, себеп-салдарлық байланыстарды анықтау, картографиялық материалдарды пайдалану және зерттеу жұмыстарын орындау қабілеттері қарқынды дамиды. Сондықтан курс олардың теориялық білімін практикалық әрекетпен ұштастыруға бағытталған. Бағдарламаның тұжырымдамасы (негізгі идеясы): Курстың негізгі идеясы – Қазақстан аумағының физикалық-географиялық аудандарының қалыптасу ерекшеліктерін, табиғи жағдайларын, жер бедерін, климатын, ішкі суларын, топырағын, өсімдіктері мен жануарлар дүниесін кешенді түрде қарастыру арқылы оқушылардың географиялық дүниетанымын қалыптастыру және зерттеушілік қабілеттерін дамыту. Негізділігі (өзектілігі, жаңалығы, маңыздылығы): Қазіргі уақытта табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану, климаттың өзгеруі, экологиялық қауіпсіздік мәселелері ерекше өзекті болып отыр. Осыған байланысты Қазақстанның физикалық- географиялық аудандарының ерекшеліктерін жан-жақты меңгеру білім алушылардың табиғатты ғылыми тұрғыдан түсінуіне және табиғатты қорғау мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді. Бағдарламаның ерекшелігі – теориялық білімді картамен жұмыс, цифрлық ресурстар, жобалық және зерттеу тапсырмаларымен ұштастыруында. Мақсаты: Қазақстанның физикалық-географиялық аудандарының табиғи ерекшеліктері туралы білімді тереңдету, табиғи компоненттердің өзара байланысын түсіндіру, географиялық зерттеу, картографиялық және талдау дағдыларын дамыту. Міндеттері: ❖ Қазақстанның физикалық-географиялық аудандастыру принциптерімен таныстыру; ❖ ірі физикалық-географиялық аудандардың табиғи ерекшеліктерін зерделеу; ❖ жер бедері, климат, ішкі сулар, топырақ, өсімдік және жануарлар дүниесінің ерекшеліктерін салыстыру; ❖ табиғи кешендердің қалыптасу заңдылықтарын түсіндіру;
5 ❖ картамен, атласпен және цифрлық географиялық ресурстармен жұмыс жасау дағдыларын қалыптастыру; ❖ географиялық деректерді талдау, салыстыру және қорытынды жасау қабілеттерін дамыту; ❖ зерттеу және жобалау жұмыстарын орындауға үйрету; ❖ табиғатты қорғау және экологиялық жауапкершілік мәдениетін қалыптастыру; ❖ туған өлкенің табиғи ерекшеліктеріне қызығушылық пен патриоттық сезімді дамыту. Бағдарламаны іске асыру мерзімдері: Бағдарлама 1 оқу жылына арналған. Аптасына 1 сағаттан, жалпы көлемі – 34 сағат. Материалды іріктеудің негізгі принциптері және бағдарлама құрылымы: Бағдарлама мазмұны ғылымилық, жүйелілік, бірізділік, көрнекілік, қолжетімділік, практикалық бағыттылық және өлкетану қағидалары негізінде құрастырылған. Материал қарапайым ұғымдардан күрделі географиялық заңдылықтарға қарай бірізділікпен беріледі. Сабақтар барысында теориялық білім тәжірибелік жұмыстармен, картографиялық тапсырмалармен, зерттеу және жобалау жұмыстарымен толықтырылады. Оқыту әдістері, нысандары және сабақ режимі: Курс барысында түсіндіру, әңгімелеу, сұрақ-жауап, зерттеу әдісі, проблемалық оқыту, жобалық жұмыс, картографиялық талдау, бақылау, салыстыру, пікірталас, цифрлық карталармен жұмыс, топтық және жұптық жұмыстар, тәжірибелік тапсырмалар, презентациялар, интерактивті платформаларды пайдалану әдістері қолданылады. Сабақтар аптасына 1 рет өткізіледі. Болжамды нәтижелер: Курс соңында білім алушылар: • Қазақстанның физикалық-географиялық аудандарын сипаттай алады; • табиғи компоненттердің ерекшеліктерін салыстырады; • физикалық және тақырыптық карталарды еркін пайдаланады; • табиғи зоналар мен географиялық заңдылықтарды түсіндіреді; • табиғи ресурстардың таралу ерекшеліктерін талдайды; • географиялық ақпаратты әртүрлі дереккөздерден іздеп, өңдейді; • туған өлкенің табиғатын бағалайды және қорғаудың маңызын түсінеді. Білім алушылардың жетістіктерін бағалау жүйесі: Бағалау қалыптастырушы және жиынтық бағалау элементтері арқылы жүзеге асырылады. Оқушылардың теориялық білімі, картамен жұмыс жасау қабілеті, практикалық тапсырмаларды орындауы, зерттеу жұмыстары, жобалары, шығармашылық жұмыстары, презентациялары және сабақтағы белсенділігі ескеріледі. Бағалау критерийлері оқу мақсаттарына сәйкес анықталады. Нәтижелерді бағалауға арналған құралдар: Курс соңында білім алушылар: • ауызша және жазбаша тапсырмаларды орындайды; • тест жұмыстарын орындайды; • картографиялық практикалық жұмыстарды қорғайды; • зерттеу жобаларын ұсынады; • постер, инфографика және презентациялар дайындайды.
