Created in Canva
เมืองหริภุญชัยÃÒ§ҹÃÒ§ҹÃÒ§ҹจัดทําโดย นาย คณิศร สันทัด วิชาประวัติศาสตร์ ครูผู้สอน นาย สุบรรณ พรมเสนา
¤íÒ¹íÒ¤íÒ¹íÒ¤íÒ¹íÒสมุดเล่มเล็กเรื อง อาณาจักรหริภุญชัย จัดทําขึ นเพื อศึกษาค้นคว้าและ รวบรวมความรู้เกี ยวกับประวัติความเป นมา ความเจริญรุ่งเรือง และความ สําคัญของอาณาจักรหริภุญชัย ซึ งเป นอาณาจักรโบราณที มีบทบาทสําคัญ ในดินแดนภาคเหนือของประเทศไทย โดยมีศูนย์กลางอยู่ที เมืองหริภุญชัย หรือบริเวณจังหวัดลําพูนในป จจุบัน อาณาจักรหริภุญชัยเป นอาณาจักรของชาวมอญที มีความเจริญด้าน การเมือง การปกครอง เศรษฐกิจ ศาสนา ศิลปะ และวัฒนธรรม มีความ สัมพันธ์กับอาณาจักรและเมืองต่าง ๆ ในภูมิภาค อีกทั งยังเป นศูนย์กลาง สําคัญของพระพุทธศาสนาในภาคเหนือ มีการสร้างวัด เจดีย์ และโบราณ สถานที สะท้อนถึงความรุ่งเรืองของอารยธรรมในอดีต ภายในสมุดเล่มเล็กเล่มนี ประกอบด้วยเนื อหาเกี ยวกับความหมายของ อาณาจักรหริภุญชัย ที ตั งทางภูมิศาสตร์ การกําเนิดอาณาจักร การ ปกครองและกษัตริย์ เศรษฐกิจและการค้า ศาสนาและความเชื อ ศิลปะและ สถาป ตยกรรม สังคมและวิถีชีวิต ความสัมพันธ์กับดินแดนไทย ความ เสื อมสลาย ความสําคัญของอาณาจักร รวมถึงสรุปความรู้เกี ยวกับ อาณาจักรหริภุญชัย เพื อให้ผู้อ่านเกิดความเข้าใจเกี ยวกับประวัติศาสตร์ และมรดกทางวัฒนธรรมของอาณาจักรแห่งนี คณิศร สันทัด ผู้จัดทํา
ÊÒúÑÊÒúÑÊÒúÑคํานํา สารบัญ ความหมายของอาณาจักรหริภุญชัย ที ตั งทางภูมิศาสตร์ การกําเนิดอาณาจักรหริภุญชัย การปกครองและกษัตริย์ เศรษฐกิจและการค้า ศาสนาและความเชื อ ศิลปะและสถาป ตยกรรม สังคมและวิถีชีวิต ความสัมพันธ์กับดินแดนไทย ความเสื อมสลายของอาณาจักรหริภุญชัย ความสําคัญของอาณาจักรหริภุญชัย สรุป บรรณานุกรม ก ข 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13
¤ÇÒÁËÁÒ¢ͧÍҳҨѡÃËÃÔÀتѤÇÒÁËÁÒ¢ͧÍҳҨѡÃËÃÔÀتѤÇÒÁËÁÒ¢ͧÍҳҨѡÃËÃÔÀتÑ อาณาจักรหริภุญชัย เป นอาณาจักรโบราณของชาวมอญที มี ความเจริญรุ่งเรืองอยู่บริเวณภาคเหนือของประเทศไทย โดยมี ศูนย์กลางอยู่ที เมืองหริภุญชัยซึ งป จจุบันคือจังหวัดลําพูน อาณาจักรแห่งนี เป นหนึ งในรัฐโบราณที มีความสําคัญด้าน การเมือง การปกครอง ศาสนา