«БАТЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ ӘКІМДІГІ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫНЫҢ ТЕРЕКТІ АУДАНЫ БІЛІМ БЕРУ БӨЛІМІНІҢ «ЖҰЛДЫЗ» БӨБЕКЖАЙЫ» МКҚК «Қазақ тілінің төл дыбыстарын ертегі арқылы меңгерту» (Мектеп жасына дейінгі 5 жастағы балаларға арналған әдістемелік құрал) 2025 жыл
Педагогикалық кеңес Хаттама №2 20 қараша 2025 жыл Құрастырушылар: Наукенова Айнұр Нұрланқызы «Жұлдыз» бөбекжайының қазақ тілі пәні мұғалімі Рецензенттер: Мендигалиева Акмарал Куанышевна Білім беру бөлімінің әдіскері Исатова Светлана Кибашовна «Жұлдыз» бөбекжайының директоры «Қазақ тілінің төл дыбыстарын ертегі арқылы меңгерту» әдістемелік құрал мектепке дейінгі ұйымның 5 жастағы балаларына арналған. Бағдарламаның негізгі мақсаты – балаларға қазақ тілінің төл дыбыстарын дұрыс айтуға үйрету, сөздік қорын дамыту және байланыстырып сөйлеу дағдыларын қалыптастыру. Бағдарлама мазмұнында әр дыбыс арнайы кейіпкерлер мен қызықты ертегілер арқылы ұсынылады. Сабақ барысында ойын технологиясы, коммуникативтік әдістер, шығармашылық тапсырмалар, артикуляциялық жаттығулар және интерактивті тәсілдер қолданылады. Бағдарлама мектепке дейінгі ұйымның қазақ тілі пәні педагогтеріне арналған және оқу-тәрбие процесінде қолдануға ұсынылады.
3 МАЗМҰНЫ ТҮСІНДІРМЕ ЖАЗБА..........................................................................................4 1. ТЕОРИЯЛЫҚ – ӘДІСНАМАЛЫҚ БӨЛІМ 1.1. Жетекші педагогикалық идеясының сипаттамасы........................................7 1.2. Психологиялық-педагогикалық ерекшеліктері..............................................8 1.3.Қолданылатын педагогикалық технологиялар және олардың тиімділігі.....9 2. ПРАКТИКАЛЫҚ БӨЛІМ. 2.1 Оқу-тақырыптық жоспар………….............................................................2 2.2. Ұйымдастырылған іс-әрекет конспектісі ………………………......…14 Қорытынды ..........................................................................................................65 Бақылау және диагностика бөлімі......................................................................67 Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.......................................................................71
4 ТҮСІНІК ХАТ Өзектілігі Қазіргі білім беру жүйесінде мектепке дейінгі тәрбиелеу мен оқыту үдерісінде тәрбиеленушілердің тілдік құзыреттілігін қалыптастыру, ана тілін құрметтеуге баулу және дұрыс сөйлеу мәдениетін дамыту – басым бағыттардың бірі болып табылады. Мектепке дейінгі кезең – баланың тілінің қарқынды дамып, дыбыстарды қабылдау, ажырату және дұрыс айту қабілеттері қалыптасатын маңызды кезең. Сондықтан осы жаста қазақ тілінің дыбыстық ерекшеліктерін дұрыс меңгерту өзекті мәселе болып саналады. Қазақ тілінің төл дыбыстары (ә, ө, ү, ұ, і, қ, ғ, ң, һ) – тілдің ұлттық ерекшелігін айқындайтын маңызды дыбыстар. Алайда тәжірибеде кейбір тәрбиеленушілердің аталған дыбыстарды дұрыс айтпауы, бір-бірімен шатастыруы немесе орыс тілінің дыбысталу үлгісіне бейімдеп қолдануы жиі кездеседі. Мұндай қиындықтар баланың сөзді дұрыс дыбыстауына, сөздік қорының дамуына, байланыстырып сөйлеуіне және тілдік қарым-қатынас жасауына кері әсерін тигізуі мүмкін. Осыған байланысты балалардың жас ерекшелігіне сай, қызығушылығын арттыратын тиімді әдіс-тәсілдерді пайдалану қажеттілігі туындайды. Мектепке дейінгі жаста ойын мен көркем әдебиет, әсіресе ертегі, тәрбиеленушінің жетекші әрекетінің бірі болып табылады. Ертегі