6 ОҚУ-ТАҚЫРЫПТЫҚ ЖОСПАРЫ (9-сынып – «Қазақстанның физикалық-географиялық аудандары») № Сабақ тақырыбы Іс-әрекет түрі Оқу материалдары Сағат саны I БӨЛІМ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ГЕОГРАФИЯСЫНА КІРІСПЕ 1. Қазақстанның географиялық орны Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 2. Физикалық-географиялық аудандастыру ұғымы Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 3. Қазақстанның жер бедері Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 4. Геологиялық құрылымы және пайдалы қазбалар Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 5. Климат ерекшеліктері Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 6. Ішкі сулары Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 7. Табиғи кешендердің қалыптасуы Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 ІІ БӨЛІМ. СОЛТҮСТІК, ОРТАЛЫҚ ЖӘНЕ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ АУДАНДАРЫ 8. Солтүстік Қазақстан жазығы Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 9. Есіл–Тобыл өңірінің табиғаты Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 10. Сарыарқа Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 11. Мұғалжар Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, Оқулық, атлас, физикалық карта, 1
7 талдау, практикалық жұмыс контур карта, презентация 12. Алтай Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 13. Сауыр–Тарбағатай Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 14. Шығыс Қазақстанды қорытындылау Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 ІІІ БӨЛІМ. ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ АУДАНДАРЫ 15. Тұран жазығы Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 16. Бетпақдала Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 17. Мойынқұм Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 18. Балқаш–Алакөл ойысы Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 19. Жетісу Алатауы Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 20. Тянь-Шань Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 21. Қаратау Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 IV БӨЛІМ. БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ АУДАНДАРЫ ЖӘНЕ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР 22. Каспий маңы ойпаты Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1
8 23. Маңғыстау Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 24. Үстірт Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 25. Батыс Қазақстанның табиғи ресурстары Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 26. Каспий теңізінің экологиялық мәселелері Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 27. ЕҚТА және табиғатты қорғау Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 28. Практикалық жұмыс: аудандарды салыстыру Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 V БӨЛІМ. ЗЕРТТЕУ, КАРТОГРАФИЯ ЖӘНЕ ҚОРЫТЫНДЫ ЖОБА 29. Физикалық картамен жұмыс Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 30. Тақырыптық карталарды талдау Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 31. Географиялық зерттеу әдістері Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 32. Өлкетану жобасы Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 33. Жобаларды қорғау Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1 34. Қорытындылау және білімді бағалау Түсіндіру, картамен жұмыс, зерттеу, талдау, практикалық жұмыс Оқулық, атлас, физикалық карта, контур карта, презентация 1
9 КҮНТІЗБЕЛІК-ТАҚЫРЫПТЫҚ ЖОСПАРЫ (9-сынып – «Қазақстанның физикалық-географиялық аудандары») Сағат саны: аптасына – 1 сағат, барлығы – 34 сағат. № Тақырып Оқу мақсаты Сағат саны Нәтиже. Оқу нәтижесі ретінде алынған өнім Барлығы Теория Практика I БӨЛІМ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ГЕОГРАФИЯСЫНА КІРІСПЕ 1. Қазақстанның географиялық орны 9.1.1.1 – қазақстанның географиялық орны бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 2. Физикалық- географиялық аудандастыру ұғымы 9.1.1.2 – физикалық- географиялық аудандастыру ұғымы бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 3. Қазақстанның жер бедері 9.1.1.3 – қазақстанның жер бедері бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 4. Геологиялық құрылымы және пайдалы қазбалар 9.1.1.4 – геологиялық құрылымы және пайдалы қазбалар бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 5. Климат ерекшеліктері 9.1.1.5 – климат ерекшеліктері бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 6. Ішкі сулары 9.1.1.6 – ішкі сулары бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді.
10 7. Табиғи кешендердің қалыптасуы 9.1.1.7 – табиғи кешендердің қалыптасуы бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. ІІ БӨЛІМ. СОЛТҮСТІК, ОРТАЛЫҚ ЖӘНЕ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ АУДАНДАРЫ 8. Солтүстік Қазақстан жазығы 9.2.1.1 – солтүстік қазақстан жазығы бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 9. Есіл–Тобыл өңірінің табиғаты 9.2.1.2 – есіл–тобыл өңірінің табиғаты бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 10. Сарыарқа 9.2.1.3 – сарыарқа бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 11. Мұғалжар 9.2.1.4 – мұғалжар бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 12. Алтай 9.2.1.5 – алтай бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 13. Сауыр–Тарбағатай 9.2.1.6 – сауыр– тарбағатай бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 14. Шығыс Қазақстанды қорытындылау 9.2.1.7 – шығыс қазақстанды қорытындылау бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді.
