1 «Бекітемін» «Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи- мәдени музей-қорығының директоры м.у.а. Е.Дакенов ____________________ «____»________________2026 жыл «ӘЗІРЕТ СҰЛТАН» ҰЛТТЫҚ ТАРИХИ-МӘДЕНИ МУЗЕЙ- ҚОРЫҒЫНЫҢ ЭКСКУРСИЯЛЫҚ МӘТІНІ Экскурсиялық мәтін «Әзірет Сұлтан» ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығы жанындағы Ғылыми кеңестің ----------------------хаттамасымен бекітілді.
2 «Бекітемін» «Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи- мәдени музей-қорығының директоры м.у.а. Е.Дакенов ____________________ «____»________________2026 жыл Экскурсиялық мәтін «Әзірет Сұлтан» ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығы Маршрут №1
3 Мазмұны №1 Экскурсиялық маршрут 1. Қ.А. ЯСАУИ КЕСЕНЕСІ 4 2. РӘБИЯ СҰЛТАН БЕГІМ КЕСЕНЕСІ 10 3. ШЫҒЫС МОНШАСЫ 15 4. «ҚЫЛУЕТ» ЖЕРАСТЫ МЕШІТІ 19 5. ЖҰМА МЕШІТІ 21
4 ҚОЖА АХМЕТ ЯСАУИ КЕСЕНЕСІ Маршрут бағыты: Кесене алдындағы алаң – Бас портал (Пештақ) – Қазандық (Жамағатхана) – Қабірхана – Мешіт – Асхана – Кітапхана – Үлкен және Кіші Ақсарайлар – Құдықхана – Сыртқы қабырғалар (Эпиграфика). КЕСЕНЕНІҢ САЛЫНУ ТАРИХЫ МЕН КЕЗЕҢДЕРІ Армысыздар, құрметті саяхатшылар және Түркістан қонақтары! Біз бүгін сіздермен бірге Орталық Азиядағы теңдессіз сәулет туындысы, ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген алғашқы қазақстандық нысан – Қожа Ахмет Ясауи кесенесімен танысатын боламыз. Бұл ғимарат тек сәулет өнерінің озық үлгісі ғана емес, сонымен бірге түркі халықтарының исламдық руханияты мен қазақ мемлекеттігінің тарихын баяндайтын тірі шежіре. Кесененің іргетасы мен қалыптасу тарихын ғылыми тұрғыдан зерттеген М.Е. Массон, Е.А. Смағұлов және Л.Ю. Маньковская сияқты көрнекті ғалымдар бұл жерде құрылыстың бірнеше кезеңі болғанын дәлелдеді. 1. Алғашқы мазар (ХІІ ғасыр) Қожа Ахмет Ясауи 1166 (немесе 1167) жылы қайтыс болғаннан кейін, оның қабірінің үстіне ХІІ ғасырдың екінші жартысында, яғни Қарахандықтар дәуірінде алғашқы мазар тұрғызылды. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, бұл алғашқы құрылыс өсімдік- геометриялық композициялармен, терракотамен өте бай безендірілген, көркемдігі жағынан Өзгенттегі мазарлар мен Самарқандтағы Шах-и Зинда ескерткіштерінің алғашқы қабаттарына ұқсас шағын, бірақ өте әсем ғимарат болған. Екі ғасыр бойы бұл мазар мұсылмандардың жаппай зиярат ететін қасиетті орнына айналды. 2. Әмір Темір заманындағы зәулім кесене (ХІV ғасырдың соңы) ХІV ғасырдың соңында Алтын Орданы талқандап, Орта Азияда қуатты империя құрған Әмір Темір өзінің саяси беделін нығайту және ислам әлеміндегі орнын айқындау мақсатында Ясауидің ескірген мазарының орнына зәулім кешен салуға бұйрық береді. Құрылысты басқару және ұйымдастыру жұмыстары Мәулен Убайдулла Садырға жүктелді. Ғимараттың құрылысы негізгі екі кезеңнен өтті: - І кезең (1389–1393 жылдар): Бұл кезеңде жергілікті ортаазиялық ұсталар мен құрылысшылар жұмыс істеді. Олар қазіргі ғимараттың негізгі қаңқасын, соның ішінде биіктігі 14-15 метрге жететін екінші қабаттың төбе жабынына дейінгі бөлігін тұрғызды. Осы кезеңдегі құрылыс технологиясы жергілікті дәстүрге негізделді. - ІІ кезең (1397–1399 жылдар): Бұл кезеңде құрылыс ауқымы кеңейіп, монументалды сипат алды. Кешеннің бас порталы (пештақ), орталық залының (қазандық) алып күмбезі мен қабырхананың қос қабатты күмбездері тұрғызыла бастады. Бұл уақытта Әмір Темірдің жорықтардан әкелген Иран (Шираз, Исфахан) шеберлері жұмысқа араласты. Соның нәтижесінде ішкі бөлмелерді безендіруде ирандық стиль – күрделі құрылымды сталактиттер (мұғарыстар) мен сыртқы қабырғаларды қаптаған көгілдір және көк түсті глазурленген қыш тақталар қолданылды. Алайда, 1405 жылы Әмір Темір қайтыс болғаннан кейін, алып бас порталдың құрылысы аяқталмай, тоқтап қалды. - 3. Кейінгі жөндеулер мен қалпына келтіру жұмыстары - Ғасырлар бойы кесене бірнеше рет жөндеуден өтті. Саяси оқиғалар мен табиғи апаттар ғимаратқа өз әсерін тигізбей қоймады: - ХVІ ғасыр: 1591 жылы Бұхара ханы ІІ Абдолла Түркістанды бағындырғаннан кейін, Әмір Темір заманынан аяқталмай қалған және ішінара құлаған бас порталдың (пештақтың) жоғарғы аркасын қайта қалатып, жөндеу жүргізді. Сондықтан бұл порталдың ішкі қуысы тарихта «Абдолла хан нишасы (қуысы)» деп аталады. - ХІХ ғасыр: ХІХ ғасырның басында Түркістан аймағы Қоқан хандығының қол астына өткенде, кесене әскери бекініс-қорған ретінде пайдаланылып, айналасына топырақтан дуалдар тұрғызылды, кейбір бөлмелері қорғаныс қажеттіліктеріне бейімделді.
5 - 1864 жылғы қасірет: Орыс әскерлері Түркістан қаласын штурммен алған кезде, генерал Черняевтің бұйрығымен зеңбіректерден оқ жаудырылды. Салдарынан кесененің қабырғалары мен күмбездерінің 11 тұсына зеңбірек оғы тиіп, ғимарат қатты зақымдалды. - Қазіргі заман: ХХ ғасырда, әсіресе кеңестік кезеңде 1970-1980 жылдары бірнеше рет реставрациялау жұмыстары жүргізілді. Ал Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін, Түркия Республикасымен бірлескен үкіметаралық келісім аясында ең ауқымды, ғылыми негізделген қалпына келтіру жұмыстары жүргізіліп, ол 2000 жылы Түркістан қаласының 1500 жылдық мерейтойына орай толық аяқталды. ҚҰРЫЛЫС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ИНЖЕНЕРЛІК ШЕШІМДЕРІ Құрметті қонақтар, ғимараттың ішіне кірмес бұрын оның сыртқы бітім-болмысы мен ортағасырлық инженерлердің таңғажайып шешімдеріне назар аударайық. 1. Бір күмбез астындағы кешен (Моноблок) Әмір Темір дәуірінің Самарқанд немесе Шахрисабздағы басқа құрылыстарынан бұл кесененің басты айырмашылығы – оның композициялық тұтастығында. Самарқандта мешіт, медресе немесе мазарлар бөлек-бөлек ғимарат болып салынса, Түркістандағы кесенеде мешіт, қабірхана, кітапхана, асхана және басқа да қызметтік бөлмелер (барлығы 35 бөлме) бір шаңырақ астына, біртұтас алып ғимаратқа біріктірілген. Саулет өнерінде мұндай құрылымды «моноблок» немесе «кешенді ғимарат» деп атайды. 2. Өлшемдері мен алтын қисық (Модульдік жүйе) Кесененің ауқымы сонау алыстан көз тартып, адамды өзінің ұлылығымен баурайды: - Биіктігі: Орталық бөлігінде 39 метрден 41 метрге дейін жетеді. Бұл қазіргі заманғы 10-11 қабатты тұрғын үйдің биіктігімен тең. - Ені мен ұзындығы: Ғимараттың көлденең ені – 46,5 метр, ал ұзындығы – 65 метр. - Модульдік тор: Құрылысты жобалау барысында ортағасырлық сәулетшілер өлшем бірлігі ретінде сол замандағы 1 кезге тең келетін 60,6 сантиметрлік модульдік торды негізге алған. Барлық бөлмелердің арақатынасы, қабырғалардың қалыңдығы мен терезелердің орналасуы осы модульге қатаң бағындырылған, бұл ғимаратқа мінсіз пропорция мен симметрия береді. 3. Сейсмикалық тұрақтылық технологиясы Түркістан аймағы сейсмикалық тұрғыдан белсенді аймақтардың біріне жатады. Осындай алып ғимараттың 600 жылдан астам уақыт бойы жер сілкіністеріне шыдап, аман тұруының сыры неде? Инженерлер ғимаратты тұтас құйма ретінде салмаған. Олар кесенені оңтүстіктен солтүстікке және шығыстан батысқа қарай қиып өтетін қос қабатты, тар дәліздер жүйесі арқылы 8 дербес автономды блокқа бөлген. Жер сілкінген кезде бұл блоктар бір-біріне қысым түсірмей, дербес тербеледі. Дәліздер амортизатор қызметін атқарып, ғимараттың құлауына жол бермейді. 4. Кірпіш құрамының құпиясы Кесене құрылысына пайдаланылған төртбұрышты күйдірілген кірпіштердің сапасы өте жоғары. Деректер бойынша, кірпіш Түркістаннан 40 шақырым жердегі Сауран қорғаны маңындағы арнайы саздан дайындалған. - Қоспалары: Балшықты илеу барысында оның құрамына ежелгі рецепт бойынша өсімдік шөпшектері, жылқының қылы мен қойдың жүні қосылған. Бұл материалдар қазіргі құрылыстағы арматура сияқты байланыстырушы рөл атқарып, кірпіштің кепкен кезде жарылып кетпеуін қамтамасыз еткен. - Күйдіру процесі: Дайын кірпіштер арнайы пештерде (ошақтарда) 1000-1100 градус ыстықта ұзақ уақыт күйдірілген. Нәтижесінде кірпіштер өте жеңіл, су өткізбейтін және сыртқы соққыға, ылғалға төзімді болып шыққан. Жергілікті халық арасында «кірпішті Саураннан Түркістанға дейін адамдар қолдан-қолға беріп жеткізген» деген аңыздың тарауы да осы құрылыс материалының маңыздылығын көрсетеді. КЕСЕНЕНІҢ НЕГІЗГІ БӨЛМЕЛЕРІ МЕН НЫСАНДАРЫ