арқылы бала қоршаған ортаны таниды, жаңа сөздерді меңгереді, тілдік қорын байытады, кейіпкерлердің әрекеті арқылы ойлау, есте сақтау және сөйлеу дағдыларын дамытады. Ертегі мазмұны балаларға эмоционалдық жағынан жақын әрі қызықты болғандықтан, төл дыбыстарды табиғи түрде қабылдап, дұрыс айтуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар ертегі кейіпкерлері мен оқиғалары арқылы дыбыстарды қайталау баланың есте сақтау қабілетін күшейтіп, тілдік белсенділігін арттырады. «Қазақ тілінің төл дыбыстарын ертегі арқылы меңгерту» әдістемелік құралы тәрбиеленушілердің жас және психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып әзірленген. Құрал мазмұнында әрбір төл дыбысқа арналған ертегілер, тіл дамыту тапсырмалары, дидактикалық ойындар, артикуляциялық жаттығулар және шығармашылық жұмыстар жүйеленіп ұсынылады. Бұл балалардың дыбыстарды дұрыс меңгеруіне, сөздік қорының артуына, байланыстырып сөйлеу дағдыларының қалыптасуына және қазақ тіліне деген қызығушылығының күшеюіне ықпал етеді. Осыған орай, қазақ тілінің төл дыбыстарын мектепке дейінгі кезеңнен бастап қызықты әрі тиімді әдістер арқылы меңгерту, оның ішінде ертегіні оқыту құралы ретінде пайдалану – бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі болып табылады.
5 Мақсаты: Мектепке дейінгі ұйым тәрбиеленушілеріне қазақ тілінің төл дыбыстарын ертегі арқылы меңгерту, дыбыстарды дұрыс айту, сөз ішінде ажырата білу және сөйлеу тілін дамытуға жағдай жасау. Міндеттері: қазақ тілінің төл дыбыстары туралы бастапқы түсінік қалыптастыру; тәрбиеленушілерді төл дыбыстарды дұрыс әрі анық айтуға үйрету; төл дыбыстарды сөз ішінде ажырата білу және дұрыс қолдану дағдыларын қалыптастыру; ертегі мазмұны арқылы сөздік қорын байыту және байланыстырып сөйлеу тілін дамыту; артикуляциялық және тілдік жаттығулар арқылы сөйлеу мәдениетін жетілдіру; дидактикалық ойындар арқылы тыңдалым және айтылым дағдыларын дамыту; қазақ тіліне қызығушылықтарын арттыру және тілдік белсенділігін қалыптастыру. Пәннің оқу жоспарындағы орны «Қазақ тілінің төл дыбыстарын ертегі арқылы меңгерту» әдістемелік құралы мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты мен үлгілік оқу бағдарламасының талаптарына сәйкес әзірленіп, мектепке дейінгі ұйымдардың оқу-тәрбие үдерісінде қосымша (вариативтік) бөлім ретінде қолдануға ұсынылады. Әдістемелік құралдың мазмұны тәрбиеленушілердің жас және жеке ерекшеліктерін ескере отырып құрастырылған және мектепке дейінгі ұйымдардың мектепалды даярлық тобы (5–6 жас) тәрбиеленушілеріне арналған. Құрал қазақ тілінің төл дыбыстарын меңгертуді ұйымдастырылған іс-әрекет барысында жүйелі түрде жүзеге асыруға бағытталған. Әдістемелік құрал мазмұны мектепке дейінгі ұйымның білім беру үдерісіндегі «Қатынас» білім беру саласымен тығыз байланыста іске асырылады және қазақ тілі, сөйлеуді дамыту, көркем әдебиет, сауат ашу негіздері ұйымдастырылған іс-әрекеттерімен кіріктіріле жүргізіледі. Сонымен қатар тілдік ойындар, шығармашылық тапсырмалар, жеке және топтық жұмыстар барысында тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Құралды іске асыру барысында тәрбиеленушілердің дыбыстық мәдениетін қалыптастыру, сөздік қорын байыту, байланыстырып сөйлеу тілін дамыту, дұрыс дыбыстау дағдыларын жетілдіру көзделеді. Әр оқу іс-әрекеті барысында ертегі мазмұны арқылы белгілі бір төл дыбысқа басымдық беріліп, тыңдалым, айтылым және тілдік қарым-қатынас дағдылары кешенді түрде дамытылады.