ศิลปะ และวัฒนธรรมของดิน แดนล้านนาในเวลาต่อมา คําว่า “หริภุญชัย” หมายถึง เมืองที มีความรุ่งเรืองและเป น มงคล เชื อกันว่าเมืองนี ก่อตั งขึ นโดยชาวมอญ และได้รับอิทธิพล จากอารยธรรมอินเดียโดยเฉพาะด้านพระพุทธศาสนาภาษา ศิลปกรรมและรูปแบบการปกครอง ทําให้อาณาจักรมีความเจริญ และมีเอกลักษณ์เฉพาะตัว อาณาจักรหริภุญชัยมีบทบาทสําคัญในฐานะศูนย์กลางพระพุทธ ศาสนาและวัฒนธรรมของภาคเหนือมีการสร้างวัด เจดีย์ และ โบราณสถานที มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์ เช่น วัดพระธาตุหริ ภุญชัย ซึ งเป นหลักฐานแสดงถึงความรุ่งเรืองของอาณาจักร แม้อาณาจักรหริภุญชัยจะสิ นสุดลงเมื อถูกรวมเข้ากับอาณาจักร ล้านนาในสมัยพญามังรายแต่ยังคงทิ งมรดกทางวัฒนธรรม ศิลปะละประเพณีที มีอิทธิพลต่อภาคเหนือของประเทศไทยมา จนถึงป จจุบัน
·ÕèμÑ駷ҧÀÙÁÔÈÒÊμ÷ÕèμÑ駷ҧÀÙÁÔÈÒÊμ÷ÕèμÑ駷ҧÀÙÁÔÈÒÊμà อาณาจักรหริภุญชัยตั งอยู่บริเวณภาคเหนือของประเทศไทย โดย มีศูนย์กลางอยู่ที เมืองหริภุญชัย ซึ งป จจุบันคือจังหวัดลําพูน พื นที ตั งอยู่ในบริเวณลุ่มแม่นํ าป งและแม่นํ ากวง มีภูมิประเทศเป นที ราบ ลุ่มที อุดมสมบูรณ์ เหมาะแก่การตั งถิ นฐาน การเพาะปลูก และการ ดํารงชีวิตของผู้คน เมืองหริภุญชัยมีทําเลที เหมาะสม เนื องจากตั งอยู่ใกล้เส้นทางการ คมนาคมระหว่างเมืองต่าง ๆ ในภาคเหนือ สามารถติดต่อกับชุมชน และอาณาจักรใกล้เคียง เช่น ล้านนา พุกาม และรัฐต่าง ๆ ใน ภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ทําให้เกิดการแลกเปลี ยนสินค้า ศาสนา และวัฒนธรรม ลักษณะภูมิประเทศโดยรอบประกอบด้วยภูเขา ที ราบ และแม่นํ า หลายสาย ซึ งช่วยส่งเสริมด้านเกษตรกรรมและการค้าขาย เมือง หริภุญชัยจึงกลายเป นศูนย์กลางสําคัญทางเศรษฐกิจการ ปกครอง และพระพุทธศาสนาของภาคเหนือในสมัยโบราณ ด้วยทําเลที ตั งที เหมาะสมและทรัพยากรธรรมชาติที อุดมสมบูรณ์ จึงเป นป จจัยสําคัญที ทําให้อาณาจักรหริภุญชัยสามารถเจริญ รุ่งเรืองและมีบทบาทสําคัญในประวัติศาสตร์ไทยมาเป นเวลา ยาวนาน