11 ІІІ БӨЛІМ. ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ АУДАНДАРЫ 15. Тұран жазығы 9.3.1.1 – тұран жазығы бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 16. Бетпақдала 9.3.1.2 – бетпақдала бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 17. Мойынқұм 9.3.1.3 – мойынқұм бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 18. Балқаш–Алакөл ойысы 9.3.1.4 – балқаш–алакөл ойысы бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 19. Жетісу Алатауы 9.3.1.5 – жетісу алатауы бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 20. Тянь-Шань 9.3.1.6 – тянь-шань бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 21. Қаратау 9.3.1.7 – қаратау бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. IV БӨЛІМ. БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ АУДАНДАРЫ ЖӘНЕ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР 22. Каспий маңы ойпаты 9.4.1.1 – каспий маңы ойпаты бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 23. Маңғыстау 9.4.1.2 – маңғыстау бойынша физикалық- географиялық 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс
12 ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. немесе шағын жоба әзірлейді. 24. Үстірт 9.4.1.3 – үстірт бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 25. Батыс Қазақстанның табиғи ресурстары 9.4.1.4 – батыс қазақстанның табиғи ресурстары бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 26. Каспий теңізінің экологиялық мәселелері 9.4.1.5 – каспий теңізінің экологиялық мәселелері бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 27. ЕҚТА және табиғатты қорғау 9.4.1.6 – еқта және табиғатты қорғау бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 28. Практикалық жұмыс: аудандарды салыстыру 9.4.1.7 – практикалық жұмыс: аудандарды салыстыру бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. V БӨЛІМ. ЗЕРТТЕУ, КАРТОГРАФИЯ ЖӘНЕ ҚОРЫТЫНДЫ ЖОБА 29. Физикалық картамен жұмыс 9.5.1.1 – физикалық картамен жұмыс бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 30. Тақырыптық карталарды талдау 9.5.1.2 – тақырыптық карталарды талдау бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 31. Географиялық зерттеу әдістері 9.5.1.3 – географиялық зерттеу әдістері бойынша физикалық- 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс
13 географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. немесе шағын жоба әзірлейді. 32. Өлкетану жобасы 9.5.1.4 – өлкетану жобасы бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 33. Жобаларды қорғау 9.5.1.5 – жобаларды қорғау бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. 34. Қорытындылау және білімді бағалау 9.5.1.6 – қорытындылау және білімді бағалау бойынша физикалық- географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. 1 Карта, кесте, постер, практикалық жұмыс немесе шағын жоба әзірлейді. БАРЛЫҒЫ: 34
14 АВТОРЛЫҚ БАҒДАРЛАМАНЫ ІСКЕ АСЫРУ БОЙЫНША АҚПАРАТТЫҚ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМИ-ӘДІСТЕМЕЛІК ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ «Қазақстанның физикалық-географиялық аудандары» атты 9-сыныпқа арналған элективті курс бағдарламасын іске асыру барысында оқытудың заманауи педагогикалық технологиялары, зерттеушілік және тәжірибелік оқыту әдістері кеңінен қолданылады. Курс білім алушылардың географиялық дүниетанымын қалыптастыруға, картографиялық сауаттылығын дамытуға, табиғи нысандарды ғылыми тұрғыдан талдауына және зерттеу дағдыларын жетілдіруге бағытталған. І бөлім – «Қазақстанның физикалық географиясына кіріспе» бөлімінде білім алушылар Қазақстанның географиялық орны, физикалық-географиялық аудандастырудың ғылыми негіздері, жер бедері, климаты, ішкі сулары және табиғи кешендерінің қалыптасу заңдылықтарымен танысады. Сабақтар дәріс, практикалық жұмыс, картамен жұмыс және интерактивті тапсырмалар түрінде ұйымдастырылады. Негізгі әдіс-тәсілдер ретінде түсіндіру, сұрақ-жауап, салыстыру, кластер құру, INSERT, картографиялық талдау қолданылады. Бөлім соңында білім алушылар Қазақстанның физикалық картасы бойынша практикалық тапсырма немесе интеллект-карта дайындайды. ІІ бөлім – «Солтүстік, Орталық және Шығыс Қазақстанның физикалық- географиялық аудандары» барысында аталған өңірлердің табиғат ерекшеліктері, жер бедері, климаты, сулары мен табиғи ресурстары қарастырылады. Сабақтарда топтық жұмыс, зерттеу тапсырмалары, картографиялық талдау және жобалау технологиялары пайдаланылады. Білім алушылар табиғи аудандарға салыстырмалы сипаттама жасап, кесте немесе презентация әзірлейді. ІІІ бөлім – «Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның физикалық- географиялық аудандары» табиғи кешендердің ерекшеліктерін кешенді зерттеуге бағытталған. Бұл бөлімде проблемалық оқыту, зерттеу әдісі, SWOT-талдау, постер қорғау, картамен жұмыс сияқты белсенді оқыту тәсілдері қолданылады. Қорытындысында білім алушылар табиғи аудандардың ерекшеліктерін сипаттайтын зерттеу жұмысы немесе электрондық презентация орындайды. IV бөлім – «Батыс Қазақстанның физикалық-географиялық аудандары және экологиялық мәселелер» Батыс Қазақстан табиғатының ерекшеліктерін және өңірдегі экологиялық проблемаларды талдауға арналған. Сабақтар пікірталас, практикалық жұмыс, кейс-талдау және жобалық оқыту әдістері арқылы өткізіледі. Бөлім соңында оқушылар экологиялық мәселелерді шешуге арналған постер, буклет немесе шағын жоба дайындайды. V бөлім – «Зерттеу, картография және қорытынды жоба» білім алушылардың алған білімдерін тәжірибеде қолдануына бағытталған. Бұл бөлімде географиялық зерттеу жүргізу, тақырыптық карталарды талдау, өлкетану материалдарын жинақтау, жобалық жұмыстарды әзірлеу және қорғау ұйымдастырылады. Нәтижесінде оқушылар жеке немесе топтық зерттеу жобасын, картографиялық альбомын немесе электрондық презентациясын қорғайды. Бағдарламаны іске асыру барысында 9-сынып география оқулығы, Қазақстанның физикалық және тақырыптық карталары, атлас, контур карталар, электрондық білім беру ресурстары, бейнематериалдар, статистикалық мәліметтер, ғылыми-көпшілік әдебиеттер пайдаланылады.
