ช่างสิบหมู่ โรงเรียนซางตาครู้สคอนแวนท์
คํานํามรดกทางวัฒนธรรมไทยอันทรงคุณคาที่สืบทอดกันมาอยางยาวนาน สวนหนึ่งเกิดจาก รังสรรคของ "ชางสิบหมู" กลุมชางฝมือผูเปนดั่งเสาหลักในการจรรโลงความงดงามทาง ศิลปสถาปตยกรรมและประณีตศิลปของชาติ งานชางสิบหมูไมเพียงแตสะทอนถึง ทักษะอันเลิศเลอและความวิริยอุตสาหะเทานั้น แตยังผูกพันอยางลึกซึ้งกับวิถีชีวิต ความเชื่อ และสถาบันหลักของสังคมไทย e-book เลมนี้จัดทําขึ้นเพื่อรวบรวมองคความรูเกี่ยวกับชางสิบหมู ทั้งในเรื่องของ ประวัติความเปนมา ประเภทของงานชาง ตลอดจนอัตลักษณอันโดดเดนของแตละหมู ชาง โดยมุงหวังใหเปนแหลงขอมูลที่เขาใจงาย สะดวกตอการศึกษาคนควา และชวยจุด ประกายความสนใจใหแกเยาวชนรวมถึงผูที่สนใจในศิลปวัฒนธรรมไทย คณะผูจัดทําหวังเปนอยางยิ่งวา e-book เลมนี้จะเปนประโยชนและมีสวนชวยในการ อนุรักษ สืบสาน และสงตอคุณคาของงานชางสิบหมูใหอยูคูแผนดินไทยตราบนานเทา นาน หากมีขอผิดพลาดประการใด คณะผูจัดทําตองขออภัยมา ณ ที่นี้ดวย ผูจัดทํา นางสาวณัฐชา เพิ่มพรอม
สารบัญ คํานํา ประวัติของชางสิบ ชางเขียน ชางแกะ ชางสลัก ชางกลึง ชางหลอ ชางปน ชางหุน ชางรัก ชางบุ ชางปูน สรุป บรรณานุกรม ปกหลัง 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 14 15
ประวัติ กรมชางสิบหมู เปนกรมที่มีหนาที่ทําราชการจําเพาะดานการชางที่เกี่ยวของกับ งาน ศิลปกรรมตางๆ ทั้งในดานวิจิตรศิลปและประณีตศิลป ภายในพระบรมราชูปถัมภมาตั้งแต โบราณ กรมชางสิบหมูและขาราชการซึ่งเปนชางตางๆในกรมนี้ แมวามีหนาที่โดยตรงคือรับ ราชการสนองพระราชประสงค ในสวนองคพระมหากษัตริยก็ดี แตมิไดหมายความวาพระ มหากษัตริยจะทรงสงวนไวทรงใชสอยทําการ แตในสวนพระองคเทานั้น กรมการชางสิบหมู เปนกราชางที่ทรงพระมหากรุณาใหรวบรวมผูคนที่มีฝมือ เขาใจ และสามารถทําการชางตางๆ ขึ้นเปนหมูเปนกรมเพื่อจะไดเปนกําลังในกิจการกอสรางที่เปนงานศิลปกรรมตางๆ เปนตนวา พระราชวัง วัดวาอาราม สาธารณะตางๆ ซึ่งพระมหากษัตริยทรงถือวาเปนพระราชภาระกิจ ในพระบรมราชูปถัมภโดยตรง เพื่อยังใหศักดิ์ศรีแกบานเมือง เปนการบํารุงพระศาสนาใหรุง รือง สงเสริมพระเกียรติยศใหปรากฎในแผนดินและชวยผดุงการชางศิลปตางๆ สําหรับบาน เมืองใหเจริญและดํารงอยูได ตามพระราชกฤษฎีกาแบงสวนราชการ กรมศิลปากร กระทรวงศึกษาธิการ พ.