6 Бағдарламаның мазмұны аптасына 1 сағат, оқу жылында 36 сағатқа жоспарланып ұсынылады. Оқу жүктемесі мектепке дейінгі ұйымның жұмыс жоспарына сәйкес вариативтік компонент есебінен ұйымдастырылады. Қажет болған жағдайда ұйымның бағытына, тәрбиеленушілердің тілдік деңгейіне және педагогтің жұмыс ерекшелігіне қарай сағат саны мен мазмұнына толықтырулар енгізуге мүмкіндік қарастырылған. Әдістемелік құрал мектепке дейінгі ұйым педагогтарына тәрбиеленушілердің қазақ тілінің төл дыбыстарын меңгеруін жүйелі ұйымдастыруға, қызығушылығын арттыруға және оқу-тәрбие үдерісінің тиімділігін қамтамасыз етуге бағытталған практикалық көмекші құрал ретінде қолданылады. Күтілетін нәтижелер Әдістемелік құралды меңгеру нәтижесінде тәрбиеленушілер: қазақ тілінің төл дыбыстарын (ә, ө, ү, ұ, і, қ, ғ, ң, һ) таниды және ажырата алады; төл дыбыстарды дұрыс, анық және түсінікті айтады; төл дыбыстар кездесетін сөздерді дұрыс қолданып, сөйлеу барысында пайдаланады; ертегі мазмұны бойынша өз ойын қарапайым түрде байланыстырып жеткізе алады; сөздік қоры молайып, сөйлеу тілінің белсенділігі артады; артикуляциялық жаттығуларды орындау арқылы дыбыстарды айту дағдылары жетіледі; тыңдау, түсіну және өз ойын айту қабілеттері дамиды; қазақ тіліне қызығушылығы артып, оқу әрекетіне белсенді қатысады.
7 1. ТЕОРИЯЛЫҚ – ӘДІСНАМАЛЫҚ БӨЛІМ 1.1. Жетекші педагогикалық идеясының сипаттамасы «Қазақ тілінің төл дыбыстарын ертегі арқылы меңгерту» әдістемелік құралының жетекші педагогикалық идеясы Қазіргі кезеңде мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту жүйесінде тәрбиеленушінің тұлғалық, танымдық және тілдік дамуына ерекше көңіл бөлінуде. Әсіресе мектепке дейінгі жастағы балалардың сөйлеу мәдениетін қалыптастыру, сөздік қорын молайту, ана тілінің дыбыстық ерекшеліктерін дұрыс меңгерту – маңызды педагогикалық міндеттердің бірі болып табылады. Осы тұрғыда қазақ тілінің төл дыбыстарын (ә, ө, ү, ұ, і, қ, ғ, ң, һ) дұрыс айтуға, ажыратуға және күнделікті сөйлеу барысында орынды қолдануға үйрету өзекті мәселеге айналып отыр. Мектепке дейінгі ұйым тәжірибесінде тәрбиеленушілердің қазақ тілінің төл дыбыстарын дұрыс дыбыстамауы, дыбыстарды шатастыруы, сөздерді бұрмалап айтуы жиі кездеседі. Кей жағдайда балалардың сөйлеу барысында төл дыбыстарды жеңілдетіп айтуы немесе басқа тілдің дыбыстық ықпалымен алмастыруы байқалады. Бұл өз кезегінде баланың байланыстырып сөйлеу дағдысына, тілдік белсенділігіне және коммуникативтік қабілетінің қалыптасуына әсер етеді. Сондықтан мектепке дейінгі кезеңнен бастап дыбыстық мәдениетті қалыптастырудың тиімді жолдарын қарастыру – бүгінгі білім беру жүйесінің басым бағыттарының бірі. Осыған байланысты «Қазақ тілінің төл дыбыстарын ертегі арқылы меңгерту» әдістемелік құралының жетекші педагогикалық идеясы тәрбиеленушілердің жас