15 ОҚЫТУДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ БОЙЫНША ӘДІСТЕМЕЛІК ҰСЫНЫСТАР (элективті курсқа «Қазақстанның физикалық-географиялық аудандары», 9-сынып) ӘДІСТЕМЕЛІК ҰСЫНЫМДАРҒА ОҚЫТУДЫҢ НЕГІЗГІ ҚАҒИДАТТАРЫ ЕНГІЗІЛГЕН: ➢ Ғылымилық қағидаты – білім алушыларға Қазақстанның физикалық- географиялық аудандары туралы ғылыми негізделген, нақты әрі жүйеленген білім беру. ➢ Жүйелілік және бірізділік қағидаты – оқу материалын қарапайымнан күрделіге қарай кезең-кезеңімен меңгерту, тақырыптар арасындағы логикалық байланысты сақтау. ➢ Көрнекілік қағидаты – физикалық және тақырыптық карталарды, атластарды, сызбаларды, диаграммаларды, бейнематериалдарды және цифрлық ресурстарды тиімді пайдалану. ҚЫСҚАМЕРЗІМДІ САБАҚ ЖОСПАРЛАРЫ № 1 сабақ. Бөлім: І БӨЛІМ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ГЕОГРАФИЯСЫНА КІРІСПЕ Педагогтің аты-жөні: Күні: Сынып: 9 Қатысушылар саны: Қатыспағандар саны: Сабақтың тақырыбы: Қазақстанның географиялық орны Оқу бағдарламасына сәйкес оқу мақсаты: 9.1.1.1 – қазақстанның географиялық орны бойынша физикалық-географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. Сабақтың мақсаты: • Қазақстанның географиялық орнын картадан анықтайды; • Географиялық орнының физикалық-географиялық ерекшеліктерін сипаттайды; • Географиялық орнын көрші елдермен салыстырып, артықшылықтары мен ерекшеліктерін талдайды. Сабақтың жүру барысы: Сабақ кезеңі / Уақыты Мұғалімнің іс-әрекеттері Оқушы- лардың іс- әрекеттері Бағалау Ресурс- тар Сабақтың басы (5 мин.) Ұйымдастыру. Амандасу, түгендеу. Психологиялық ахуал: «Глобус кімде?» ойыны. Мұғалім кішкентай глобусты немесе допты лақтырып, сұрақ қояды: – Қазақстан қай материкте орналасқан? – Біздің еліміз қай жарты шарда? Сұрақтарға жауап береді, сабақтың мақсатын анықтайды.
16 – Қазақстан туралы қандай мәлімет білесің? Сабақтың ортасы (30 мин.) 1-тапсырма. «Карта детективі» (жұптық жұмыс) Карта арқылы анықтаңдар: • Қазақстанның шеткі нүктелері; • Географиялық координаталары; • Көршілес мемлекеттері; • Қандай теңіздермен шектеседі? Дескриптор: ✓ Координаталарды анықтайды; ✓ Көрші елдерді атайды; ✓ Картадан көрсетеді. 2-тапсырма. «Қазақстанның географиялық орны неліктен тиімді?» (топтық жұмыс) Әр топқа тапсырма беріледі. 1-топ Қазақстанның географиялық орнының көлік пен сауда үшін тиімді жақтарын анықтайды. 2-топ Географиялық орны табиғатына қалай әсер етеді? 3-топ Қазақстанның географиялық орнының кемшіліктерін анықтайды. 4-топ Қазақстанның географиялық орны елдің халықаралық байланысына қалай әсер етеді? Постер қорғайды. Дескриптор • Кемінде 3 дәлел келтіреді. • Өз ойын картамен байланыстырады. 3-тапсырма. «Салыстыр» (жұптық жұмыс) Кестені толтыр.
