View kif u ghaliex. flipbook.
KIF…..GHALIEX…. U KURZITAJIET OHRA Skopri Taghrif u Informazzjoni fuq personaggi bibblici, liturgija, festi u suggetti ohra.
1 1.GHALIEX PARTI MILL-HWEJJEG LITURGICI HUMA R-ROZA? 2.GHALIEX IL-LATIN HUWA L- LINGWA UFFICJALI TAL-KNISJA? 3. KIF BDIET ID-DRAWWA LI JINTUZAW IX-XEMGHAT GHALL- QUDDIESA? 4. KIF INHOLQU T-TABERNAKLI? 5. KIF SAB RUHU L-INCENS FL- UZU TAL-LITURGIJA?
2 1.GHALIEX PARTI MILL-HWEJJEG LITURGICI HUMA R-ROZA? inbarra l-elementi numeruzi li jiffurmaw il-Liturgija Kattolika, il-varjetà ta' kuluri tal-libsa liturgika ghandha rwol simboliku u espressiv. B'entuzjazmu u dedikazzjoni, il- Knisja Qaddisa tuza dawn il-kuluri biex twassal b'mod aktar effettiv it-tifsira tal- misteri li ticcelebra. Sacerdot b'libsa ta' kulur roza Is-simbolizmu ta' hafna mill-kuluri uzati matul is-Sena Liturgika huwa evidenti. Meta niltaqghu mal- libsa hamra, perezempju, immedjatament nahsbu fid-demm fertili tal-martri jew fil-fjammi M
3 ardenti tal-Ispirtu s-Santu. Imma ghaliex kulur roza? Fiz-zmien solenni ta’ l-Avvent, il-Knisja tissorprendina billi tlibbes lill-ministri taghha b'kulur aktar car. Bil-kulur bejn l-ahmar u l- vjola, ir-roza jintuza fit-tielet Hadd tal-Avvent u fir-raba' Hadd ta’ l-Avvent, imsejha Gaudete u Lætare, rispettivament, minhabba l-kliem inizjali tal-antifoni tad-dhul tal- Quddiesa f'dawn il-jiem. Ma’ l-ewwel daqqa t’ghajn, minhabba l-qawwa tieghu, dan il-kulur jidher mhux adattat ghal perjodu penitenzjali... Madankollu, l-uzu tieghu ghandu skop pastorali qawwi, jirrapprezenta l- ferh li l-Knisja tesperjenza fil-Milied u l-Ghid, simbolizzata minn tliet karatteristici tar-roza: ir- riha tieghu, il-kulur u t-toghma tieghu, li jirriflettu karità, ferh u sodisfazzjon spiritwali. Kemm matul ir-Randan kif ukoll l-Avvent, nistennew bil-herqa l-aktar episodji importanti fil-hajja ta' Sidna Gesù Kristu: it-twelid tieghu u r-Risurrezzjoni tieghu. B'aspettattiva ta' dawn is-solennitajiet – dejjem iccelebrati b'libsa bajda – u bhal kieku digà qed tistennihom, il-Knisja tuza libsa roza biex tesprimi l-ferh taghha li
4 waslet ghall-bidu ta' dawn l-avvenimenti tant mistennija. Barra minn hekk, wara li akkumpanjat lil uliedha fis-sagrificcju penitenzjali taghhom matul iz-zewg perjodi ta' preparazzjoni, simbolizzati mill-ilbies vjola, il- Gharusa Mistika ta' Kristu jigifieri l-Knisja thoss simpatija maghhom u tnaqqas ftit ir-rigor taghha b'dan it-ton pjacevoli. ◊
5 2. GHALIEX IL-LATIN HUWA L- LINGWA UFFICJALI TAL-KNISJA? l-ewwel komunita’ ta’ fidili f’Gerusalemm, il-Liturgija x'aktarx kienet tigi ccelebrata bl-Aramajk, filwaqt li l-Ebrajk kien riservat ghall-qari tal-Iskrittura Qaddisa. Wara t-twaqqif tal-Belt Qaddisa fl-70 W.K. u l-espansjoni tal- Knisja madwar l-Imperu Ruman, il-Grieg sar il- lingwa komuni fost il-Kristjani. Prologu tal-Evangelju ta' San Gwann – Bibbja Vulgata Klementina F