¡ÒáíÒà¹Ô´ÍҳҨѡÃËÃÔÀتÑ¡ÒáíÒà¹Ô´ÍҳҨѡÃËÃÔÀتÑ¡ÒáíÒà¹Ô´ÍҳҨѡÃËÃÔÀتÑ อาณาจักรหริภุญชัยเกิดขึ นจากการรวมตัวของชุมชนชาวมอญที เข้ามาตั งถิ นฐานบริเวณลุ่มแม่นํ ากวง ในพื นที จังหวัดลําพูนป จจุบัน โดยมีหลักฐานทางประวัติศาสตร์และตํานานกล่าวว่า เมืองหริภุญชั ยก่อตั งขึ นประมาณพุทธศตวรรษที 13 โดยมี พระนางจามเทวี เป น ปฐมกษัตริย์หรือผู้ปกครองพระองค์แรกของอาณาจักร ตามตํานาน พระนางจามเทวีได้รับเชิญจากเจ้าเมืองละโว้ให้มาปก ครองเมืองหริภุญชัยพระองค์ทรงนําความรู้ด้านการปกครอง ศาสนาศิลปวัฒนธรรม และภูมิป ญญาจากละโว้มาพัฒนาเมือง ทําให้ อาณาจักรเริ มมีความมั นคงและเจริญรุ่งเรือง ในช่วงแรก อาณาจักรหริภุญชัยได้รับอิทธิพลจากอารยธรรม อินเดียและวัฒนธรรมมอญ โดยเฉพาะพระพุทธศาสนา ภาษา และ ศิลปกรรมทําให้เมืองหริภุญชัยกลายเป นศูนย์กลางสําคัญของ พระพุทธศาสนาในภาคเหนือ มีการสร้างวัด เจดีย์ และศาสนสถาน จํานวนมาก ต่อมาอาณาจักรหริภุญชัยมีความเจริญทั งด้านการเมือง เศรษฐกิจ และวัฒนธรรม มีความสัมพันธ์กับเมืองและอาณาจักรใกล้เคียง จน กลายเป นรัฐโบราณที มีอิทธิพลสําคัญในภาคเหนือของประเทศไทย ก่อนจะถูกรวมเข้าเป นส่วนหนึ งของอาณาจักรล้านนาในสมัยพญามัง ราย
¡Òû¡¤ÃͧáÅСÉÑμÃÔ¡Òû¡¤ÃͧáÅСÉÑμÃÔ¡Òû¡¤ÃͧáÅСÉÑμÃÔ อาณาจักรหริภุญชัยมีการปกครองแบบ ราชาธิปไตย โดยมี กษัตริย์เป นผู้ปกครองสูงสุดมีศูนย์กลางอยู่ที เมืองหริภุญชัย (ป จจุบันคือจังหวัดลําพูน)กษัตริย์มีหน้าที ดูแลบ้านเมืองการทหาร เศรษฐกิจและทํานุบํารุงพระพุทธศาสนาการปกครองได้รับอิทธิพล จากวัฒนธรรมทวารวดีและมอญ มีขุนนางช่วยบริหารบ้านเมือง และดูแลหัวเมืองต่าง ๆ กษัตริย์สําคัญของหริภุญชัย •พระนางจามเทวี เป นปฐมกษัตริย์แห่งอาณาจักรหริภุญชัย ทรง นําความเจริญด้านศาสนา ศิลปวัฒนธรรม และการปกครองมาสู่ เมืองหริภุญชัย •พระเจ้ามหันตยศพระราชโอรสของพระนางจามเทวี ทรงขึ นครอง ราชย์สืบต่อ และปกครองเมืองหริภุญชัยให้มีความมั นคง •ต่อมามีกษัตริย์จากราชวงศ์จามเทวีปกครองสืบต่อกันหลาย พระองค์ จนถึงช่วงที อาณาจักรถูกผนวกเข้ากับอาณาจักรล้านนา ในสมัยพระญามังราย โดยมีพระญายีบาเป นกษัตริย์องค์สุดท้าย ของหริภุญชัย