6 Енді, құрметті саяхатшылар, кесененің ең басты қақпасынан ішке еніп, оның ішкі құрылымымен жақыннан танысайық. 1. Қазандық (Жамағатхана) – Орталық зал. Есіктен кіргенде біз бірден кешеннің ең үлкен, орталық залы – Қазандыққа (немесе Жамағатханаға) тап боламыз. - Көлемі мен Күмбезі: Залдың жалпы аумағы 330 шаршы метрді құрайды. Төбеңізге назар аударыңызшы: бұл залдың күмбезінің диаметрі 18,2 метрді құрайды. Бұл – Орталық Азиядағы қыш кірпіштен өріп шығарылған ең үлкен сәулеттік күмбез. Күмбездің ішкі беті қатпарлы архитектоникалық элементтермен – сталактиттермен безендірілген. Олар сырттан түскен жарықты жан-жаққа тең таратып, зәулім залға ерекше асқақтық беріп тұр. Тайқазан – Береке мен Бірліктің символы: Залдың дәл ортасында қазақ халқы үшін қасиетті жәдігер – Тайқазан орналасқан. - Құйылу тарихы: Тайқазан 1399 жылы Әмір Темірдің бұйрығымен Түркістаннан 25 шақырым жердегі Қарнақ елді мекенінде құйылған. Оны жасаған шебер – Шираздық Абд-ал-Азиз ибн Шарафуддин. - Металдар құрамы: Қазан таза мыстан ғана емес, 7 түрлі металдың (алтын, күміс, мыс, қола, қорғасын, мырыш, темір) қоспасынан құйылған. Бұл қоспа қазанның шірімеуін, дыбысты жақсы шығаруын және беріктігін қамтамасыз етеді. - Өлшемдері: Тайқазанның салмағы – 2 тонна, биіктігі – 1,62 метр, диаметрі – 2,42 метр. Оның ішіне 3000 литр су сыяды. - Қызметі: Ежелде бұл қазанға жұма күндері немесе діни мерекелерде шипалы өсімдіктер қосылған су толтырылып, бетіне Құран оқылып, зікір салынған. Намаздан шыққан тәуап етушілерге осы су береке мен шипа ретінде үлестірілген. Сондай-ақ, бұл қазан халықты бірлікке, татулыққа шақырудың символы болған. Лаухалы ту (Әмір Темір туы): Қазандықтың бұрышында Әмір Темірдің кесенеге сыйға тартқан үлкен әскери және діни туы тұр. Оның басында қоладан құйылып, бетіне қасиетті жазулар қашалған арнайы ұшы (лаухасы) бар. Бұл ту кесененің мемлекеттік және әскери маңызы жоғары орын болғанын айғақтайды. 2. Қабірхана – Рухани орталық. Қазандықтың солтүстік жағындағы төмен есік арқылы біз кешеннің ең басты, ең қасиетті бөлмесі – Қожа Ахмет Ясауи жерленген Қабірханаға өтеміз. Бұл бөлмеге сырттан келушілер тек сырттай қарап тәуап етеді. - Құлпытас: Бөлменің ортасында бозғылт жасыл түсті серпентинит (жылантас) тақталарымен көмкерілген, үш сатылы биік тұғырда Ясауидің қабірі орналасқан. Тастың бетіне марқұмның өмірбаяны мен исламдық нақылдар өте нәзік өрнекпен қашалған. - Сыртқы күмбез: Қабірхананың төбесі сыртынан 52 қатпарлы (қабырғалы) көгілдір күмбезбен жабылған. Бұл қатпарлар күн сәулесінің түсу бұрышына байланысты күмбездің түсін құбылта көрсетіп, ғимаратқа ерекше сұлулық береді. 3. Мешіт – Мінажат орны. Кесененің батыс бөлігінде мұсылмандардың намаз оқуына арналған Мешіт бөлмесі орналасқан. Бұл бөлме өз уақытында өте жарық әрі көркем болған. - Михраб: Мешіттің батыс қабырғасында Меккеге бағытталған алып Михраб орнатылған. Михраб көгілдір және алтын түсті мозайкалық плиткалармен көмкеріліп, жиектеріне сулус қолтаңбасымен Құранның ең қасиетті аяты – «Аятұл- күрсі» жазылған. Бұл ортағасырлық мозайка өнерінің ең үздік сақталған үлгілерінің бірі. 4. Асхана (Халимхана). Кесененің шығыс қанатында орналасқан бұл бөлме сопылық дәстүрдің маңызды бөлшектерінің бірі. Мұнда дәруіштер, зәру жандар және алыстан келген зияратшылар үшін ас дайындалған. - Хәлім ботқасы: Асханадағы үлкен ошақтарда тәулігіне 24 сағат бойы ет пен бидайдан арнайы «Хәлім» ботқасы пісірілген. Бұл тағам өте жұғымды әрі ұзақ уақыт тоқ ұстайтын қасиетке ие. Кесенеге келген кез келген кедей-кепшік, мүсәпір адам
7 осы жерден тегін тамақ ішіп, пана тапқан. Бұл сопылықтағы жомарттық пен қайырымдылықтың көрінісі. 5. Кітапхана (Кітапхана) - Кесене тек діни орын емес, сонымен бірге ірі ғылым мен білім орталығы болды. Оның дәлелі – кешен ішіндегі арнайы Кітапхана бөлмесі. - Қолжазбалар қоры: Мұнда ғасырлар бойы жинақталған діни, философиялық, тарихи және жаратылыстану бағытындағы көне қолжазбалар мен кітаптар сақталған. Солардың ішінде ХІІ ғасырға жататын теріге жазылған Құран Кәрім, ХV ғасырдағы математика мен астрономия кітаптары, сондай-ақ Қожа Ахмет Ясауидің төл туындысы – «Диуани Хикмет» (Даналық кітабы) қолжазбалары болған. Мұнда хатшылар мен каллиграфтар кітаптардың көшірмесін жасап, білім таратумен айналысқан. 6. Үлкен және Кіші Ақсарайлар. ХVІ ғасырдан бастап Түркістан қаласы Қазақ хандығының бас ордасына, астанасына айналды. Осы кезеңде кесене ішіндегі екі үлкен зал мемлекеттік маңызы бар істерге пайдаланыла бастады: - Үлкен Ақсарай: Бұл зал Ұлы жүз бен Орта жүздің хандарының резиденциясы, мемлекеттік қабылдау бөлмесі қызметін атқарды. Мұнда шет елдерден (Ресей, Жоңғария, Бұхара, Иран) келген елшілерді қабылдау, әскери кеңестер өткізу, хандарды ақ киізге көтеріп хан сайлау рәсімдері өткен. Сонымен қатар, мұнда қазақтың атақты шешені, мемлекет қайраткері Қаз дауысты Қазыбек бидің құлпытасы орналасқан. - Кіші Ақсарай: Бұл бөлме де хан ордасының маңызды бөлігі болды. Кейінгі ғасырларда бұл жер қазақ хандары мен сұлтандары, батырлары жерленетін пантеонға айналды. Мысалы, мұнда Әз-Жәнібек ханның қызы Аман бикенің және басқа де текті тұлғалардың мүрделері (барлығы 300-ден астам тарихи тұлға) қайта зерттеліп, жерленген. 7. Құдықхана. Кесененің ішкі тұрмысын, тазалығын қамтамасыз ету және Тайқазанды сумен толтыру үшін ғимарат ішінде арнайы Құдықхана бөлмесі жабдықталған. Мұндағы тарихи құдықтың тереңдігі 14 метрді құрайды. Оның суы өте таза, салқын және жергілікті халық арасында «киелі, шипалы су» деп есептелген. Құдық қабырғалары арнайы су өткізбейтін қыш кірпіштермен шегенделген. ХАНДАРДЫҢ ЖЕРЛЕНУІ ЖӘНЕ ТАРИХИ ДӘЛІЗДЕР Құрметті саяхатшылар, бұл кесене – қазақ халқының ұлттық тарихының бас пантеоны. Қазақ хандығы дәуірінде ең еңбек сіңірген, ел қорғаған ұлы тұлғаларды Ясауи бабаның қасына жерлеу үлкен мәртебе саналған. Соның ішінде екі тарихи дәлізге ерекше тоқталып өтейік. 1. Жолбарыс хан дәлізі Кесененің шығыс бөлігінде орналасқан дәліздердің бірі Ұлы жүздің ханы – Жолбарыс ханның есімімен аталады. - Тарихи дерек: Жолбарыс хан 1740 жылы Ташкент қаласында қастандықпен өлтірілгеннен кейін, оның сүйегі Түркістанға әкелініп, осы дәлізге жерленген. - Ерекшелігі: ХХ ғасырдың 1990 жылдарына дейін бұл қабірдің үстінде ескі сопылық дәстүр бойынша жолбарыстың терісі мен арқардың мүйіздері қойылып келген. Бұл ханның айбаты мен батырлығын білдіретін белгі еді. Кейіннен ғылыми зерттеу жұмыстарына байланысты ханның мүрдесі Кіші Ақсарайға ауыстырылып, ал үстіндегі тарихи заттар мен тері музейдің арнайы қорына жәдігер ретінде сақтауға өткізілді. 2. Абылай хан дәлізі Қазақ мемлекеттігін біріктіруші, ұлы стратег әрі қолбасшы Абылай ханның мәңгілік мекені де осы кесенеден бұйырған. - Жерленген орны: Абылай хан 1781 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның денесі асқан құрметпен Түркістанға жеткізіліп, Қожа Ахмет Ясауи қабірханасының оң жақ