6 Fit-tielet u r-raba’ seklu, il-lingwa Griega tilfet il- prestigju minhabba d-dghufija tal-influwenza tal- Lvant fuq il-Knisja. Minn naha l-ohra, dokumenti ekklezjastici ufficjali bdew jinkitbu bil-Latin, bhal ittri mill-Papa San Kornelju lil San Ciprijan ta' Kartagini madwar is-sena 250. L-uzu tal-Latin fil-Liturgija kien bil-mod u gradwali. L-uzu tal-Latin kiber bil-Bibbja Vulgata, verzjoni kkummissjonata mill-Papa San Damasu I ta' San Gerolmu. Bil-waqgha tal-Imperu Ruman tal-Punent fl-476, il-Latin klassiku tilef ir-rilevanza tieghu, izda baqa' fil-Liturgija u fid-dokumenti ufficjali. Il- Latin ekklesjastiku baqa' l-lingwa komuni fil- Punent matul il-Medju Evu, mhux biss fil-kitbiet ekklezjastici izda wkoll f'dawk sekulari. Minkejja t-tnaqqis fit-taghlim u l-uzu tal-Latin fis- seklu 20, jibqa' "il-lingwa hajja tal-Knisja" (SAN GWANN XXIII. Veterum sapientia: AAS 54 [1962], 134) u l-lingwa ufficjali tar-rit Latin, kif preskritt mill-Kunsill Vatikan II, ghalkemm, ghal ragunijiet pastorali, il-lingwa vernakkulari tista' tinghata post aktar prominenti (ara Sacrossanctum concilium, n.36).
7 Ir-regolament generali gdid tal-Kurja Rumana, promulgat minn Ljun XIV f'Novembru 2025, jibqa' jiddikjara li, bhala regola, id-dokumenti taghha ghandhom ikunu miktuba "bil-Latin jew f'lingwa ohra" (art.50, §1). Fl-ahhar, peress li l-Latin ma jappartjenix ghal ebda nazzjonalità, jesprimi ahjar l-universalità tal-Knisja. U ghax mhix il-lingwa omm ta' hadd, ma tigix affettwata mill-bidliet naturali tal-lingwi li jintuzaw. Paradossalment, ghax il-Latin huwa "mejjet," sar lingwa mmortali.
8 3. KIF BDIET ID-DRAWWA LI JINTUZAW IX-XEMGHAT GHALL- QUDDIESA? is-sena 64, bdiet l-ewwel persekuzzjoni kbira kontra l-Kristjani. Kull min kien jiddikjara l-fidi f'Sidna Gesù Kristu kien isib ruhu jithalla f'idejn il-bhejjem selvaggi fl-areni, mahruq haj fil-gonna imperjali, maqtul fit- toroq, jew mislub ghall-gost tal-poplu. Il-Knisja kellha ssib kenn fil-qalba tal-art, f'katakombi mhaffra ghal igsma mejta u ghal dak kollu li kellu jibda’ mohbi mid- dawl tax-xemx. Imma, wara kollox, dawn kienu l-uniku postijiet relattivament siguri F
9 fejn il-fidili setghu jidfnu l-martri u jingabru biex jitolbu. F'dawn il-kmamar skuri taht l-art, il- Kattolici kienu jattendu ghas-Sagrificcju tal- Quddiesa imdawla b'lampi taz-zejt u xemghat. Id-dawl kien jitqieghed fuq l-art, fil-qiegh tal- altar, din il-prattika liturgika probabbilment testendi lejn l-ahhar tal-Medju Evu, meta, madwar l-ewwel nofs tas-seklu 11, il-kandelabri bdew jitpoggew fuq il-mejda sagra nnifisha. Sa llum, huwa prescritt li mill-inqas zewg xemghat ghandhom ikunu mixghula fuq l-artal waqt il- Quddiesa, u dan jista' jizdied ghal seba' jekk l-
10 isqof djocesan ikun il-celebrant (ara l-Istruzzjoni Generali tal-Missal Ruman, numru 117). Minbarra li jissimbolizzaw lil Kristu, id-Dawl tad- dinja, u n-nar tal-karità li hu jixghel fina bil- grazzja tieghu, in-nar jfakkar li l-Knisja Qaddisa salvat taht l-art, fost l-igsma tal-martri u l-fidi ferventi tal-Kattolici persegwitati.