àÈÃÉ°¡Ô¨áÅСÒäÒàÈÃÉ°¡Ô¨áÅСÒäÒàÈÃÉ°¡Ô¨áÅСÒÃ¤Ò เศรษฐกิจของอาณาจักรหริภุญชัยมีพื นฐานสําคัญจาก การเกษตร โดยเฉพาะการปลูกข้าว เนื องจากมีพื นที อุดม สมบูรณ์และมีแม่นํ าช่วยในการเพาะปลูก นอกจากนี ยังมี การเลี ยงสัตว์และทําหัตถกรรม เช่น การทอผ้า การทํา เครื องป นดินเผา และงานช่างต่าง ๆ ด้าน การค้า หริภุญชัยเป นศูนย์กลางการค้าสําคัญใน ภาคเหนือมีการติดต่อค้าขายกับเมืองใกล้เคียงและดิน แดนต่าง ๆ เช่น ละโว้ ทวารวดี พม่า และจีน สินค้าที มีการ แลกเปลี ยน ได้แก่ ข้าว ของป า เครื องเทศ ผ้า และงาน หัตถกรรม ทําให้เมืองมีความมั งคั งและมีการแลกเปลี ยน วัฒนธรรมกับดินแดนอื น
ÈÒʹÒáÅФÇÒÁàª×èÍÈÒʹÒáÅФÇÒÁàª×èÍÈÒʹÒáÅФÇÒÁàª×èÍ อาณาจักรหริภุญชัยเป นอาณาจักรที มีความเจริญรุ่งเรืองทาง ด้านศาสนา โดยมี พระพุทธศาสนาเป นศาสนาหลัก และมีบทบาท สําคัญต่อการดําเนินชีวิตของผู้คนการปกครองและการ สร้างสรรค์ศิลปวัฒนธรรมของอาณาจักร พระมหากษัตริย์ทรง ให้การสนับสนุนและอุปถัมภ์พระพุทธศาสนา มีการสร้างวัด เจดีย์ และศาสนสถานจํานวนมากเพื อเป นศูนย์กลางของชุมชนและ สถานที ประกอบพิธีกรรมทางศาสนา ชาวหริภุญชัยนับถือ พระพุทธศาสนานิกายเถรวาท ซึ งได้รับ อิทธิพลมาจากวัฒนธรรมทวารวดีและกลุ่มชาวมอญมีการ เผยแผ่หลักธรรมคําสอน เช่น การทําความดี การให้ทาน การ รักษาศีล และการสร้างบุญกุศล ผู้คนเชื อว่าการปฏิบัติตามหลัก ธรรมจะช่วยให้เกิดความสงบสุขทั งในชีวิตป จจุบันและภพหน้า วัดและพระสงฆ์ มีความสําคัญอย่างมากในสังคมหริภุญชัย วัด ไม่ได้เป นเพียงสถานที ประกอบพิธีกรรมทางศาสนาเท่านั น แต่ยัง เป นศูนย์กลางด้านการศึกษาการถ่ายทอดความรู้ การเขียนตํารา และการอบรมคุณธรรมแก่ประชาชนพระสงฆ์มีบทบาทในการ เผยแผ่พระธรรมและเป นที เคารพของคนในสังคม
ÈÔÅ»ÐáÅÐʶһμ¡ÃÃÁÈÔÅ»ÐáÅÐʶһμ¡ÃÃÁÈÔÅ»ÐáÅÐʶһμ¡ÃÃÁ อาณาจักรหริภุญชัยมีความเจริญรุ่งเรือง ด้านศิลปะและ สถาป ตยกรรม เป นอย่างมาก โดยได้รับอิทธิพลสําคัญจากศิลปะ มอญและทวารวดี ผสมผสานกับความเชื อทางพระพุทธศาสนา ทําให้ เกิดรูปแบบศิลปกรรมที มีเอกลักษณ์และเป นพื นฐานสําคัญของ ศิลปะล้านนาในเวลาต่อมา ด้าน สถาป ตยกรรม ชาวหริภุญชัยนิยมสร้างวัด เจดีย์ และ ศาสนสถานเพื อเป นศูนย์กลางของพระพุทธศาสนา สิ งก่อสร้างมัก ใช้วัสดุ เช่น อิฐและปูน มีรูปแบบที แสดงถึงความประณีตและความ ศรัทธา เช่น เจดีย์ทรงระฆังและเจดีย์ที มีลักษณะเฉพาะของศิลปะหริ ภุญชัย วัดสําคัญในสมัยหริภุญชัย ได้แก่ • วัดจามเทวี (กู่กุด) เป นโบราณสถานสําคัญ มีเจดีย์ทรงสี เหลี ยม หลายชั น ประดับด้วยพระพุทธรูปปูนป น แสดงถึงฝ มือช่างในสมัยหริ ภุญชัย • วัดพระธาตุหริภุญชัย เป นศูนย์รวมความศรัทธาทางพระพุทธ ศาสนา และเป นสัญลักษณ์สําคัญของจังหวัดลําพูนในป จจุบัน
Êѧ¤ÁáÅÐÇÔ¶ÕªÕÇÔμÊѧ¤ÁáÅÐÇÔ¶ÕªÕÇÔμÊѧ¤ÁáÅÐÇÔ¶ÕªÕÇÔμ สังคมของอาณาจักรหริภุญชัยมีลักษณะเป น สังคมเกษตรกรรม ผู้คนส่วนใหญ่ประกอบอาชีพทํานาทําสวนเลี ยงสัตว์และทํา หัตถกรรมต่าง ๆ เนื องจากพื นที บริเวณเมืองหริภุญชัยมีความอุดม สมบูรณ์ เหมาะแก่การเพาะปลูก ทําให้ชุมชนสามารถดํารงชีวิตได้ อย่างมั นคง โครงสร้างสังคมของหริภุญชัยแบ่งออกเป นหลายกลุ่ม โดยมี กษัตริย์และชนชั นปกครอง เป นผู้ดูแลบ้านเมือง รองลงมาคือ ขุนนาง นักรบ พ่อค้า ช่างฝ มือ และประชาชนทั วไป กษัตริย์มีบทบาท สําคัญในการรักษาความสงบเรียบร้อยและส่งเสริมพระพุทธศาสนา ซึ งเป นศูนย์กลางของสังคม ผู้คนในหริภุญชัยมีวิถีชีวิตที ผูกพันกับ พระพุทธศาสนาและ ประเพณีท้องถิ น วัดเป นศูนย์กลางของชุมชน เป นสถานที ประกอบ พิธีกรรมทางศาสนา การศึกษา และการพบปะของผู้คน ชาวบ้าน นิยมทําบุญ รักษาศีล และเข้าร่วมกิจกรรมทางศาสนาในโอกาสต่าง ๆ ด้าน การดํารงชีวิตประจําวัน ชาวหริภุญชัยนิยมอยู่รวมกันเป น ชุมชน มีความช่วยเหลือซึ งกันและกัน มีการแลกเปลี ยนสินค้าและ ความรู้ระหว่างหมู่บ้านบ้านเรือนส่วนใหญ่มักสร้างด้วยวัสดุจาก ธรรมชาติ เช่น ไม้และวัสดุในท้องถิ น
¤ÇÒÁÊÑÁ¾Ñ¹¸¡Ñº´Ô¹á´¹ä·Â¤ÇÒÁÊÑÁ¾Ñ¹¸¡Ñº´Ô¹á´¹ä·Â¤ÇÒÁÊÑÁ¾Ñ¹¸¡Ñº´Ô¹á´¹ä·Â อาณาจักรหริภุญชัยมีความสัมพันธ์กับดินแดนต่าง ๆ ในบริเวณ ประเทศไทยป จจุบัน ทั งด้าน การค้า การเมือง ศาสนา และวัฒนธรรม เนื องจากตั งอยู่ในพื นที ภาคเหนือบริเวณลุ่มแม่นํ าป งและแม่นํ ากวง ซึ ง เป นเส้นทางสําคัญในการติดต่อกับเมืองอื น ๆ ด้าน การค้า หริภุญชัยมีการติดต่อแลกเปลี ยนสินค้ากับเมืองต่าง ๆ เช่น ละโว้ ทวารวดี และเมืองในภาคกลาง มีการค้าขายสินค้า เช่น ข้าว ของป า เครื องหัตถกรรม และผ้าทอ ทําให้เกิดการแลกเปลี ยนความรู้ และวัฒนธรรมระหว่างผู้คน ด้าน ศาสนาและวัฒนธรรม หริภุญชัยมีบทบาทสําคัญในการเผย