8 босағасынан 5 метрдей жердегі дәлізге жерленді. Ежелгі түркілік дәстүр бойынша, ұлы билеушілер әулиенің «аяқ жағына» немесе жақын маңына қойылған. - Антропологиялық зерттеу: 1994 жылы отандық ғалымдар мен антропологтар Абылай ханның қабірін ашып, эксгумация жұмыстарын жүргізді. Сүйектің өлшемдері, тарихи деректердегі ханның дене бітімі, жарақаттары (әсіресе соғыста алған жараларының ізі) салыстырылып, бұл мүрденің шынымен де Абылай ханға тиесілі екені 100 пайыз ғылыми дәлелденді. - Қазіргі жағдайы: 2000 жылы Түркістанның мерейтойы қарсаңында Абылай ханның қабірінің үстіне ақ мәрмәрдан жаңа, зәулім құлпытас орнатылып, зияратшылар тағзым ететін басты орындардың біріне айналды. ҚАБЫРҒАЛАРДАҒЫ ЭПИГРАФИКА (КӨРКЕМ ЖАЗУЛАР) Құрметті қонақтар, кесененің сыртқы және ішкі қабырғаларына қарасаңыздар, олардың жай ғана ою-өрнек емес, ортағасырлық каллиграфия өнерінің озық үлгілері – жазулар екенін көресіздер. Бұл жазулар исламдық философия мен ғимараттың тарихынан сыр шертеді. Мұнда куфа, сулус, насх және настағлиқ сияқты күрделі каллиграфиялық стильдер қолданылған. 1. Сыртқы фриздегі алып жазу. Кесененің сыртқы қабырғаларының жоғарғы жағын айнала жүріп өтетін, ұзындығы 163 метрді құрайтын алып фриздік жазу бар. Бұл жазуда Құран Кәрімнің «Әнғам» (Мал-мүлік) сүресінің 59-63 аяттары толық жазылған. Онда Алланың құдіреті, ғаламның құпиялары тек Оған ғана аян екендігі туралы айтылады. Тарихи дерек: Осы жазудың соңында ғимараттың құрылысы аяқталған уақыты – хижра жыл санауы бойынша 809 жыл (милади күнтізбесімен 1407 жыл) деп нақты көрсетілген. Сондай- ақ, осы алып жазуды қашап жазған хатшы-шебердің есімі – Шираздық Күрді Құл Қажы Хасан деп таңбаланған. Бұл бізге құрылыстың нақты хронологиясын білуге мүмкіндік береді. 2. Фасадтардағы философиялық ғибраттар. Кесененің әрбір қабырғасы мен фасадында мозайкамен өрілген геометриялық куфа стиліндегі жазулар бар: - Батыс қабырға: Мешіт орналасқан батыс қабырғада ірі әріптермен «Раббым – Алла, пайғамбарым – Мұхаммед, дінім – Ислам» деген мұсылмандық негізгі қағидалар жазылған. - Солтүстік фасад: Ғимараттың артқы солтүстік қабырғасында адам баласына ой салатын «Пенде – жоспарлайды (ықылас қылады). Бірақ, Алланың дегені болады (тәуекел)» деген терең философиялық, сопылық нақыл сөз қаланған. 3. Шеберлер қолтаңбасы мен Қасиетті Қақпа Күмбез астындағы қолтаңба: Қабірхананың сыртқы күмбезінің төменгі барабан бөлігінде «Шираздық құрылысшы ұста Шамс Абд әл-Уаххаб жасады» деген жазу бар. Бұл сәулетшінің есімін тарихқа қалдырған белгі. Қақпа-есік (Атақты қоламен көмкерілген есік): Кесененің ең басты ішкі есігі – ХІV ғасырдан (1396–1397 жылдардан) аман жеткен бірегей жәдігер. Оны жасаған Исфахандық (кейбір деректерде ал-Исаги) шебер Ғиззиддин бин Тажиддин. Есіктің беті сүйекпен, алтынмен және жезбен апталып, өте нәзік өрнектелген. Есіктің үстінде настағлиқ стилімен парсы тілінде: «Дүние өткінші, баянсыз... Бұл босаға достарға ашық, жауға жабық болсын» деген өлең жолдары қашалған. Бұл есік – ортағасырлық қолданбалы өнердің шыңы. ҚОРЫТЫНДЫ Құрметті саяхатшылар! Осымен біздің Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне жасаған тарихи-сәулеттік саяхатымыз аяқталуға жақындады. Біз бүгін ХІІ ғасырдағы кішігірім мазардан басталған, ХІV ғасырда Әмір Темірдің бұйрығымен алып кешенге айналған, қазақ хандарының бас ордасы мен ұлттық пантеоны болған қасиетті мекеннің тарихымен таныстық. Бұл ғимараттың әрбір кірпіші, әрбір жазуы мен Тайқазаны – біздің өткеніміз бен бүгінімізді байланыстырушы алтын көпір.
9 Ғасырлар дауылына, соғыстар мен қиратуларға төтеп беріп, бүгінгі күнге аман жеткен бұл жәдігерді сақтау және қадірлеу – біздің перзенттік парызымыз. Назар аударып тыңдағандарыңызға үлкен рақмет! Енді өз беттеріңізше суретке түсіп, кесене аумағын аралауларыңызға болады. Мұнда өткізген уақыттарыңыз рухани азық сыйласын!
10 РӘБИЯ СҰЛТАН БЕГІМ РӘБИЯ СҰЛТАН БЕГІМНІҢ ТАРИХИ ТҰЛҒАСЫ МЕН ДӘУІРІ Құрметті саяхатшылар, «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени музей- қорығының аумағындағы келесі аялдамамыз – ортағасырлық сәулет өнерінің тағы бір теңдессіз үлгісі, республикалық мәртебеге ие Рәбия Сұлтан Бегім кесенесі. Бұл тарихи- ескерткіш ұлы уақыт көшінен сыр шертетін, бес ғасырдан астам тарихы бар қасиетті нысан. Музей-қорық құрамына ол 1989 жылы мемлекеттік қорғауға алынған жәдігер ретінде енгізілді. Кесене Қожа Ахмет Ясауи ғимаратының бас порталынан (пештағынан) оңтүстік- шығысқа қарай небәрі 60 метр жерде орналасқан. Бұл мазардың иесі – мұсылман шығысының тарихында мемлекет ісін басқаруға тікелей араласқан санаулы да сарабдал әйелдердің бірі, ұлы ақсүйек Рәбия Сұлтан Бегім болып табылады. Оның өмір жолы мен шыққан тегі ортағасырлық ең қуатты әулеттердің шежіресімен ұштасып жатыр: Шыққан тегі: Рәбия Сұлтан Бегім – күллі әлемді тірелткен Мәуреннахр билеушісі Әмір Темір Көрегеннің шөбересі, Самарқанд тағының иесі, әйгілі астроном-ғалым Ұлықбек Көрегеннің туған қызы. Тұрмыс құруы және Саяси рөлі: Екі алып әулеттің (Темірліктер мен Шайбанилер- Дешті Қыпшақ) саяси одағын бекемдеу мақсатында Рәбия Сұлтан Бегім 1451 жылы Көшпенді өзбектер мемлекетінің қуатты билеушісі Әбілқайыр ханға ұзатылады. Бұл кезең тарихта қазақ хандығының алғашқы құрылу, Керей мен Жәнібек хандардың бөліну кезеңімен тұспа-тұс келеді. Түркістандағы өмірі: Рәбия анамыз қасиетті Түркістан қаласында отыз жылдан астам уақыт бойы өмір сүрді. Ол – Шайбанилер әулетінің тарихында өзіндік терең із қалдырған, кейіннен бүкіл аймақты билеген қос бірдей ханның – Сүйініш хан мен Көшкінші ханның аяулы анасы. Дүниеден өтуі: 1468 жылы жұбайы Әбілқайыр хан қайтыс болғаннан кейін де, Рәбия Бегім Түркістанда 17 жылға жуық ғұмыр кешіп, игі істерімен, мейірімділігімен, бекзаттығымен халық жадында қалды. Ол 1485 жылы Түркістанда дүниеден өтіп, өзі пір тұтқан Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің іргесіне, киелі топыраққа жерленді. Сәл кейінірек оның қабірінің үстіне ұрпақтары асқан көркемдікпен осы зәулім кесенені тұрғызды. КЕСЕНЕНІҢ САЛЫНУ МЕРЗІМІ: ТАРИХИ ЖӘНЕ БИБЛИОГРАФИЯЛЫҚ ДЕРЕКТЕР Кесене құрылысының нақты уақытын айқындау үшін біз тарихи оқиғалар мен зерттеуші ғалымдардың тұжырымдарына сүйенеміз. Рәбия Сұлтан Бегім 1485 жылы қайтыс болғанымен, сол уақыттағы саяси тұрақсыздықтарға байланысты зәулім мазар бірден бой көтере қойған жоқ. 1. Шайбанилердің билікке келуі және құрылыс тарихы Рәбия Бегім дүниеден өткеннен кейін он жыл өткенде, яғни Әбілқайыр ханның немересі Мұхаммед Шайбани хан Түркістан қаласын толық бағындырады. Ол бұл аймаққа өзінің ағалары, Рәбия Бегімнің бел балалары – Көшкінші мен Сүйініш қожа хандарды билеуші етіп тағайындайды. 1510 жылы Мұхаммед Шайбани хан қайтыс болғаннан кейін, мемлекеттің бас билігі Рәбия анамыздың ұлы Көшкінші ханның қолына өтіп, ол елді 20 жылдай басқарды. Дәл осы Көшкінші ханның дәуірлеген шағында өз анасының басына зәулім ескерткіш тұрғызуға толық экономикалық және саяси мүмкіндік туды. Көшкінші ханның өзі де кейін қайтыс болған соң, осы Түркістан топырағына жерленген. 2. Ғылыми тұжырымдар мен хронология Рәбия Сұлтан Бегім кесенесін тарихи-библиографиялық және сәулеттік тұрғыдан зерделеген ғалымдар оның салыну мерзіміне қатысты негізгі екі болжамды алға тартады: Құрылыстың алғашқы іргетасы мен бастапқы нұсқасы 1495 жылға дейін қаланды. Кешеннің толық аяқталып, көп камералы зәулім нысанға айналуы Шайбанилер әулетінің күшейген кезеңі – 1510–1530 жылдар аралығында жүзеге асты.
11 Құрылыстың шешімі мен оның көп бөлмелі сағаналық үлгісі бойынша бұл ескерткіш ХV ғасырдың соңы мен ХVІ ғасырдың басына тән бірегей сәулет өнері туындысы болып мерзімделеді. СӘУЛЕТТІК ПІШІНІ, ІШКІ ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН ИНЖЕНЕРЛІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ Қазақстанның оңтүстік өңірінде орта ғасырларда кесене салу тәжірибесі өте кең дамыды. Соның нәтижесінде архитектуралық пішіндер мен құрылымдық әдістердің бірнеше түрлері қалыптасты. Мысалы, Созақтағы бір бөлмелі дұға оқу ғимараттары, Тұрбаттағы терең ойықты шағын кесенелер, Сайрамдағы Әбдел-Әзизбаб сияқты бірнеше бөлмелі кешендер болса, Түркістандағы Рәбия Сұлтан Бегім мен Есім хан кесенелері сағаналы (жеросты мүрдеханасы бар) құрылыстардың ең үздік мысалы болып табылады. 1. Сыртқы және Ішкі жобасының дамуы Рәбия Сұлтан Бегім кесенесінің құрылысы мен жобасы уақыт өте келе өзгеріп, дамып отырған: Бастапқы нұсқасы: Әуелгі жоба бойынша кесене 8 бұрышты бір камералы, цилиндр тәріздес биік барабанға (мойындыққа) бекітілген зәулім күмбезі бар классикалық құрылыс ретінде басталған. Орта ғасырлардағы Орта Азия мен Қазақстан сәулетінде сегіз қырлы мазарлар салу дәстүрінің жоғары дамыған үлгісін осы нысаннан көреміз. Көп камералы кешен: Кейінгі құрылыс кезеңдерінде оған қосымша бөлмелер жапсарластырылып, бес бөлмелі көп камералы кешенге айналды. Оның ортасында негізгі сегіз қырлы зал орналасса, қалған бөлмелердің екеуі шаршы (төртбұрышты), екеуі тік төртбұрышты пішінде қиюластырылған. Бас қасбет (Портал): Кесененің алдыңғы беті (қасбеті) сүйір ұшты, өте биік арка – портал түрінде жасалған. Бұл бас қасбеттің ені 12,2 метрді, ал ішкі ойығының тереңдігі 3 метрді құрайды. Қасбет тікелей Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне бағытталып, соған қаратып тұрғызылған. 2. Күмбез құрылымы мен Өлшемдері Кесене порталды-күмбезді құрылыстар тобына жатады, оның жалпы тарихи биіктігі 20,6 метрді құраған. Қос қабатты күмбез: Ғимарат екі қабатты күмбезбен көмкерілген. Күмбездің ішкі беті күйдірілген кірпіштермен өріліп, таза құрылыстық-инженерлік міндет атқарса, оның сырты көркемдік, эстетикалық мақсатта өңделген. Ішкі әшекейлер мен Сталактиттер: Бастапқы уақытта кесене қабырғалары ішінен мұқият сыланып, күмбездің ішкі беті сәулетті сталактиттік (мұғарыс) пішіндермен, гипс өрнектермен безендірілген болатын (өкінішке орай, кейінгі ғасырларда бұл сталактиттер сақталмады). Сыртқы қаптама: Күмбез диаметрі 8,65 метрлік биік цилиндр тәріздес мойындықтың (барабанның) үстіне орнатылған. Күмбездің сыртқы беті төртбұрышты, ашық жасыл-көк (бирюза) түсті шыңылтырлы (глазурленген) кірпіштермен қапталған. Күмбездің ең ұшында сәулет өнерінің дәстүрлі белгісі – үш шар сипатын бейнелеген кубба (ұш) орналасқан. 3. Ясауи кесенесімен Сәулеттік сабақтастығы Ғалымдар мен сәулетшілер (мысалы, Л.Ю. Маньковская) бұл нысанның құрылысына іргедегі ұлы Қожа Ахмет Ясауи ескерткішінің тікелей әсері болғанын дәлелдеді: «Кез» өлшем бірлігі: Ясауи кесенесін салуда қолданылған негізгі ортағасырлық модульдік өлшем бірлігі – «кез» (60,6 см) Рәбия Бегім мазарында да айнымалы негіз ретінде пайдаланылған. Эпиграфикалық ұқсастық: Күмбез мойындығындағы араб жазуларының стилі мен орналасуы Ясауи қабірханасынан көшірілген. Алайда, белгілі бас сәулетші Б.Т. Тұяқбаева өзінің зерттеулерінде ХV ғасырдағы шеберлердің жазуды сыйдыруда сәл мүлт кеткенін, яғни Ахмет Ясауи қабірханасының күмбезіндегі алып жазуларды Рәбия Бегім күмбезінің шағындау көлеміне дәлме-дәл сыйдыра алмай, фрагмент күйінде аяқтамай қалдырғанын анықтаған.
12 КЕСЕНЕНІҢ ІШКІ ЖӘДІГЕРЛЕРІ МЕН ЭПИГРАФИКАСЫ Рәбия Сұлтан Бегім кесенесі – өз заманының ең жоғары көркемдік талғамымен безендірілген мәдениет ошағы. Археологиялық қазбалар мен сақталып қалған фрагменттер оның бай безендірілуін айғақтайды. 1. Қабырғалардағы Көркем Түйіндер мен Шыңылтыр Тақташалар Қазба жұмыстары кезінде кесене маңынан және қабырға түбінен түрлі әрлеу жұмыстарына пайдаланылған көк, аспан көк (көгілдір) және ақ түсті көркем шыңылтыр тақташалар көптеп табылды. Салтанатты құрылысты безендіруде: Күрделі геометриялық және өсімдік тектес өрнектер, Эпиграфикалық каллиграфиялық жазулар қолданылған. Бұл өрнектер өз сипаты жағынан ХІV–ХV ғасырлардағы Әмір Темір дәуірінің үздік сәулеттік мектептерімен толық сәйкес келеді. 2. Күмбез мойнындағы «Куфи» жазуы Кесене күмбезінің биік мойындығында ақ түсті шыңылтырлы кірпіштерден құрастырылып, ірі көлемде салынған араб жазуларының белдеуі бар. Жазулар гүлденген «Куфи» (куфа) қолтаңбасымен орындалған. Саулетшілер бұл жерге философиялық-діни мағынасы терең: «Алланың билігі» (Ал-мулку ли-Ллах) деген қасиетті сөз тіркесін сегіз қырлы ғимараттың әр қырына сәйкестендіріп, сегіз рет қайталап жазып шыққан. 3. Рәбия Сұлтан Бегімнің бірегей мәрмәр құлпытасы Бүгінгі күнге сол заманнан еш өзгеріссіз, түпнұсқа күйінде жеткен ең құнды жәдігер – Рәбия Сұлтан Бегімнің өзіне арналып жасалған тарихи ескерткіш-құлпытасы. Ол сұр түсті асыл мәрмәр тастан қашалған, көлемі: ұзындығы – 176 см, ені – 36 см, биіктігі – 54 см. Бұл құлпытастың бетіне марқұмның текті жерден шыққанын және оның абзал қасиеттерін баяндайтын мынадай маңызды тарихи жолдар қашалған: «Бұл – құдіретті Әмір Темір Көрегеннің ұлы, азапты ажалдан қаза тапқан, құдіретті ұлы сұлтан Ұлықбек Көрегеннің қызын, жаратушы кешіріп, рахымшылық жасаған, ізгі жанды Рәбия Сұлтан Бегімнің тыныштық тауып жатқан жері...» Қабіртастағы бұл жазулар Рәбия Бегімнің тек билеушілердің ұрпағы ғана емес, көзі тірісінде «жақсы іс-әрекеттерімен, мейірімді істерімен және асқан бекзаттығымен халыққа танылған ірі тұлға» болғанын куәландырады. ЖЕРАСТЫ САҒАНАСЫ (МҮРДЕХАНА) Кесененің астында қайтыс болған ақсүйектердің мүрдесін қоятын, сәулет тілінде «Сағана» деп аталатын арнайы жерасты бөлмесі-мүрдеханасы орналасқан. 