11 4. KIF INHOLQU T-TABERNAKLI? i l-imhabba tal-Knisja lejn Gesù Kristu li, wara li l-Gharus taghha tela' is-Sema, ma kinitx kuntenta li tiltaqa' mieghu biss matul il-Quddiesa, izda xtaqet thobbu kuljum, f’postijiet ohra. Inholqu, ghalhekk t-tabernakli biex jissodisfaw dan ix-xewqa. L-Alla li s-sema u l-art ma jesghuhx, seta’ jghix go naqra ta’ kaxxa ghall-imhabba u l-adorazzjoni taghna. H
12 Flimkien ma’ din ir-raguni principali, kien hemm motivi serji ohra – fosthom, il-htiega li l- agonizzanti jkollhom il-komfort li Gesu’ jissieheb maghhom qabel jibdew il-vjagg ghal l-eternita’. Il-Kunsill ta' Nikea (325) ordna li dawk li qed imutu m'ghandhomx ikunu privy mill-Vjatku Ewkaristiku. Imma kif din il-kumdità spiritwali jista' jaghmlu uzu minnha jekk l-Ostiji kkonigrati ma jkunux riservati? Twegiba aktar konkreta ghal din il-mistoqsija tinsab fil-Kostituzzjonijiet Appostolici. Fihom, id- djakni kienu jigu mharrga biex jiddepozitaw il- particelli sagri f'dak li l-Latini kienu jsejhu secretarium jew sakrarju – minn hawn it- terminu dar tas-sagrament jew tabernaklu – li kien maghluq u mhares minn ministri sagri. Dan il-kostum kompla sa s-seklu 9. Imbaghad hargu varjazzjonijiet dwar l-istil u l-post tat- tabernaklu. F'certi tempji, kien jitqieghed wara l- altar; f'knejjes ohra, kienet is-sagristija li kellha l-unur li tospita lir-Re tas-Sema. Specjalment fil- katidral Kbar Gotici jew Rinaxximentali, it- tabernakli kienu mzejna b'murali u statwi kkuluriti. Mis-seklu 16 'il quddiem, sar vizibbli
13 fuq altari gholjin. U hemm ukoll id-drawwa li jinzamm f'kappella laterali. L-imhabba ta’ l-Imghallem Divin lejn id-dixxipli tieghu hija tant difficli biex wiehed jifhimha li Huwa jixtieq ikun prezenti mhux biss fil- Quddiesa jew fit-tabernakli tad-dinja kollha, izda wkoll fit-tabernakli tar-ruh tal-fidili. ◊
14 5. KIF SAB RUHU L-INCENS FL- UZU TAL-LITURGIJA? il-festi liturgici aktar solenni, l-incens jintuza b'mod komuni. Imferrex fuq gamra ta’ faham jaqbad, l-incens jarmi l-aroma pjacevoli madwar l- ispazju sagru. Fil-bidu taghha, il- Knisja ma kinitx tuza l- incens biex tevita suspett ta' idolatrija, peress li l- offerta tieghu lill-allat kienet komuni fost il- pagani. Fil-katakombi, madankollu, il-Kristjani bdew juzawh biex ifewhu l-oqsma fil-katakombi, peress li l-post ma kellux ventilazzjoni F
15 bizzejjed. Fl-ahhar, madwar is-seklu erbgha, il- Knisja adottatu ghas-solemnitajiet kbar bhala mod kif taghti aktar ommagg lill-veru Alla. Illum, l-incens mhux biss iservi biex izid splendur mac-cerimonji, izda ghandu wkoll sinifikat iehor, bhal espressjoni tal-att ta' adorazzjoni diretta li naghtu lis-Sagrament Imqaddes, jew biex nesprimu l-venerazzjoni taghna lejn il-qaddisin. Ikun hemm mumenti fejn il-ministri sagri u anke il-fidili jigu ncensati u dan isir minhabba d-dinjita’ tal-maghmudija taghhom. Fost atti liturgici ohra, l-incens jinharaq fil- Quddies solenni, waqt il-benedizzjoni bis- Sagrament Imqaddes u f'processjonijiet. ◊
16