17 Салыстыру Қазақстан Жапония Мұхитқа шыға ала ма? Көрші мемлекет саны Географиялық орны Табиғатқа әсері Сұрақ: Қазақстан мен Жапонияның географиялық орнының айырмашылығы олардың экономикасына қалай әсер етеді? 4-тапсырма. «Географиялық пазл» Қазақстан картасының қиылған бөліктерін дұрыс құрастырып, көрші мемлекеттердің аттарын жазады. Сабақтың соңы / Рефлексия (5 мин.) «1 сөйлеммен қорытынды» – әр оқушы бүгінгі сабақтан алған бір маңызды ойын жазады не айтады. Үй тапсыр- масы «Егер Қазақстан теңізге тікелей шығатын мемлекет болса, еліміз қалай өзгерер еді?» тақырыбында өз пікірін жазу (7– 8 сөйлем). Үй жұмысына арналған дәптер.
18 № 2 сабақ. Бөлім: І БӨЛІМ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ГЕОГРАФИЯСЫНА КІРІСПЕ Педагогтің аты-жөні: Күні: Сынып: 9 Қатысушылар саны: Қатыспағандар саны: Сабақтың тақырыбы: Қазақстанның географиялық орны Физикалық-географиялық аудандастыру ұғымы Оқу бағдарламасына сәйкес оқу мақсаты: 9.1.1.2 – физикалық-географиялық аудандастыру ұғымы бойынша физикалық-географиялық ерекшеліктерді сипаттау, салыстыру және картамен талдау. Сабақтың мақсаты: ➢ Қазақстанның географиялық орнының ерекшеліктерін анықтайды; ➢ Физикалық-географиялық аудандастыру ұғымын түсіндіреді; ➢ Қазақстанның физикалық-географиялық аудандарын карта арқылы анықтап, салыстырады. Сабақтың жүру барысы: Сабақ кезеңі / Уақыты Мұғалімнің іс-әрекеттері Оқушы- лардың іс- әрекеттері Бағалау Ресурс- тар Сабақтың басы (5 мин.) ➢ Психологиялық ахуал. «Қазақстан қай жерде?» ойыны. Мұғалім экраннан дүниежүзінің картасын көрсетеді. Оқушылар Қазақстанды тауып, оның Еуразиядағы орнын сипаттайды. Сұрақтарға жауап береді. Картадан Қазақстанды көрсетеді. Өз ойларын ортаға салады. Сабақтың ортасы (30 мин.) 1-тапсырма. «Географиялық сарапшылар» (топтық жұмыс) – 10 минут Мұғалім оқушыларды 4 топқа бөледі. Әр топқа Қазақстанның географиялық орнына қатысты зерттеу тапсырмасы беріледі. 1-топ: Қазақстанның географиялық орнының артықшылықтарын анықтаңдар. Кемінде 4 дәлел келтіріңдер. 2-топ: Қазақстанның географиялық орнының кемшіліктерін анықтаңдар. Кемінде 4 дәлел келтіріңдер. 3-топ: Қазақстанның көршілес мемлекеттерімен шекарасының елдің дамуына әсерін түсіндіріңдер. 4-топ: Қазақстанның географиялық орны климатқа, табиғат зоналарына және шаруашылыққа қалай әсер ететінін анықтаңдар. Әр топ өз жұмысын 2 минут ішінде қорғайды. Дескриптор: • Географиялық ерекшеліктерді анықтайды; • Кемінде 4 дәлел келтіреді; • Өз ойын нақты түсіндіреді. Бағалау: «Екі жұлдыз, бір тілек». 2-тапсырма. «Физикалық-географиялық детектив» (жұптық жұмыс) – 10 минут
19 Әр жұпқа физикалық-географиялық ауданның сипаттамасы жазылған карточка беріледі. Тапсырма: 1. Қай физикалық-географиялық аудан екенін анықтаңдар. 2. Картадан көрсетіңдер. 3. Өз жауаптарыңды екі дәлелмен түсіндіріңдер. Дескриптор: • Ауданды дұрыс анықтайды; • Картадан көрсетеді; • Екі дәлел келтіреді. Бағалау: Мұғалімнің ауызша кері байланысы. 3-тапсырма. «Аймақтарды салыстыр» (топтық жұмыс) – 10 минут Топтарға екі физикалық-географиялық аудан ұсынылады. • І топ – Алтай және Сарыарқа. • ІІ топ – Тұран жазығы және Батыс Сібір жазығы. • ІІІ топ – Тянь-Шань және Маңғыстау. • IV топ – Жетісу Алатауы және Мұғалжар. Тапсырма: Кестені толтырыңдар. Салыстыру көрсеткіші 1-аудан 2-аудан Жер бедері Климат Пайдалы қазбалары Өсімдік жамылғысы Ерекшелігі Соңында қай аудан табиғатының ерекшелігі көбірек ұнағанын дәлелдеп айтады. Дескриптор: • Екі ауданды салыстырады; • Ерекшеліктерін анықтайды; • Қорытынды жасайды. Бағалау: «Бас бармақ» әдісі.
20 Сабақтың соңы / Рефлексия (5 мин.) Рефлексия: «Мен білдім, мен түсіндім, мен қолданамын» әдісі бойынша ой бөлісу. Үй тапсыр- масы Контур картаға Қазақстанның физикалық-географиялық аудандарын түсіріп, атауларын жазыңдар. Үй жұмысына арналған дәптер.