1. Сағананың құрылысы мен ерекшелігі Жеросты сағанасының пішіні мен геометриялық формасы жоғарғы бөліктің (жер үстіндегі сегіз қырлы бөлменің) құрылысын толықтай қайталайды. Оған кіру үшін кесененің оңтүстік-шығыс қабырғасынан арнайы күмбезбен жабылған, баспалдақты, ені 1,1 метр болатын дәліз-ойық жасалған. Саяхатшылар, ежелгі салт бойынша, қайтыс болған адамның денесін осы ойық арқылы төмен алып түсіп, жерлеу рәсімі біткен соң, бұл кіреберіс ауызды сыртынан таспен не кірпішпен қайта бекітіп тастап отырған. Сағананың ішкі қабырғалары толық сыланып, ақ түске боялған. Оның ішіне мәйіттер салынған арнайы ағаш табыттар қойылған. 2. Археологиялық зерттеулер мен Тонаушылық іздері 1954 жылы археолог К. Шахурин мен сәулетші Карумидзенің жүргізген зерттеулері барысында сағана күмбезінің оңтүстік жақ шетінің арнайы бұзылғаны анықталды. Бұл – ерте ғасырларда ақсүйектердің қабіріндегі алтын-күміс, бағалы заттарды іздеген қабір тонаушылардың (клад искатели) жасаған әрекеті болуы мүмкін деген жорамалды туғызды. Кейіннен, 1980 жылдардағы кең көлемді қазба жұмыстары кезінде сағанаға түсетін негізгі шынайы ойық кесененің шығыс тарапынан да табылып, толық тазартылды. 3. Заманауи тарихындағы рөлі
13 ХХ ғасырдың соңында, нақтырақ айтқанда 1993–1999 жылдар аралығында, Түркия мемлекетінің демеушілігімен Қожа Ахмет Ясауи мавзолейінде үлкен реставрация жүргізілді. Осы кезде Ясауи кесенесінің ішінен уақытша шығарылған қазақ бабаларымыздың сүйектері мен көне құлпытастар қайта жерленгенге дейін осы Рәбия Сұлтан Бегімнің жерасты сағанасында сенімді түрде уақытша сақталып келді. ҚИРАУ ТАРИХЫ, РЕСТАВРАЦИЯ ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ Рәбия Сұлтан Бегім кесенесінің тарихы тек гүлденуден ғана тұрмайды, оның парақтарында үлкен қасіретті, қаралы кезеңдер де бар. 1. Отаршылдық кезең және Оқ-дәрі қоймасы (1864 жыл) 1864 жылы Түркістан қаласына Ресей патшалығының әскерлері басып кіргеннен кейін, қасиетті ескерткіштер шаруашылық және әскери мұқтаждықтарға бейімделіп, қорланды. Отаршыл билік Рәбия Сұлтан Бегімнің асқан көркем сағанасын оқ-дәрі қоймасы (пороховой склад) ретінде пайдаланды. Бұл ғимараттың ішкі құрылымы мен қабырғаларының мүшкіл халге түсуіне әкеп соқты. 2. Ескерткіштің қирауы (1895 жыл) ХІХ ғасырдың соңында күтімсіздік пен әскери қысымның салдарынан кесене қатты зақымдалды. Тарихи деректерде оның қирауына қатысты екі нұсқа айтылады: Бірінші нұсқа (Ресми құжаттар бойынша): 1895 жылы Ресей империясының әскери мамандары «бұл ғимарат тым ескі, күндердің бір күнінде адамдардың үстіне құлап кетуі мүмкін» деген сылтаумен кесененің жоғарғы күмбезі мен негізгі қабырғаларын әдейі бұзып, қиратып тастаған. Екінші нұсқа (Ел аузында): Жергілікті көнекөз қариялардың айтуынша, оқ-дәрі қоймасы болып зақымдалған зәулім күмбез күтім болмағандықтан 1895–1896 жылдардың қысында өзінен-өзі құлап қалған. Қираған ғимараттың орны ұзақ жылдар бойы төбешік болып жатты. Ал 1930–1940 жылдары кеңестік ұжымшарластыру кезінде Түркістан қаласында май зауыты салынғанда, осы кесененің құлаған ежелгі сапалы қыш кірпіштерін зауыт іргетасына пайдалану үшін тасып әкеткен. Тек Рәбия Бегімнің мәрмәр құлпытасы ғана аман қалып, ол Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің ішіне қойылып, сақталып келді. 3. ХІХ ғасырдағы зерттеулер мен «Түркістан альбомы» Кесененің қирамай тұрған кездегі шынайы бейнесі, оның ұлылығы мен мүшкіл халі ортағасырлық және ХІХ ғасырдағы құжаттарда хатталған: Рапорттар мен мәліметтер: Түркістан уезінің бастығы Греймердің генерал- губернаторға жолдаған рапортында (1879 жылдың 18 шілдесі) және инженер Абрамовичтің хабарламасында кесененің биіктігі 105 фут (шамамен 32 метр), жалпы көлемі 25 құлаш екені, оның халі өте ауыр екендігі және тез арада қалпына келтіру керектігі жазылған. Сондай-ақ П. Лерх (1867 ж.), Пашино (1866 ж.), М.С. Бекчурин (1879 ж.) еңбектерінде де құнды мәліметтер бар. Көрнекі айғақ: Атақты этнограф А.Л. Кунның басшылығымен 1866–1872 жылдары шығарылған әйгілі «Түркістан альбомында» Рәбия Сұлтан Бегім кесенесінің қирау алдындағы бірегей фотосуреттері сақталып қалды. Бұл суреттер кейіннен ғимаратты қайта тірілтуге негіз болды. Каллиграфияны зерттеу: 1895 жылы ұлы ағартушы Ә. Диваев П.Н. Ахмеровке қабіртастардағы жазулардың көшірмесін жіберген. Кейіннен бұл жазуларды М.Е. Массон (1928-30 жж.), А. Дербесәлиев (1978-82 жж.), Б.М. Бабажанов пен А.К. Муминов (1995 ж.) оқып, толық ғылыми айналымға енгізді. 4. Археологиялық қазбалар мен Кесененің қайта түлеуі Кеңес дәуірінде бұл ұмытылған ескерткішті алғаш рет жүйелі зерттеу Б. Засыпкиннің жетекшілігімен, археолог К. Шахурин мен сәулетші Карумидзенің қатысуымен басталды. 1952–1955 жылдары К.А. Шахурин жүргізген археологиялық қазбалар нәтижесінде жер астында көміліп қалған Рәбия Сұлтан Бегім кесенесінің іргетасы, қабырғалары және негізгі ғимаратқа жапсарлас бес бөлмесі толықтай қазылып, аршып алынды.
14 Тәуелсіздік жылдарында, Түркістан қаласының 1500 жылдық мерейтойы қарсаңында, «Түркістан альбомындағы» нақты тарихи фотосуреттер мен «Казпроектреставрация» мекемесінің ғылыми жобасы негізінде Рәбия Сұлтан Бегім кесенесі өзінің тарихи орнында толығымен қайта тұрғызылып, қалпына келтірілді. Жұмыстар мұнымен тоқтап қалған жоқ. Жақында ғана, яғни 2021–2022 жылдары «Қазқайтажаңарту» (Казреставрация) мекемесі тарапынан кесенеде кезекті ауқымды жаңғырту жұмыстары жүргізілді. Нәтижесінде кесененің бас порталы (пештағы) тарихи деректерге сай одан ары биіктетіліп, нығайтылып, ескерткішке асқақ та айбынды көрініс берілді. ҚОРЫТЫНДЫ Құрметті саяхатшылар! Рәбия Сұлтан Бегім кесенесі – жай ғана кірпіштен қаланған мазар емес. Бұл – ұлы билеуші Әмір Темір мен ғалым Ұлықбектің қаны үзілмей, Дешті Қыпшақ даласында Қазақ хандығының іргесі қаланып жатқан аласапыран заманда ел бірлігін ұстап тұрған ұлы Анаға деген перзенттік құрметтің белгісі. Ғасырлар бойы оқ-дәрі қоймасына айналып, қирап, кірпіші таланса да, Тәуелсіз Қазақстанның арқасында бұл ескерткіш қайтадан бой көтеріп, Түркістан аспанымен бой таластырып тұр. Бұл нысан бізге тарихымыздың қатпарлы шежіресін мақтанышпен жеткізіп тұрған баға жетпес асыл мұрамыз. Назар қойып тыңдағандарыңызға рақмет! Енді кесене ішіне кіріп, Рәбия Бегімнің құлпытасымен жақыннан танысуға және естелік суретке түсуге уақыт беріледі.