ศ. 2535 มี การรวมหนวยงานราชการ 3 หนวยงาน คือ กองหัตถศิลป กองสถาปตยกรรม และวิทยาลัย ชางศิลป ใหเปนหนวยงานเดียวกันใชชื่อวา สถาบันศิลปกรรม เมื่อกรมศิลปากรยายมาสังกัด ในกระทรวงวัฒนธรรม ในพ.ศ. 2545 สํานักสถาปตยกรรมไดเปลี่ยนชื่อเปน "สํานักสถาปต กรรมและหัตถศิลป" จน พ.ศ. 2548 มีการแบงสวนราชการใหม ตามพระราชกฤษฎีกาแบง สวนราชการ กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2548 ยกเลิกสํานักสถาปต กรรมและหัตถศิลป และกําหนดสํานักใหมขึ้นแทน 2 สํานัก คือ สํานักชางสิบหมู และสํานัก สถาปตยกรรม ในปจจุบัน
ช่างเขียน ชางเขียน คือ ชางผูมีความเชี่ยวชาญดานการวาดภาพและการออกแบบลวดลายทาง ศิลปกรรมไทย ถือเปนชางที่มีบทบาทสําคัญในการสรางสรรคงานจิตรกรรมไทยซึ่งสะทอนถึง ความเชื่อ ศาสนา ประวัติศาสตร และวัฒนธรรมของชาติไทยมาตั้งแตอดีต งานของชางเขียน พบไดในวัด พระราชวัง และโบราณสถานตาง ๆ โดยเฉพาะภาพจิตรกรรมฝาผนังที่ใชบอกเลา เรื่องราวเกี่ยวกับพระพุทธศาสนา วรรณคดี และวิถีชีวิตของผูคนในแตละยุคสมัย หนาที่สําคัญของชางเขียน คือ การเขียนภาพจิตรกรรมฝาผนัง การออกแบบลวดลายไทย การเขียนลายรดนํ้า และการตกแตงอาคารหรือศิลปวัตถุใหมีความสวยงาม งานของชางเขียน ไมเพียงแตสรางความงดงามทางศิลปะเทานั้น แตยังเปนสื่อในการถายทอดความรู ความเชื่อ และภูมิปญญาของคนไทยจากรุนสูรุนอีกดวย
ช่างแกะ ชางแกะ คือ ชางผูเชี่ยวชาญในการแกะสลักวัสดุตาง ๆ เชน ไม งาชาง กระดูก หรือหิน ใหเกิดเปนลวดลาย รูปภาพ และรูปทรงที่งดงามตามแบบศิลปะไทย งานแกะสลักเปน งานที่ตองใชความละเอียดออน ความอดทน และทักษะเฉพาะตัว เนื่องจากการแกะ วัสดุแตละชนิดมีเทคนิคที่แตกตางกัน หนาที่ของชางแกะ คือ การสรางลวดลายตกแตงอาคาร เครื่องใช และศิลปวัตถุตาง ๆ โดยเฉพาะงานไมแกะสลักที่พบไดตามวัดและพระราชวัง ผลงานของชางแกะชวยเพิ่ม คุณคาทางศิลปะและแสดงใหเห็นถึงความประณีตของภูมิปญญาชางไทย
ช่างสลัก ชางสลัก เปนหนึ่งในชางสิบหมูที่มีความเชี่ยวชาญดานการแกะสลักลวดลายและรูปทรง ลงบนวัสดุตาง ๆ เชน ไม หิน งาชาง กระดูก และโลหะ โดยอาศัยความประณีต ความ ชํานาญ และความรูดานศิลปกรรมไทย เพื่อสรางสรรคผลงานที่มีความงดงามและมี เอกลักษณ หนาที่ของชางสลัก คือ การแกะสลักและตกแตงชิ้นงานสําหรับงานสถาปตยกรรมและ ศิลปกรรมไทย เชน บานประตู หนาตาง ธรรมาสน ตูพระธรรม และประติมากรรมตาง ๆ รวมถึงการบูรณะและอนุรักษงานศิลปกรรมไทย เพื่อสืบทอดภูมิปญญาและมรดก ทางวัฒนธรรมของชาติใหคงอยูตอไป.