102 ҚОРЫТЫНДЫ «Қазақстанның физикалық-географиялық аудандары» атты авторлық курс 9- сынып оқушыларының Қазақстан табиғаты туралы білімдерін тереңдетуге, физикалық-географиялық аудандардың ерекшеліктерін жан-жақты меңгеруге және алған білімдерін өмірлік жағдаяттарда қолдана білуге бағытталды. Бағдарлама барысында оқушылар еліміздің табиғи жағдайларының алуан түрлілігін, табиғат компоненттерінің өзара байланысын, табиғи ресурстардың таралу заңдылықтарын және қоршаған ортаны қорғаудың маңызын жан-жақты зерделеді. Курс мазмұны Қазақстан Республикасының жалпы орта білім беру стандарты мен жаңартылған білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес құрастырылды. Сабақтар теориялық білімді тәжірибелік тапсырмалармен ұштастыру қағидасына негізделіп ұйымдастырылды. Әрбір сабақта картамен жұмыс, салыстыру, талдау, зерттеу жүргізу, ақпаратпен жұмыс істеу, қорытынды жасау сияқты географиялық дағдыларды дамытуға ерекше көңіл бөлінді. Нәтижесінде білім алушылар тек дайын ақпаратты меңгеріп қана қоймай, оны саралап, дәлелдеп, өздігінен шешім қабылдай алатын деңгейге жетуге мүмкіндік алды. Бағдарламада Қазақстанның физикалық-географиялық аудандары кезең- кезеңімен қарастырылды. Алдымен Қазақстанның географиялық орны, жер бедері, климаты, ішкі сулары, табиғи кешендерінің қалыптасуы туралы жалпы түсініктер берілді. Кейін Солтүстік, Орталық, Шығыс, Оңтүстік, Оңтүстік-Шығыс және Батыс Қазақстанның физикалық-географиялық аудандары жеке-жеке қарастырылып, олардың табиғат ерекшеліктері, жер бедері, климаты, ішкі сулары, өсімдіктері, жануарлар дүниесі, пайдалы қазбалары және шаруашылықтағы маңызы жан-жақты талданды. Курс барысында оқушылар Алтай, Сауыр-Тарбағатай, Мұғалжар, Сарыарқа, Тұран жазығы, Бетпақдала, Мойынқұм, Балқаш-Алакөл ойысы, Жетісу Алатауы, Тянь-Шань, Қаратау, Каспий маңы ойпаты, Маңғыстау және Үстірт сияқты ірі физикалық-географиялық аудандардың табиғи ерекшеліктерін салыстырып, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтауды үйренді. Сонымен қатар табиғат кешендерінің қалыптасуына әсер ететін факторлар, табиғат зоналарының таралу ерекшеліктері және табиғи ресурстардың орналасу заңдылықтары туралы білімдерін кеңейтті. Бағдарламаның маңызды бағыттарының бірі – картографиялық сауаттылықты қалыптастыру болды. Сабақтар барысында білім алушылар физикалық және тақырыптық карталармен жұмыс істеуді, шартты белгілерді дұрыс оқуды, географиялық нысандардың орналасуын анықтауды, бағыттарды белгілеуді, картографиялық материалдарды салыстыруды және карта негізінде қорытынды жасауды меңгерді. Бұл жұмыстар оқушылардың кеңістіктік ойлау қабілетін, картамен жұмыс жасау икемділігін және зерттеушілік дағдыларын дамытуға ықпал етті. Практикалық жұмыстар мен зерттеу тапсырмалары бағдарламаның негізгі ерекшеліктерінің бірі болды. Оқушылар физикалық-географиялық аудандарды салыстыру, картографиялық талдау жүргізу, өлкетану жобаларын дайындау, табиғи нысандарды зерттеу, экологиялық мәселелерді талдау және оларды шешу жолдарын ұсыну арқылы зерттеушілік мәдениетін қалыптастырды. Бұл тапсырмалар білім
103 алушылардың шығармашылық қабілеттерін, сыни ойлауын, топпен жұмыс жасау және өз пікірін дәлелдеу дағдыларын жетілдіруге мүмкіндік берді. Бағдарламада ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мен экологиялық мәселелерге де ерекше назар аударылды. Каспий теңізінің экологиялық жағдайы, табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, биоалуантүрлілікті сақтау, қорықтар мен ұлттық парктердің маңызы туралы білім беру арқылы оқушылардың табиғатқа жауапкершілікпен қарау мәдениеті қалыптастырылды. Олар табиғатты қорғаудың тек мемлекет емес, әрбір азаматтың міндеті екенін түсініп, қоршаған ортаға ұқыпты қараудың қажеттілігін ұғынды. Сабақтар барысында оқытудың белсенді әдіс-тәсілдері кеңінен қолданылды. «Ой қозғау», «Кластер», «Постер қорғау», «SWOT-талдау», «Географиялық марафон», «Сәйкестендіру», «Картамен жұмыс», «Жоба қорғау», «Рөлдік ойын», «Дебат», «Географиялық детектив», «Зерттеу станциялары» сияқты әдістер оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып, сабақтың тиімділігін жоғарылатты. Сонымен бірге қалыптастырушы бағалау әдістері («Басбармақ», «Екі жұлдыз, бір тілек», «Бағдаршам», «Өзін-өзі бағалау», «Өзара бағалау») білім