15 ШЫҒЫС МОНШАСЫ ЕСКЕРТКІШТІҢ ТАРИХИ МАҢЫЗЫ МЕН ОРНЫ Құрметті саяхатшылар, «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы аумағындағы келесі бірегей аялдамамыз – ортағасырлық инженерлік ой-сана мен сәулет өнерінің озық үлгісі, республикалық мәртебеге ие Шығыс моншасы (немесе Түркістан моншасы). - Орналасқан жері: Нысан Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің оңтүстік-шығыс бетінен небәрі 80 метр қашықтықта, халқы тығыз қоныстанған Ескі Түркістан шаһарының дәл орталығында бой көтерген. - Географиялық деректері: Координаттары – 43˚17.787΄ солтүстік ендік, 068˚16.331΄ шығыс бойлық. Теңіз деңгейінен 207 метр биіктікте орналасқан. - Салыну мерзімі: Археологтар мен тарихшылардың зерттеуі бойынша, бұл нысан 1580–1590 жылдары, Шайбанилер әулетінің қуатты билеушісі Абдулла ханның тұсында тұрғызылған. - Негізгі мақсаты: Монша ең алдымен қасиетті Ясауи кесенесіне алыс-жақыннан тәуап етіп, зиярат шегіп келуші көпшілік қауымға (парақорлар мен дәруіштерге, жолаушыларға) арнайы дәрет пен ғұсыл (толық тазалану) алып, пәк күйінде кесенеге кіруі үшін салынған. Бұл ескерткіш өзінің мызғымас беріктігінің арқасында халыққа төрт ғасырдай уақыт бойы (айталық, 1975 жылға дейін) үзіліссіз қызмет етіп келді. 1979 жылы осынау керемет сәулет туындысын болашаққа сақтау мақсатында ол толықтай музейлендірілді. Кейіннен, 1994 жылы «Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштер шежіресінің» Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша жинағына №590.13 нөмірімен ресми енгізіліп, мемлекет қорғауына алынды. ІІ. СӘУЛЕТТІК ПІШІНІ МЕН ИНЖЕНЕРЛІК СЕБЕПТЕРІ Түркістандағы шығыс моншасы – ортағасырлық хас шеберлердің табиғат құбылыстары мен физика заңдарын сәулет өнерінде қалай шебер қолдана білгендігінің тікелей айғағы. 1. Жартылай жерасты құрылымы Моншаның ең басты ерекшелігі – оның жартылай жер астына орналасуы. Мұның үлкен инженерлік себебі бар: жер асты құрылысы ішкі жылуды сыртқа жібермей, бірқалыпты температураны (термостық тиімділікті) сақтауға өте қолайлы болған. Бертін келе қабырғаларын анық көрсету үшін моншаның айналасы қазылып, аршылды (мұны айналасындағы топырақ деңгейінің биіктігінен анық көруге болады). 2. Көлемі мен Материалы Өлшемдері: Моншаның жалпы көлемі – 17х15 метр, биіктігі – 4,8 метр, ал қабырғаларының қалыңдығы 1 метрге жетеді. Кірпіші: Құрылысқа сыртқы беті ешқандай өрнексіз, біркелкі өлшемдегі (25х25х5 см) өте сапалы күйдірілген кірпіштер пайдаланылған. Осы арнайы технологиямен құйылған кірпіштер мен берік ерітіндінің арқасында қабырғалар мен бес зәулім күмбез сан ғасырлар бойы мызғымай жетті. 3. Бөлмелердің жүйесі Ертеде монша небәрі 7 бөлмеден басталса, кейіннен қайта жөндеулер кезінде кіреберіс бөлмесі мен ашық айуаны қосылып, 9 бөлмелі кешенге айналды. Мұнда әр бөлменің өзіндік атқаратын санитарлық, гигиеналық немесе емдік қызметі болған. ІІІ. МОНША БӨЛМЕЛЕРІ МЕН ОЛАРДЫҢ ҚЫЗМЕТІ Қазір біз моншаның ішкі құрылымымен және оның функционалдық бөлмелерімен кезек-кезек танысатын боламыз. 1. Кіреберіс бөлме мен Бастырма (Ашық айуан) Моншаға кірген сәтте бізді адамдарды қабылдауға арналған кіреберіс бөлме қарсы алады. Мұнда қазіргі таңда моншаның тарихынан, жылу жүйесінен және ортағасырлық
16 тазалық мәдениетінен мағлұмат беретін арнайы планшеттер мен суреттер ілінген. Ал сыртқа жалғасқан, төбесі жабылып, айналасы ағаш тормен қоршалған ашық айуан (бастырма) ХХ ғасырда қосылған. Бұл моншадан сергіп шыққан соң, таза ауада демалып, шәй ішу үшін салынған қолайлы орын. (2020 жылы жүргізілген соңғы реставрация жұмыстары кезінде осы кіреберіс шайхана орны жалпы монша құрылысымен бірге тұтас жабылды). 2. Дәліз (Киініп-шешінетін бөлме) Бұл – келушілердің киімдерін тастап, жуынуға дайындалатын ертедегі кіреберіс бөлмесі. Оның сәулеттік ерекшелігі – Орта Азиялық кірпіш қалау әдісі «балхымен» кірпіштерді тік қалау арқылы тұрғызылғандығында. Яғни, ешқандай күмбезді барабан немесе арка қолданбастан, төрт бұрышты қабырғаның үстіне күмбезді тікелей орнатқан. Бұл бөлменің жоғарғы жағындағы жарық түндігі ауа алмасуын еркін қамтамасыз ету үшін басқа бөлмелерден қарағанда үлкенірек етіп жасалған. Бөлме едені мен отыруға арналған софаларға тұтас мәрмәр плиталар төселген. 3. Орталық жуыну бөлмесі Моншаның ең негізгі және ең үлкен бөлмесі – сегіз бұрышты жобада салынған орталық зал. Биіктігі – 4,8 метр. - Сәулеті: Бөлменің сегіз қырлы қабырғалары жоғары қарай көтеріліп, зәулім күмбезге ұласады. Моншаның сыртынан қарағанда ең бірінші көзге түсетін де – осы орталық күмбез. Күмбездің дәл ортасында диаметрі 40 см түндік орналасқан, сонымен қатар оңтүстік және солтүстік қабырғалардан қойылған 2 кіші терезе ішке жарық түсіріп, ауаны тазартып тұрады. - Мармәр софа мен Еден: Бөлменің ортасында айнала отырып жуынуға арналған 8 қырлы мәрмәр софа бар. Дәлізден орталық бөлмеге кірген бойда еденде ХVІ ғасырдан қалған, уақыт сынынан өткен жалғыз түпнұсқа мәрмәр плитаны көруге болады (қалғандары кейіннен жаңартылған). Софалардың астында лас су ағып кететін арнайы тесіктер бар. - Жәдігерлер мен Антибактериалды орта: Бөлме ішіне әр ғасырдан қалған мыстан жасалған шелектер, құмғандар мен шылапшындар қойылған. Мыс пен мәрмәрдің табиғи антибактериалды қасиеттерін ескерсек, орта ғасырларда бұл жерде санитарлық тазалықтың өте жоғары деңгейде сақталғанын байқаймыз. 4. Ыстық су бөлмесі (Бухана) Бұл бөлме моншаның ошағына (пешіне) ең жақын орналасқан ең ыстық нүкте – бухана. Сырттан жағылатын оттың қызуымен арнайы қазанда қайнаған суды ожаумен алуға ыңғайлы арнайы ойық жасалған. Инженерлік және медициналық есеп: Дәлізден кірген адам бірден буханаға өтпеген, алдымен орталық залда біраз отырып, денесін буға, жылуға үйреткен. Бұл қан қысымының кенет көтеріліп кетпеуін қамтамасыз ететін емдік қорғаныс болған. Бухананың ішінде екі- үш адам еркін жайғаса алатын үлкен мәрмәр софа бар. Денеден тер шығару арқылы шлактардан тазару процесін сол заманның емшілері өте терең ұғынған. 5. Салқын су бөлмесі Ыстық бөлмемен қабырғалас орналасқан бұл салқын бөлме – моншаның ең тартымды жерлерінің бірі. Бөлмеге кіретін есік ойығы созылыңқы әрі сынық бұрышпен жасалған, бұл суық ауаның орталық залдағы ыстық ауаны суытпауы үшін қажет болған. Ерекше құбылыс: Бүгінгі таңда моншаға от жағылмай тұрса да, күн сәулесі екі бөлмеге бірдей түскеннің өзінде, ыстық және салқын бөлмелердің температурасы екі түрлі болып қала береді. Мұның сыры – есіктердің еденге жақын төмен етіп жасалуы мен өтпелі дәліздердің ұзын, бұрылысты («сынық») сипатында және қабырғалардың қалыңдығында жатыр. Моншада ешбір ішкі есік болмаса да, ауа қызуы араласпайды! Келушілер ыстық будан шығып, салқын бөлмеге ауысу арқылы дене жасушаларын шынықтырып, иммунитетті күшейткен және қан тамырларын реттеген. 6. Массаж (Уқалату) бөлмесі Орталық залынан кейінгі биіктігі 4,4 метр болатын ең үлкен бөлме. Мұнда ешқандай софа (орындық) орнатылмаған, себебі массаж тікелей еден астындағы жылу жүйесінен
17 қызып тұрған мәрмәр плиталардың үстінде жасалатын болған. Шығыс моншаларында массаж жасайтын арнайы кәсіби шеберлерді «қадымшылар» деп атаған. Бұл өнер атадан балаға мирас болып қалатын үлкен әулеттік кәсіп саналған. Буға пісіп, шираған денені қадымшылар уқалау арқылы қан айналымын жақсартып, буын ауруларын емдеген. 7. Тазалық бұрыштары (Гигиеналық қуыстар) Орталық жуыну бөлмесінің оң жағында көлемі 1х1 метрлік оңаша қуыс бөлмелер орналасқан. Олардың есігін жабу үшін жоғарыдан түсірілетін ши есіктер қолданылған. Бұл жерде адамдар жеке отырып, қырынып, тырнақ пен шаштарын қырқып тазалаған. Едені сәл биіктеу жасалғандықтан, лас су арықша арқылы орталық залдың еңкіш еденіне бағытталып, темір торлардан сыртқа қарай ағып кетіп отырған. IV. ЖЕРАСТЫ ЖЫЛЫТУ ЖҮЙЕСІ Шығыс моншасының ең негізгі кереметі – оның еден астындағы калориферлік жылыту жүйесі. Моншаның сыртқы жағында орналасқан арнайы пештен (ошақтан) шыққан ыстық ауа мен түтін еден плиталарының астындағы өте дәл есеппен, белгілі бір ретпен қойылған тастардың арасындағы түтінжолдар (каналдар) арқылы жүріп өткен. Ыстық газ бен ауа еденді және мәрмәр софаларды төменнен біркелкі қыздырып, жылуды ең алдымен ыстық бөлмеге, сосын орталық залға таратқан. Өз жылуын беріп суыған түтін қабырғалардың жоғарғы жағына орнатылған арнайы мұржа-түтікшелер арқылы сыртқа шығарылып отырған. Осылайша, еден астындағы оттың қызуы бүкіл ғимаратты үнемді әрі толық жылытуға жеткілікті болған. V. ОРТАҒАСЫРЛЫҚ МОНШАҒА ТҮСУ ЕРЕЖЕЛЕРІ (XI ҒАСЫР ӨСИЕТІ) Құрметті қонақтар, Шығыс моншасы тек жуынатын орын емес, үлкен мәдениет пен философиялық мектеп болған. Кіреберіс бөлмеде ХІ ғасырдың әдеби мұраларынан (айталық, «Қабуснама» тәрізді шығыс дидактикалық еңбектерінен) алынған моншаға түсудің мынадай алтын ереже-өсиеттері жазылған: «Балам саған айтам: моншаға қарныңды толтырып барма, — ол залал, күнде бара берме, — ол зиян… Моншаға екі күнде бір рет барған жөн. Қыста да, жазда да денеңді үйрету үшін алдыңғы бөлмеде біраз бол, келесі бөлмеде де аялда, сонан кейін ғана ыстық бөлмеде масаттануыңа болады. Бірақ онда да көп отырып қалма. Моншаның ыстығы тәніңе толық әсер еткен соң оңаша бөлмеге барып жуын. Моншада тәніңе ыстық-суық суды құя берме, оның да шарқын (мөлшерін) біл. Оңаша бөлме бос болса бақыттымын деп біл. Өйткені, ғұламалар бос моншаны «олжаның олжасы» деп есептеген. Шығарда шашыңды құрғат, сулы шашпен тысқа шығу парасатты және құрметті адамдарға лайықсыз. Сулы шашпен тысқа шығып, қадірлі қауымға көріну — әдепсіздік. Моншада сыра-су ішуден аулақ бол. Бұл өте зиян және денеңнің ісінуі мүмкін…» VI. ҚОРЫТЫНДЫ МЕН ӘЛЕМДІК САБАҚТАСТЫҚ Ұлы сәулетші Ле Корбюзенің: «Архитектура – сана-сезімнің, ой-дүниесінің айнасы, яғни жиынтығы» деген аталы сөзі бар. Шынында да, ХVІ ғасырдағы Түркістан шеберлерінің бұл туындысы орта ғасырлардағы қазақ топырағында ғылым мен технологияның, гигиена мен медицинаның қаншалықты жоғары деңгейде дамығанын көрсетеді. Дәл осы сәулеттік үлгі мен инженерлік құрылым (жартылай жерасты, жылыту жүйесі, бөлмелер жобасы) Ташкент, Баку, Түркия және Венгрия қалаларындағы көне шығыс моншаларында да кездеседі. Ең басты мақтанышымыз – ХХ ғасырдың 80-ші жылдары Алматы қаласында бой көтерген атақты «Арасан» емдеу-сауықтыру кешенінің ең күрделі әрі негізгі жобасы дәл осы Түркістандағы «Шығыс моншасының» сәулеттік үлгісі негізінде жасалып, өмірге келген болатын.