ช่างกลึง ชางกลึง คือ ชางผูมีความสามารถในการใชเครื่องกลึงเพื่อปรับแตงวัสดุตาง ๆ ใหมีรูป ทรงตามตองการ โดยเฉพาะไมและโลหะ งานกลึงเปนงานที่ตองอาศัยความแมนยําสูง เนื่องจากตองควบคุมขนาด รูปทรง และความสมดุลของชิ้นงาน หนาที่ของชางกลึง คือ การผลิตเสา ลูกกรง ภาชนะ เครื่องใช และชิ้นสวนตาง ๆ ที่ ตองการความสมมาตร ผลงานของชางกลึงมีสวนสําคัญในการสรางสรรคงาน สถาปตยกรรมและศิลปกรรมไทยใหมีความสวยงามและเปนระเบียบ
ช่างหล่อ ชางหลอ คือ ชางผูเชี่ยวชาญในการหลอโลหะใหเปนรูปทรงตาง ๆ ตามแบบที่กําหนด โดยใชเทคนิคการหลอที่สืบทอดกันมาแตโบราณ งานหลอเปนกระบวนการสําคัญใน การสรางพระพุทธรูป รูปเหมือนบุคคลสําคัญ ระฆัง และศิลปวัตถุทางศาสนา หนาที่ของชางหลอ คือ การเตรียมแมพิมพ หลอมโลหะ และเทโลหะลงในแบบหลอ เพื่อใหไดผลงานตามตองการ ชางหลอตองมีความรูเกี่ยวกับคุณสมบัติของโลหะและ กระบวนการผลิต เพื่อใหผลงานมีความแข็งแรง สวยงาม และคงทน
ช่างหุ่น ชางหุน คือ ชางผูทําหนาที่สรางหุนหรือตนแบบสําหรับงานศิลปกรรมประเภทตาง ๆ เพื่อใชเปนแบบในการปน หลอ หรือสรางผลงานจริง งานหุนมีความสําคัญเพราะชวย กําหนดสัดสวน รูปทรง และรายละเอียดของชิ้นงานกอนเขาสูขั้นตอนการผลิต หนาที่ของชางหุน คือ การสรางแบบจําลองและโครงสรางตนแบบของผลงาน ศิลปกรรม เพื่อใหชางแขนงอื่นสามารถนําไปใชในการทํางานตอไดอยางถูกตอง งาน ของชางหุนจึงเปนพื้นฐานสําคัญของการสรางผลงานศิลปกรรมขนาดใหญ
ช่างรัก ชางรัก คือ ชางผูเชี่ยวชาญในการใชยางรักสําหรับเคลือบและตกแตงพื้นผิวของงาน ศิลปกรรมไทย ยางรักชวยเพิ่มความเงางาม ความคงทน และปองกันความเสียหายจาก สภาพแวดลอม นอกจากนี้ยังเปนพื้นฐานสําคัญของงานลายรดนํ้าและงานปดทอง หนาที่ของชางรัก คือ การลงรัก ปดทอง และตกแตงเครื่องใชหรือศิลปวัตถุใหมีความ งดงามตามแบบศิลปะไทย งานของชางรักเปนเอกลักษณที่สะทอนความประณีตและ ความวิจิตรของศิลปกรรมไทยไดอยางชัดเจน
ช่างบุ ชางบุ คือ ชางผูมีความเชี่ยวชาญในการตี ดุน และขึ้นรูปแผนโลหะใหเปนลวดลายหรือ รูปทรงตาง ๆ ตามแบบที่กําหนด งานบุเปนงานที่ตองใชทั้งความแข็งแรง ความละเอียด และความชํานาญในการควบคุมเครื่องมือ หนาที่ของชางบุ คือ การสรางลวดลายบนแผนโลหะสําหรับใชประดับอาคาร เครื่อง ราชูปโภค และศิลปวัตถุทางศาสนา ผลงานของชางบุชวยเพิ่มความงดงามและคุณคา ทางศิลปกรรมใหแกงานสถาปตยกรรมไทย