алушылардың өз оқу жетістіктерін бағалай білуіне мүмкіндік берді. Бағдарламаны меңгеру нәтижесінде білім алушылар Қазақстанның физикалық-географиялық аудандары туралы жүйелі білім қалыптастырып, картамен жұмыс жасау, табиғи нысандарды анықтау, физикалық-географиялық ерекшеліктерді салыстыру, табиғи ресурстарды бағалау, зерттеу жүргізу және қорытынды жасау дағдыларын меңгерді. Сонымен қатар экологиялық сауаттылығы артып, туған жердің табиғатын қорғауға деген жауапкершілік сезімі қалыптасты. Жалпы алғанда, «Қазақстанның физикалық-географиялық аудандары» авторлық бағдарламасы оқушылардың географиялық білімдерін тереңдетіп қана қоймай, олардың зерттеушілік, талдау, салыстыру, картографиялық және жобалау құзыреттіліктерін дамытуға бағытталған тиімді оқу курсы болып табылады. Бағдарлама оқушылардың ғылыми дүниетанымын кеңейтіп, табиғат заңдылықтарын түсінуіне, туған өлкені құрметтеуіне, табиғи мұраны бағалай білуіне және экологиялық мәдениетін қалыптастыруға зор мүмкіндік береді. Алынған білім мен қалыптасқан дағдылар оқушылардың келешектегі оқуында, кәсіби бағдарлануында және күнделікті өмірінде маңызды рөл атқарып, олардың жан-жақты дамуына негіз болады. .
104 ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ: 1. Нормативтік-құқықтық актілер 1. «Білім туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. – Астана, 2007 (өзгерістер мен толықтыруларымен). 2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. 3. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің жалпы орта білім беру ұйымдарына арналған үлгілік оқу бағдарламалары. 4. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің орта білім беру ұйымдарында оқу процесін ұйымдастыру жөніндегі әдістемелік нұсқау хаты (соңғы редакциясы). 2. Негізгі әдебиеттер 1. Бір автордың кітаптары: Бейсенова Ә.С. Қазақстанның физикалық географиясы. – Алматы: Атамұра, 2019. Ахмедсафин Ұ.М. Қазақстан табиғаты. – Алматы: Ғылым, 2015. Медеу А.Р. Қазақстанның географиясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2018. 2. Екі немесе одан да көп автордың кітаптары: Бейсенова Ә.С., Садықов Т.С., Ахметов Е.А. Қазақстанның физикалық географиясы. – Алматы: Атамұра, 2020. Ахметов Е.А., Бейсенова Ә.С., Қонысбаев Е.Қ. География негіздері. – Алматы: Мектеп, 2018. Қонысбаев Е.Қ., Ахметов Е.А. Қазақстанның табиғи ресурстары және экологиясы. – Алматы: Эверо, 2019. 3. Жинақтар мен әдістемелік құралдар: География пәнін оқытудың әдістемелік ұсыныстары. – Астана: Ы.Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы, 2023. География пәні мұғалімдеріне арналған әдістемелік құрал. – Алматы: Атамұра, 2022. Қазақстанның физикалық географиясын оқыту әдістемесі. – Алматы: Мектеп, 2021. 4. Оқулықтар: 9-сыныпқа арналған География оқулығы. – Алматы: Атамұра, 2023. География. 9-сынып. Мұғалімге арналған әдістемелік нұсқаулық. – Алматы: Атамұра, 2023. Қазақстанның физикалық картасы мен атласы. – Алматы: Атамұра, 2023. 3. Қосымша әдебиеттер 1. Журналдар мен мерзімді басылымдардағы мақалалар: «География және табиғат» ғылыми-әдістемелік журналы. «Қазақстан мектебі» республикалық ғылыми-әдістемелік журналы. «Білім әлемі» педагогикалық журналы. 2. Конференция жинақтарындағы мақалалар: География ғылымы мен білім берудің өзекті мәселелері: халықаралық ғылыми- практикалық конференция материалдары. – Алматы, 2022.
105 Қазіргі білім беру жүйесіндегі география пәнін оқытудың инновациялық тәсілдері: республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Астана, 2023. 3. Электрондық ресурстар (сайттар, порталдар): Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің ресми сайты – https://www.gov.kz Ы.Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының ресми сайты – https://uba.edu.kz BilimLand білім беру платформасы – https://bilimland.kz OpenEdu білім беру платформасы – https://openu.kz Қазақстан Республикасының Ұлттық электрондық кітапханасы – https://kazneb.kz Қазақстан Республикасының Ашық нормативтік-құқықтық актілер порталы – https://adilet.zan.kz 4. Бейнематериалдар мен цифрлық ресурстар: BilimLand бейнесабақтары. YouTube білім беру арналарындағы география сабақтары. Google Earth платформасы. Google Maps картографиялық сервисі. Қазақстанның электрондық атласы. LearningApps интерактивті тапсырмалар платформасы.
