Created in Canva
SÁCH LẬT • LỊCH SỬ 11 CHIẾN TRANH LẠNH 1947 – 1989 Cuộc đối đầu giữa hai siêu cường và những tác động toàn cầu THỰC HIỆN BỞI Hoàng Mạnh Dương Hoàng Khánh Phong • Lý Mạnh Đoàn TRƯỜNG THPT HÒA BÌNH
MỞ ĐẦU 02 MỞ KHÓA CHỦ ĐỀ Một cuộc đối đầu toàn cầu không tuyên chiến trực tiếp giữa hai siêu cường. CHIẾN TRANH LẠNH LÀ GÌ? Trạng thái đối đầu căng thẳng về chính trị, quân sự, kinh tế và tư tưởng giữa Mỹ và Liên Xô sau Chiến tranh thế giới thứ hai. VÌ SAO GỌI LÀ “LẠNH”? Hai siêu cường tránh chiến tranh trực tiếp quy mô lớn với nhau, nhưng cạnh tranh quyết liệt và hậu thuẫn các bên trong nhiều xung đột khu vực. KHUNG THỜI GIAN Chuyên đề tập trung giai đoạn 1947– 1989; sự tan rã của Liên Xô năm 1991 là mốc kết thúc cuối cùng của trật tự hai cực Xô–Mỹ. CÂU HỎI DẪN ĐƯỜNG Điều gì khiến đồng minh thời chiến trở thành đối thủ chiến lược, và cuộc đối đầu ấy đã làm thay đổi thế giới ra sao? TỪ KHÓA: HAI CỰC • RĂN ĐE HẠT NHÂN • LIÊN MINH • HÒA HOÃN
1 • NGUYÊN NHÂN 03 VÌ SAO CHIẾN TRANH LẠNH BÙNG NỔ? Nguyên nhân cơ bản: sự đối lập và cạnh tranh ảnh hưởng giữa Mỹ và Liên Xô trong trật tự sau năm 1945. TRẬT TỰ THẾ GIỚI SAU 1945 ĐỐI LẬP HỆ TƯ TƯỞNG Mỹ đại diện cho hệ thống tư bản chủ nghĩa; Liên Xô là trung tâm của hệ thống xã hội chủ nghĩa. CẠNH TRANH CHIẾN LƯỢC Hai bên theo đuổi mục tiêu, lợi ích an ninh và mô hình trật tự quốc tế khác nhau. TRANH GIÀNH ẢNH HƯỞNG Mở rộng đồng minh, viện trợ, ảnh hưởng chính trị và quân sự tại châu Âu cùng nhiều khu vực. KẾT QUẢ: THẾ GIỚI DẦN HÌNH THÀNH CỤC DIỆN HAI CỰC XÔ – MỸ
2 • DÒNG THỜI GIAN 04 DÒNG THỜI GIAN: NHỮNG MỐC CẦN NHỚ Học theo cụm sự kiện sẽ dễ nhớ hơn học thuộc từng năm riêng lẻ. 1947 Học thuyết Truman Mỹ công bố chính sách ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản. 1949 NATO ra đời Liên minh quân sự do Mỹ và các nước Tây Âu thành lập. 1955 Hiệp ước Vác-sa-va Liên Xô và các nước Đông Âu lập liên minh quân sự. 1962 Khủng hoảng tên lửa Cuba Đối đầu hạt nhân lên đến đỉnh điểm; thế giới sát bờ chiến tranh. 1989 Bức tường Berlin sụp đổ Biểu tượng lớn của chia cắt châu Âu chấm dứt. Ghi nhớ: 1947 mở đầu giai đoạn đối đầu; 1989 là bước ngoặt lớn; 1991 Liên Xô tan rã.
3 • BIỂU HIỆN 05 CHIẾN TRANH LẠNH DIỄN RA NHƯ THẾ NÀO? Không chỉ là quân sự: cuộc cạnh tranh lan rộng trên nhiều mặt. CHÍNH TRỊ – NGOẠI GIAO Hình thành hai hệ thống, hai khối nước; tuyên truyền và cạnh tranh ảnh hưởng quốc tế. QUÂN SỰ – VŨ KHÍ Chạy đua vũ trang, phát triển vũ khí hạt nhân và tên lửa; xây dựng các liên minh quân sự. KINH TẾ – KHOA HỌC Viện trợ, cạnh tranh mô hình phát triển, chạy đua không gian và công nghệ. CHIẾN TRANH ỦY NHIỆM Hai bên hỗ trợ các lực lượng đối địch trong một số cuộc xung đột khu vực. TUYÊN TRUYỀN – VĂN HÓA Cạnh tranh về thông tin, hình ảnh, thể thao và sức hấp dẫn của hệ thống. ĐẶC ĐIỂM NỔI BẬT: ĐỐI ĐẦU TOÀN DIỆN NHƯNG TRÁNH ĐỤNG ĐỘ QUÂN SỰ TRỰC TIẾP GIỮA HAI SIÊU CƯỜNG.