แพร่พระพุทธศาสนาไปยังดินแดนใกล้เคียงโดยเฉพาะในพื นที ภาค เหนือ วัฒนธรรมมอญและทวารวดีที เข้ามาผสมผสานส่งผลต่อภาษา ศิลปกรรม ประเพณี และรูปแบบการดําเนินชีวิตของผู้คนในดินแดน ไทย ด้าน การเมือง หริภุญชัยมีความสัมพันธ์กับอาณาจักรและเมืองต่าง ๆ ในภูมิภาค มีทั งความร่วมมือและความขัดแย้งเพื อรักษาอํานาจและ ความมั นคงของบ้านเมือง ต่อมาในสมัยพระญามังรายแห่งอาณาจักร ล้านนา หริภุญชัยได้ถูกผนวกรวมเข้าเป นส่วนหนึ งของล้านนา ทําให้ เกิดการสืบทอดวัฒนธรรมและความเจริญต่อมา
¤ÇÒÁàÊ×èÍÁÊÅÒ¢ͧÍҳҨѡÃËÃÔÀتѤÇÒÁàÊ×èÍÁÊÅÒ¢ͧÍҳҨѡÃËÃÔÀتѤÇÒÁàÊ×èÍÁÊÅÒ¢ͧÍҳҨѡÃËÃÔÀتÑ อาณาจักรหริภุญชัยเริ มเสื อมอํานาจลงจากหลายป จจัย ทั ง ด้าน การเมือง การทหาร และการเปลี ยนแปลงของอํานาจใน ภูมิภาคเมื อเวลาผ่านไปอํานาจของกษัตริย์หริภุญชัยลดลง ทําให้ไม่สามารถควบคุมเมืองต่าง ๆ ได้อย่างเข้มแข็งเหมือนใน อดีต ป จจัยสําคัญประการหนึ งคือ การขยายอํานาจของอาณาจักร ล้านนา ซึ งก่อตั งขึ นโดยพระญามังรายในช่วงพุทธศตวรรษที 19 ล้านนาได้ขยายอํานาจมายังพื นที ภาคเหนือและเข้ายึดครอง เมืองหริภุญชัยทําให้หริภุญชัยสิ นสุดบทบาทในฐานะอาณาจักร อิสระ นอกจากนี การเปลี ยนแปลงของ เส้นทางการค้าและ ศูนย์กลางอํานาจ ก็ส่งผลต่อความสําคัญของหริภุญชัย เมื อ เมืองใหม่ ๆ เช่น เชียงใหม่ มีบทบาทมากขึ น ทําให้หริภุญชัย สูญเสียความเป นศูนย์กลางทางการเมืองและเศรษฐกิจ แม้อาณาจักรหริภุญชัยจะสิ นสุดลง แต่ วัฒนธรรม ศิลปะ พระพุทธศาสนาและภูมิป ญญาของหริภุญชัยยังคงถูกสืบทอด และผสมผสานเข้ากับอารยธรรมล้านนา จนมีอิทธิพลต่อสังคม ภาคเหนือของไทยมาจนถึงป จจุบัน
¤ÇÒÁÊíҤѢͧÍҳҨѡÃËÃÔÀتѤÇÒÁÊíҤѢͧÍҳҨѡÃËÃÔÀتѤÇÒÁÊíҤѢͧÍҳҨѡÃËÃÔÀتÑ อาณาจักรหริภุญชัยเป นอาณาจักรสําคัญในภาคเหนือของประเทศไทยในอดีต มีบทบาทอย่างมากต่อการพัฒนาด้าน ศาสนา วัฒนธรรม การเมือง และ เศรษฐกิจ โดยเป นศูนย์กลางของชุมชนชาวมอญที มีความเจริญรุ่งเรืองก่อน การเกิดขึ นของอาณาจักรล้านนา ด้าน พระพุทธศาสนา หริภุญชัยเป นศูนย์กลางสําคัญในการเผยแผ่พระพุทธ ศาสนานิกายเถรวาท มีการสร้างวัด เจดีย์ และพระพุทธรูปจํานวนมาก ทําให้ ศาสนามีอิทธิพลต่อวิถีชีวิตและความเชื อของผู้คนในภาคเหนือ ด้าน ศิลปะและวัฒนธรรม หริภุญชัยมีศิลปกรรมที โดดเด่น ได้รับอิทธิพลจาก มอญและทวารวดี เช่น การสร้างเจดีย์ พระพุทธรูป และงานช่างต่าง ๆ ซึ งกลาย เป นพื นฐานสําคัญของศิลปะล้านนาในเวลาต่อมา ด้าน เศรษฐกิจและการค้า หริภุญชัยเป นศูนย์กลางการค้าของภาคเหนือ มี การติดต่อแลกเปลี ยนสินค้ากับเมืองต่าง ๆ ทําให้เกิดการแพร่กระจายของความ รู้ วัฒนธรรม และเทคโนโลยี ด้าน การเมืองและการปกครอง หริภุญชัยเป นหนึ งในอาณาจักรที มีความ มั นคงและมีระบบการปกครองที พัฒนา มีความสัมพันธ์กับอาณาจักรใกล้เคียง และมีส่วนสําคัญต่อการก่อตัวของอาณาจักรล้านนาในเวลาต่อมา
ÊÃØ»ÊÃØ»ÊÃØ» อาณาจักรหริภุญชัยเป นอาณาจักรโบราณในภาคเหนือของ ประเทศไทย มีศูนย์กลางอยู่ที เมืองลําพูน ก่อตั งโดย พระนาง จามเทวีและมีความเจริญรุ่งเรืองด้านการปกครอง เศรษฐกิจ การค้า และพระพุทธศาสนา ชาวหริภุญชัยมีวัฒนธรรมที ได้รับ อิทธิพลจากมอญและทวารวดีมีการสร้างวัด เจดีย์ และ พระพุทธรูปที มีเอกลักษณ์ อาณาจักรหริภุญชัยมีบทบาทสําคัญในการเผยแพร่พระพุทธ ศาสนาและเป นรากฐานของศิลปวัฒนธรรมล้านนาต่อมา อาณาจักรเสื อมอํานาจลงและถูกรวมเข้ากับอาณาจักรล้านนา ในสมัยพระญามังรายแม้จะสิ นสุดลงแล้วแต่ยังคงมีอิทธิพล ต่อวัฒนธรรมและประวัติศาสตร์ภาคเหนือของไทยจนถึง ป จจุบัน.
ºÃóҹءÃÁºÃóҹءÃÁºÃóҹءÃÁ กรมศิลปากร. ประวัติศาสตร์และโบราณคดีเมืองหริภุญชัย. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. สารานุกรมไทยสําหรับเยาวชน โดยพระราชประสงค์ในพระบาท สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. เรื องราวเกี ยวกับอาณาจักรโบราณใน ประเทศไทย. กรุงเทพฯ: โครงการสารานุกรมไทยสําหรับเยาวชนฯ. ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน). ฐานข้อมูลแหล่ง โบราณคดีและประวัติศาสตร์ประเทศไทย. พลาดิศัย สิทธิธัญกิจ. ประวัติศาสตร์ล้านนาและอาณาจักรหริภุญชั ย. กรุงเทพฯ: สํานักพิมพ์ต้นอ้อ. วัดพระธาตุหริภุญชัยวรมหาวิหาร. ประวัติความเป นมาและความ สําคัญของเมืองหริภุญชัย. ลําพูน. หนังสือเรียนรายวิชาพื นฐานประวัติศาสตร์ ระดับมัธยมศึกษา. อาณาจักรโบราณในดินแดนประเทศไทย. กรุงเทพฯ: กระทรวง ศึกษาธิการ.