18 Назар қойып тыңдағандарыңызға рақмет! Енді монша ішіне кіріп, ХVІ ғасыр шеберлерінің қолымен қаланған едендерді, мәрмәр плиталарды өз көздеріңізбен көруге және тарихи атмосфераны сезінуге шақырамын.
19 «ҚЫЛУЕТ» ЖЕРАСТЫ МЕШІТІ ЕСКЕРТКІШТІҢ ТАРИХИ ЖӘНЕ ДІНИ МАҢЫЗЫ Құрметті саяхатшылар, «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы аумағындағы рухани сапарымыздың ең қасиетті, терең сырлы аялдамасы – ортағасырлық бірегей сәулет ескерткіші, сопылық ілімнің ірі орталығы болған «Қылует» жерасты мешіті. - Орналасқан жері: Нысан Қожа Ахмет Ясауи кесенесінен оңтүстік-батысқа қарай 140 метр қашықтықта орналасқан. - «Қылует» ұғымының сыры: «Қылует» сөзінің тамыры арабтың «Халауәтун» – жалғыздық, жеке қалып өмір сүруге ұмтылу, оқшаулану деген ұғымынан шыққан. Ал түркімен тілінде бұл сөз «құпия» деген мағынаны береді. Бұл – сопылардың дүние қызығынан бас тартып, Жаратушымен оңаша қалып, рухани кемелденуге бет бұрған мекені. - Негізгі тарихи маңызы: Халық аңыздары мен тарихи зерттеулерге сүйенсек, түркі әлемінің рухани ұстазы Қожа Ахмет Ясауи пайғамбар жасы – 63-ке толғанда, «Жер үстінде пайғамбардан артық өмір сүру күнә» деп, осы қылуетті арнайы салдырып, қалған өмірін жер астында өткізген. Дәл осы жерде ол өзінің әлемге әйгілі «Диуани хикмет» (Даналық кітабы), «Мират-ул-қулуб», «Пақырнама» сынды іргелі еңбектерін жазып, мыңдаған шәкірт тәрбиелеген. - Ұстаздық шежіресі: «Насабнама» деректері бойынша, Ясауидің әкесі Ибраһим шайықтың өзі отыздан астам жерасты мешітіне имамдық етсе, Ахмет Ясауи елуден астам қылуетке ұстаздық жасап, оларға өз шәкірттерін имам етіп тағайындап отырған. ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН СӘУЛЕТТІК КЕЗЕҢДЕРІ «Қылует» – алғашқыда тек екі-ақ бөлмеден басталған өте қарапайым құрылыс болғанымен, ғасырлар өте келе қажеттілікке байланысты кеңейіп, он сегіз бөлмеге дейін жеткен үлкен жерасты кешені. 1. Зерттелу тарихы және А.Л. Шмидт макеті Ғимарат ХХ ғасырдың бірінші жартысына дейін (1940 жылдарға дейін) үзіліссіз жұмыс істеп тұрған. Мұнда зікір салуға мыңдаған (жиырма мыңға дейін) сопылар жиналатын болған. 1940 жылы Үлкен Қылует бұзылмас бұрын, сәулетші А.Л. Шмидт ағаш пен папье-машеден оның интерьерінің дәлме-дәл макетін жасап үлгереді. Нысанның жалпы ауданы макет бойынша 20,5х11,5 метрді құрайды. 1982 жылы «Қазқайтажаңғырту» мекемесі ескерткішті қалпына келтіру кезінде дәл осы Шмидттің макетін негізге алды. 2. Құрылыстың даму кезеңдері Археологтар Т.Н. Сенигова, Е. Смағұлов және М. Тұяқбаевтардың зерттеулері қылуеттің бірнеше тарихи кезеңнен өткенін дәлелдеді: - І кезең (ХІІ ғасыр): Ең көне бөлігі – Ахмет Ясауи мінәжат еткен «Ғар» бөлмесі және оның үстіндегі алғашқы шикі (қам) кесектен тұрғызылған мешіт. - ІІ кезең (ХІV–ХV ғасырлар – Әмір Темір заманы): Әмір Темір кесене құрылысын бастағанда, қам кесектен салынған көне қылуеттің мүшкіл халін көріп, оны күйдірілген кірпіштен қайта салдырады. - ІІІ кезең (ХVІ ғасырдың соңы – ІІ Абдулла хан тұсы): Бұқар билеушісі Абдулла ханның Түркістанға сапары кезінде қылуеттің солтүстік-батыс шаруашылық бөлігі күйдірілген қышпен қайта қаланып, кешен қазіргі ауқымына жетеді. МЕШІТ БӨЛМЕЛЕРІ МЕН ОЛАРДЫҢ ҚЫЗМЕТІ Қазір біз ортағасырлық сопылардың тыныс-тіршілігіне куә болған бөлмелерді аралаймыз. Кешен негізінен діни-ғұрыптық (намаз, зікір) және шаруашылық (тазалық, ас дайындау) бөліктерінен тұрады. 1. Бас қосу залы (Он алты бағаналы үлкен бөлме) Бұл – сопылардың жиналып, жаппай құлшылық жасайтын ең үлкен бөлмесі (№6 бөлме).
20 - Ерекшелігі: Бөлменің жайпақ төбесінің белағаштары он алты бағанаға сүйеледі. Ол бағаналар түркістандық мәнердегі өте әсем, күрделі өрнектермен бедерленген. - Тарихи дерек: Бағаналардың бірегей түпнұсқалары қазіргі уақытта Ташкент өнер музейінің экспозициясында сақтаулы тұр. 2. Намаз оқитын орталық мешіт бөлмесі Шаршы пішінді, михрабы бар негізгі құлшылық бөлмесі. Оның төбесі ертеректе күмбезді болған. Зерттеулер барысында бұл мешіттің қабырғалары астындағы «Ғар» бөлмесінің қабырғаларымен дәл келмей, 15 градусқа қиғаш орналасқаны анықталды. Бұл – төмендегі «Ғардың» әлдеқайда көне екенін және үстіңгі мешіттің кейіннен (Әмір Темір заманында) басқа бағытпен қайта тұрғызылғанын көрсететін басты сәулеттік айғақ. 3. Төменгі «Ғар» бөлмесі (Мінәжат орны) Қылуеттің ең жүрегі, ең киелі нүктесі – жер астында орналасқан «Ғар» бөлмесі. Бұл – сопының оқшауланып, нәпсіні тыйып, «зікір» салатын орны. - Құрылымы: «Ғарға» кіру үшін диаметрі 75х90 см, тереңдігі 1,10 метр болатын сопақ құдық (люк) арқылы төмен түседі. Әрі қарай кірпішпен қаланған төрт баспалдақты ұзын дәліз басталады. Дәліз михраб тәрізді шығысқа бағытталған және 12 күйдірілген кірпіштен өрілген аркамен аяқталады. - Көлемі: Ғардың өзі өте шағын, шаршы пішінді (1,34х1,34 метр), төбесі күмбезбен көмкерілген. Еденіне күйдірілген кірпіш төселген. Бұрыштарында шырақ немесе кітап қоюға арналған биіктігі 50 см, ені 30 см болатын екі кішігірім ойықша (тауаша) жасалған. Қожа Ахмет Ясауи өмірінің соңғы жылдарын дәл осы тар да қараңғы, бірақ рухани нұрға толы бөлмеде өткізген. 4. Шілдехана бөлмелері «Ғардың» үстіңгі қабаты мен маңында орналасқан бөлмелер. Шілдехана – сопылардың 40 күн бойы ораза ұстап, аз тамақ ішіп, үздіксіз құлшылық ету (шілде отыру) рәсіміне арналған, рухани тазару бөлмелері. 5. Шаруашылық және Тазалық кешені Құрылыстың екінші кезеңінде қосылған №9–18 бөлмелер толығымен шаруашылық пен гигиенаға арналған. Археологиялық қазбалар кезінде: - №10, 11, 14 бөлмелерден құдық орындары, - №14, 15 бөлмелерден суағар жүйесі, - №14 бөлмеден ошақ пен үлкен қазан орны табылған. Бұл деректер мұнда ұзақ уақыт бойы сыртқы әлемнен оқшауланып өмір сүрген діндарлар мен шәкірттердің ас-су ішуіне, дәрет алып, діни әдет-ғұрыптар мен тазалық жоралғыларын толыққанды атқаруына жағдай жасалғанын көрсетеді. Әр бөлменің еден деңгейінің әртүрлі болуы бұл бөлмелердің әр кезеңде біртіндеп жалғанып салынғанын дәлелдейді. ҚОРЫТЫНДЫ: РУХАНИ КЕШЕННІҢ БҮГІНГІ КЕЛБЕТІ «Қылует» жерасты мешіті – алғашқы нұсқасында толықтай жер астында салынып, кейінгі бірнеше мәрте жөндеулер мен айналасындағы мәдени қабаттың (топырақтың) өсуі әсерінен бүгінде жартылай жерасты мешітіне айналған бірегей ескерткіш. Кеңестік кезеңде бұл жердің кірпіштері мен материалдары май зауытын салуға тасылып, қатты қирағанына қарамастан, жанашыр мамандар мен археологтардың арқасында қайта қалпына келтірілді. Бұл орын – түркі халықтары арасында ислам діні мен сопылық ілімнің кеңінен қанат жаюына, рухани мәдениеттің өркендеуіне негіз болған ұлы тарихтың куәгері. Назарларыңызға рақмет! Енді сіздерді «Қылуеттің» ішіне өтіп, бабалар ізі қалған бағаналар мен Қожа Ахмет Ясауидің мінәжат мекені – «Ғар» бөлмесін өз көздеріңізбен көруге шақырамын.