4 • HAI KHỐI ĐỐI ĐẦU 06 THẾ GIỚI HAI CỰC: HAI HỆ THỐNG, HAI LIÊN MINH Sơ đồ khái quát — các nước có quan hệ phức tạp hơn một phép chia tuyệt đối. KHỐI TƯ BẢN CHỦ NGHĨA KHỐI XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Trung tâm: Mỹ Trung tâm: Liên Xô LIÊN MINH TIÊU BIỂU NATO (1949); các đồng minh Tây Âu và một số đối tác khác. LIÊN MINH TIÊU BIỂU Hiệp ước Vác-sa-va (1955); Liên Xô và nhiều nước Đông Âu.ĐỐI ĐẦU CẠNH TRANH ẢNH HƯỞNG • RĂN ĐE HẠT NHÂN • KHỦNG HOẢNG KHU VỰC Lưu ý: Không phải mọi quốc gia đều hoàn toàn lệ thuộc vào một khối; Phong trào Không liên kết tìm cách giữ độc lập trong quan hệ quốc tế.
5 • ĐIỂM NÓNG 07 NHỮNG ĐIỂM NÓNG TIÊU BIỂU Các cuộc khủng hoảng cho thấy nguy cơ lan rộng của cạnh tranh giữa hai siêu cường. BERLIN Đức và Berlin bị chia cắt sau chiến tranh. Bức tường Berlin (1961) trở thành biểu tượng của sự phân chia Đông – Tây. CUBA – 1962 Khủng hoảng tên lửa Cuba đẩy thế giới đến gần nguy cơ chiến tranh hạt nhân; sau đó hai bên chú ý hơn đến cơ chế liên lạc và kiểm soát khủng hoảng. CHIẾN TRANH KHU VỰC Một số xung đột tại châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh chịu tác động của cạnh tranh quốc tế, gây tổn thất lớn cho dân thường. BÀI HỌC TỪ KHỦNG HOẢNG CUBA: ĐỐI THOẠI, KIỂM SOÁT VŨ KHÍ VÀ TRÁNH TÍNH TOÁN SAI CÓ Ý NGHĨA SỐNG CÒN. Phân biệt: Chiến tranh lạnh là cục diện đối đầu; chiến tranh nóng là xung đột vũ trang thực tế.
6 • HẬU QUẢ 08 HẬU QUẢ ĐỐI VỚI THẾ GIỚI Một cuộc đối đầu không tuyên chiến trực tiếp vẫn để lại tác động sâu rộng. CHIẾN TRANH LẠNH Chạy đua vũ trang Nguồn lực lớn dành cho quân sự. Nguy cơ hạt nhân Nhân loại nhiều lần đứng trước rủi ro thảm họa. Chia rẽ quốc tế Liên minh, đối đầu và chia cắt kéo dài. Xung đột khu vực Nhiều cộng đồng chịu mất mát và tàn phá. Tác động hai mặt Cạnh tranh thúc đẩy một số tiến bộ khoa học, nhưng đi cùng chi phí và rủi ro lớn.
7 • KẾT THÚC VÀ VIỆT NAM 09 KẾT THÚC CHIẾN TRANH LẠNH: NGUYÊN NHÂN VÀ TÁC ĐỘNG Bước ngoặt cuối thập niên 1980 mở ra bối cảnh quốc tế mới. VÌ SAO ĐỐI ĐẦU GIẢM NHIỆT? • Chạy đua vũ trang gây gánh nặng kinh tế. • Cả hai bên có nhu cầu giảm căng thẳng, mở rộng đối thoại. • Những biến đổi chính trị – kinh tế ở Liên Xô và Đông Âu làm thay đổi cục diện. CÁC MỐC CHUYỂN BIẾN • 1987: Mỹ và Liên Xô ký Hiệp ước INF về loại bỏ tên lửa tầm trung và tầm ngắn. • 1989: Hội nghị Malta thường được xem là dấu mốc tuyên bố kết thúc đối đầu. • 1991: Liên Xô tan rã, trật tự hai cực Xô – Mỹ chấm dứt. TÁC ĐỘNG ĐỐI VỚI VIỆT NAM THUẬN LỢI Môi trường quốc tế thuận lợi hơn cho đối thoại, hợp tác, phá thế bao vây và mở rộng quan hệ đối ngoại. THÁCH THỨC Cần thích ứng với trật tự thế giới biến đổi, nâng cao nội lực và xử lý quan hệ quốc tế linh hoạt. Ý chính: Chiến tranh lạnh kết thúc không đồng nghĩa mọi chiến tranh và xung đột trên thế giới đều chấm dứt.
8 • SƠ ĐỒ ÔN TẬP 10 SƠ ĐỒ TƯ DUY: NHỚ NHANH TRONG 60 GIÂY CHIẾN TRANH LẠNH NGUYÊN NHÂN Đối lập tư tưởng • cạnh tranh chiến lược THỜI GIAN 1947–1989; bước ngoặt 1989 BIỂU HIỆN Hai khối • chạy đua vũ trang • điểm nóng HẬU QUẢ Chia rẽ • tốn kém • nguy cơ hạt nhân KẾT THÚC Đối thoại • hòa hoãn • Liên Xô tan rã 1991 VIỆT NAM Cơ hội hợp tác và yêu cầu thích ứng CÔNG THỨC NHỚ: NGUYÊN NHÂN → ĐỐI ĐẦU → HẬU QUẢ → HÒA HOÃN/KẾT THÚC → TÁC ĐỘNG