ช่างปูน ชางปูน คือ ชางผูมีความรูและความสามารถในการสรางสรรคงานปูนปนและตกแตง สถาปตยกรรมไทย โดยใชปูนเปนวัสดุหลักในการขึ้นรูปเปนลวดลาย รูปบุคคล เทวดา หรือสัตวในวรรณคดี งานปูนปนเปนศิลปกรรมที่พบไดอยางแพรหลายในวัดและโบราณ สถานของไทย หนาที่ของชางปูน คือ การสรางและตกแตงลวดลายปูนปนบนอาคาร เจดีย พระอุโบสถ และโบราณสถานตาง ๆ เพื่อเพิ่มความสวยงามและแสดงถึงเอกลักษณของศิลปะไทย ผลงานของชางปูนมีบทบาทสําคัญในการอนุรักษมรดกทางวัฒนธรรมของชาติ
ช่างป น ชางปน คือ ชางผูมีความรูความสามารถในการขึ้นรูปวัสดุตาง ๆ เชน ดินเหนียว ขี้ผึ้ง หรือปูน เพื่อสรางเปนประติมากรรมและรูปทรงตามตองการ งานปนถือเปนพื้นฐาน สําคัญของงานศิลปกรรมไทยหลายแขนง เนื่องจากเปนขั้นตอนแรกในการสราง พระพุทธรูป รูปเหมือนบุคคล เทวดา สัตว และลวดลายประดับสถาปตยกรรม หนาที่ของชางปน คือ การสรางตนแบบสําหรับงานประติมากรรมและงานหลอโลหะ รวมถึงการปนลวดลายตกแตงอาคารทางศาสนาและโบราณสถานตาง ๆ ชางปนตองมี ความรูเรื่องสัดสวน รูปราง และความงามตามแบบศิลปะไทย เพื่อใหผลงานมีความถูก ตองและสวยงามตามหลักศิลปกรรม
สรุป งานชางสิบหมู คือ รากฐานของงานศิลปกรรมไทยที่แสดงใหเห็นถึงอัตลักษณของชาติ ควรคาแกการอนุรักษและสืบทอด สานตอใหคนรุนหลังไดศึกษาเรียนรู จนเกิดความรัก ความซาบซึ้ง และความภาคภูมิใจ ในความเปนเอกลักษณของชาติไทย งานศิลปกรรม ดานชางสิบหมู ภายใตการกํากับดูแลของ กลุมประณีตศิลป สํานักชางสิบหมู กรม ศิลปากร ประกอบไปดวย งานชางเขียน งานชางลายรดนํ้า งานชางหุนชางปนลาย งาน ชางประดับมุก งานชางบุ งานชางศิราภรณ งานชางแกะสลัก งานชางไมประณีต งาน ชางปดทอง งานชางประดับกระจก และงานชางสนะ ซึ่งลวนเปนงานที่มีคุณคาและมี ลักษณะเฉพาะของงาน แตละประเภท ที่แตกตางกันไป
บรรณานุกรม https://www.finearts.go.th/traditionalart/categorie/history https://www.finearts.go.th/traditionalart/categorie/history https://www.finearts.go.th/traditionalart/categorie/history https://www.finearts.go.th/traditionalart/categorie/history https://www.finearts.go.th/traditionalart/categorie/history กรมศิลปากร สํานักชางสิบหมู ศิลปวัฒนธรรม : ชางสิบหมูคืออะไร หอสมุดแหงชาติ : ชางสิบหมู