106 ҚОСЫМША 1. Бағдарламаның негізгі ұғымдары (глоссарий) Физикалық-географиялық аудан – табиғат жағдайлары мен табиғи компоненттері ұқсас болатын аумақ. Географиялық орны – нысанның жер шарындағы орналасуы. Жер бедері – жер бетінің ойлы-қырлы пішіндерінің жиынтығы. Климат – белгілі бір аумақтың ұзақ жылдар бойы қалыптасқан ауа райы режимі. Ішкі сулар – өзендер, көлдер, мұздықтар, жер асты сулары және су қоймалары. Табиғи кешен – жер бедері, климат, су, топырақ, өсімдіктер мен жануарлардың өзара байланысқан жүйесі. Тақырыптық карта – белгілі бір географиялық құбылысты немесе нысанды көрсететін карта. Физикалық карта – жер бедерін, өзендерді, көлдерді және басқа табиғи нысандарды көрсететін карта. ЕҚТА – ерекше қорғалатын табиғи аумақтар. Биоалуантүрлілік – белгілі бір аумақтағы тірі ағзалардың алуан түрлілігі. Экологиялық мәселе – қоршаған ортаға кері әсер ететін табиғи немесе антропогендік құбылыстар. Табиғи ресурстар – адамдардың шаруашылық қызметінде пайдаланылатын табиғат байлықтары. 2. Жобалардың тақырыптары 1. Қазақстанның физикалық-географиялық аудандарының табиғи ерекшеліктері. 2. Менің туған өлкемнің табиғаты. 3. Алтай – Қазақстанның ең орманды өңірі. 4. Сарыарқаның табиғи байлықтары. 5. Тұран жазығының табиғат кешендері. 6. Балқаш көлінің экологиялық жағдайы. 7. Каспий теңізінің экологиялық мәселелері. 8. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың маңызы. 9. Қазақстандағы ұлттық парктер. 10.Қазақстан табиғатын қорғаудың заманауи жолдары. 3. Сабақтардың конспектілері және шығармашылық тапсырмалар Сабақ барысында келесі әдістер мен тапсырмалар қолданылды: • «Ой қозғау» • «Кім жылдам?» • «Кластер» • «Постер қорғау» • «SWOT-талдау» • «Сәйкестендіру» • «Географиялық марафон» • «Картамен жұмыс» • «Географиялық диктант» • «Венн диаграммасы» • «Жұптас – Ойлан – Бөліс» • «Суретке қарап әңгімеле»
107 • «Географиялық детектив» • «Экологиялық пікірталас» • «Жоба қорғау» Шығармашылық тапсырмалар: • Географиялық постер дайындау. • Контур картамен жұмыс. • Интеллект-карта құрастыру. • Өлкетану жобасын әзірлеу. • Табиғи аудандарды салыстыру кестесін жасау. • Экологиялық мәселелер бойынша эссе жазу. • Туристік маршрут құрастыру. • Табиғатты қорғау жөнінде ұсыныстар әзірлеу. • Географиялық презентация жасау. • Тақырыптық карталарды талдау. 4. Курстық және шығармашылық жұмыстардың тақырыптары 1. Қазақстанның физикалық-географиялық аудандары. 2. Қазақстанның жер бедері және оның ерекшеліктері. 3. Қазақстанның климаты және климат қалыптастырушы факторлар. 4. Қазақстанның ішкі сулары. 5. Алтайдың табиғи ерекшеліктері. 6. Тянь-Шань тау жүйесі. 7. Каспий теңізінің экологиялық мәселелері. 8. Батыс Қазақстанның табиғи ресурстары. 9. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар. 10.Менің туған өлкемнің табиғаты. 5. Жұмыс үлгілері Оқушылардың жұмыс түрлері: • Жеке жұмыс. • Жұптық жұмыс. • Топтық жұмыс. • Практикалық жұмыс. • Картамен жұмыс. • Контур картамен жұмыс. • Зерттеу жұмысы. • Жоба қорғау. • Презентация дайындау. • Постер жасау. • Эссе жазу. • Географиялық есептер орындау. • Салыстырмалы талдау жасау. • Шығармашылық тапсырмалар орындау. 6. Білім мониторингінің материалдары Білім деңгейін анықтау үшін қолданылған бақылау түрлері: • Ауызша сұрау. • Жазбаша жұмыстар. • Практикалық жұмыстар.
108 • Картамен жұмыс. • Тақырыптық тест тапсырмалары. • Қалыптастырушы бағалау. • Өзін-өзі бағалау. • Өзара бағалау. • Бақылау жұмысы. • Жоба қорғау. • Қорытынды бағалау. 7. Фото және видео материалдар • Қазақстанның физикалық картасы. • Қазақстанның тақырыптық карталары. • Қазақстанның табиғи аудандарының фотосуреттері. • Алтай, Тянь-Шань, Сарыарқа, Үстірт, Маңғыстау табиғатының суреттері. • Каспий теңізі мен Балқаш көлінің фотоматериалдары. • Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың бейнематериалдары. • Google Earth және Google Maps картографиялық материалдары. • BilimLand платформасының бейнесабақтары. • YouTube платформасындағы географияға арналған танымдық бейнероликтер. • Интерактивті презентациялар мен цифрлық карталар.