21 ЖҰМА МЕШІТІ ЕСКЕРТКІШТІҢ ТАРИХИ ЖӘНЕ РУХАНИ МАҢЫЗЫ Құрметті саяхатшылар, «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы аумағындағы келесі зерттейтін бірегей нысанымыз – Түркістан шаһарының көне сәулет өнері мен рухани тарихының куәгері, бүгінде музей ретінде қызмет етіп тұрған «Жұма мешіті». - Орналасқан жері: Нысан Қожа Ахмет Ясауи кесенесінен оңтүстікке қарай 160 метр қашықтықта, қылует мешітіне жақын маңда орналасқан. - Түпкі тарихы мен Аңыздар: Халық арасындағы көне аңыз-әфсаналар мен тарихи деректерге сүйенсек, дәл осы жерде ХІІ ғасырда сопылық ілімнің ұлы ұстазы Қожа Ахмет Ясауидің өз үйі (баспанасы) болған. Ұстаз дүниеден өткен соң, оның адал шәкірттері бұл қасиетті шаңырақты мешітке айналдырып, ғасырлар бойы қастерлеп ұстаған. - Қайта жаңғыру кезеңдері: Ғимарат заман талабына сай бірнеше рет бұзылып, қайта тұрғызылды. Бүгінгі бізге жеткен құрылыстың негізі ХІХ ғасырдың екінші жартысында (нақтырақ айтсақ, соңғы үлкен құрылысы 1878 жылы) жергілікті тұрғындардың күнделікті құлшылық етуі және жұма намазын бірге оқуы үшін салынған. Мешіт ХХ ғасырдың соңына қарай үлкен мәдени орталыққа айналды: 1982–1998 жылдар аралығында мұнда археологиялық музей жұмыс істеді. Ал 2020 жылы ғимаратқа толықтай заманауи реставрация және қайта өңдеу жұмыстары жүргізіліп, мешіт өз қалпында жаңартылды. Қазіргі таңда бұл нысан Түркістанның діни әрі мәдени тарихын баяндайтын дербес музей ретінде қала қонақтарын қабылдап келеді. СӘУЛЕТТІК ПІШІНІ МЕН ҚҰРЫЛЫС ТЕХНОЛОГИЯСЫ Жұма мешіті – дәстүрлі Орта Азиялық және оңтүстік қазақстандық халықтық сәулет өнерінің, соның ішінде шикі материалдарды өңдеу мен ағаш ұсталығының тамаша үлгісі. 1. Материалы және Төбесін жабу әдісі - Қабырғалары: Ғимараттың негізгі бөлмелері мен оған жалғасқан бастырманың қабырғалары жергілікті шикі кірпіштен (саз кесектен) қаланған. Саз балшық жаздың ыстығында ішті салқын, ал қыстың суығында жылы ұстауға мүмкіндік берген. Ішкі қабырғалары өте күрделі әрі сапалы сылақпен өңделген. - «Васса» әдісі: Мешіт төбесінің жабылуы ерекше назар аудартады. Мұнда ортағасырлық «Васса» технологиясы қолданылған: арқалық ағаштардың үстіне арнайы өңделген жіңішке тақтайшалар немесе шыбықтар (васса) тізіліп, оның үстіне ылғал мен суықты өткізбейтін қалың қамыс қабаты төселген. Ең үстіңгі бетіне қалың етіліп арнайы дайындалған саз балшық құйылған. Бұл әдіс төбенің беріктігі мен гидрооқшаулағыштығын қамтамасыз еткен. 2. Ішкі өлшемдері мен Сәндік арқалық - Мешіт залы: Негізгі «Мешіт» бөлмесі төрт бұрышты, шаршы жобада салынған. Қабырғаларының өлшемі 6х6 метрді құрайтын еңселі құрылыс. Мешіт қабырғаларының жалпы сыртқы ені – 6,2 метр. - Биіктігі: Ішкі жағынан ғимараттың биіктігі 4,0 метрді құрайды. - Орталық діңгек: Бөлменің қақ ортасында орналасқан 8 қырлы ағаш діңгек (бағана) бүкіл төбенің салмағын ұстап тұр. Қабырғаларға орнатылған арнайы ойық тіреуіштер мен осы сегіз қырлы діңгекке барып тірелетін сәндік ағаш арқалық мешіт интерьеріне ерекше көркемдік пен ортағасырлық сән береді. - Ішкі Михраб: Мұсылмандардың құбыла бағытын көрсететін, имам намаз жүргізетін ішкі михрабтың биіктігі – 2,3 метр. БАСТЫРМА (АШЫҚ ГАЛЕРЕЯ) ЖӘНЕ СЫРТҚЫ МИХРАБТАР
22 Жұма мешітінің алдыңғы жағына 1958 жылы ауқымды ашық галерея – бастырма қосып салынған. Бұл құрылым ыстық күндері намаз оқуға келушілердің сыймай қалған бөлігін күн көзінен қорғау үшін өте қолайлы болды. - Өлшемдері: Бастырманың ұзындығы 30 метр, ал ені 5 метрді құрайды. - Ағаш бағаналар: Биіктігі 4 метр болатын көптеген ағаш бағаналар (бағаналар қатары) бастырманың ортақ үлкен шатырын тіреп, ғимараттың алдыңғы бетіне монументалды әрі салтанатты көрініс сыйлайды. - Сыртқы Михрабтар: Бастырманың артқы қабырғасында арнайы жасалған 4 ойық (тауаша) бар. Бұл ойықтар сыртқы «Михраб» рөлін атқарады. Мешіт ішіне сыймай, сыртқы бастырма астында намазға тұрған жамағат осы сыртқы михрабтар арқылы құбыла бағытын дәл анықтап, имамға ұйыған. МУЗЕЙ ЭКСПОЗИЦИАСЫ МЕН ҚҰНДЫ ЖӘДІГЕРЛЕР Бүгінгі таңда Жұма мешіті музейін аралай отырып, біз Түркістан өңірінің ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы рухани және мәдени өмірімен тікелей таныса аламыз. Музей экспозициясы мен қорында сақталған жәдігерлер бірнеше бағытқа бөлінеді: 1. Аса құнды діни қолжазбалар мен сирек басылымдар: Көне түркі, шағатай және араб тілдерінде жазылған діни, пәлсапалық еңбектер, Құран кітаптары мен оның тәпсірлері. Олар бұл өңірде хат тану мен діни ілімнің қаншалықты терең болғанын дәлелдейді. 2. Этнографиялық жәдігерлер: Мешітте күнделікті қолданыста болған шырақтар, мыс құмғандар мен сылапшындар, діни жоралғыларға арналған бірегей заттар. 3. Жайнамаздар: Орта Азия шеберлерінің қолынан шыққан, ою-өрнекпен көмкерілген түрлі-түсті тоқыма және кілем жайнамаздар. Бұл экспозиция Түркістан аймағындағы көне мешіттердің өзіндік сәулеттік, тұрмыстық ерекшеліктерін, мұсылмандық мәдениеттің даму жолын шынайы әрі жан-жақты ашып көрсетеді. ҚОРЫТЫНДЫ Құрметті саяхатшылар, Түркістандағы ірі діни орталықтардың бірі болған бұл «Жұма мешіті» – ХІІ ғасырдағы Ясауи бабамыздың қарапайым баспанасынан бастау алып, ХІХ ғасырдың зәулім мешітіне, кейіннен бүгінгі заманның қала тарихын паш ететін бағалы музейіне айналған қасиетті ескерткіш. Ол бізге тән мен жан тазалығының, сәулеттік шеберлік пен рухани сабақтастықтың ұлы үлгісін паш етеді. Назар қойып тыңдағандарыңызға рақмет! Енді барлықтарыңызды мешіт музейінің ішіне өтіп, сегіз қырлы көне діңгекті көруге және ХІХ ғасырдан қалған сирек қолжазбалар мен діни жәдігерлер көрмесін тамашалауға шақырамын.