ерекшеліктеріне сәйкес қазақ тілінің төл дыбыстарын ертегі желісі арқылы қызықты, қолжетімді, эмоционалды жағымды ортада меңгертуге жағдай жасауға негізделеді. Әдістемелік құралдың басты педагогикалық идеясы – қазақ тілінің төл дыбыстарын дәстүрлі қайталау, жаттату тәсілдері арқылы ғана емес, баланың қызығушылығын арттыратын ертегі, ойын, шығармашылық тапсырмалар, тілдік жаттығулар арқылы табиғи түрде меңгерту. Себебі мектепке дейінгі жастағы бала үшін ертегі – қоршаған әлемді танып-білудің, тілдік қарым- қатынастың және эмоционалдық қабылдаудың маңызды құралы. Бала ертегі тыңдау барысында кейіпкерлермен бірге әрекет етеді, олардың сөздерін қайталайды, жаңа сөздерді қабылдайды, оқиғаларды есте сақтайды. Мұндай ортада дыбысты қабылдау үдерісі жеңіл әрі нәтижелі жүзеге асады. Жетекші педагогикалық идеяның негізінде тәрбиеленушілердің қызығушылық арқылы білімді меңгеруі қағидаты жатыр. Егер бала оқу әрекетіне эмоционалды қызығушылықпен қатысса, оның есте сақтау қабілеті артып, білімді қабылдауы тиімді болады. Осы орайда әрбір төл дыбысқа арнайы ертегі кейіпкерлерін, сюжеттік оқиғаларды, дыбыстық тапсырмаларды қолдану арқылы балалардың оқу әрекетіне деген ынтасы
8 күшейеді. Мысалы, «Ә» дыбысын меңгертуде «Әдемі әтеш», «Ө» дыбысына «Өзендегі өрік», «Ү» дыбысына «Үкі мен үйшік» сияқты ертегі элементтерін пайдалану дыбысты қызықты формада қабылдауға мүмкіндік береді. Бұл педагогикалық идеяның тағы бір ерекшелігі – тілдік ортаны табиғи қалыптастыру. Яғни бала дыбысты тек қайталап қана қоймай, оны естиді, көреді, айтады, ойын барысында қолданады, ертегі мазмұны арқылы күнделікті өмірмен байланыстырады. Мұндай кешенді әрекет дыбыстың бала жадында ұзақ сақталуына және сөйлеу барысында еркін қолданылуына ықпал етеді. Әдістемелік құралда жетекші педагогикалық идеяны жүзеге асыру барысында бірнеше педагогикалық тәсілдер кешені қолданылады: Біріншіден, ертегі технологиясы. Ертегі – мектепке дейінгі жастағы балаға ең жақын әрі түсінікті жанрлардың бірі. Ертегі кейіпкерлері арқылы бала дыбысты жеңіл қабылдайды, жаңа сөздерді меңгереді және байланыстырып сөйлеуге дағдыланады. Әрбір ертегі мазмұнында нақты бір төл дыбысқа басымдық беріліп, сол дыбысты дұрыс айтуға арналған сөздер жүйелі енгізіледі. Екіншіден, ойын технологиясы. Баланың жетекші әрекеті – ойын. Осыған байланысты дыбыстарды меңгерту барысында «Дыбысты тап», «Қай сөзден естідің?», «Суретті сәйкестендір», «Кім дұрыс айтады?» сияқты дидактикалық ойындар ұйымдастырылады. Ойын барысында бала өздігінен ізденуге, ойлауға, дыбыстарды ажыратуға үйренеді. Үшіншіден, артикуляциялық жаттығулар. Қазақ тілінің төл дыбыстарын дұрыс айту үшін сөйлеу мүшелерінің қозғалысын дамыту маңызды. Сондықтан әр дыбысқа сәйкес тіл, ерін, жақ бұлшықеттеріне арналған артикуляциялық жаттығулар қолданылады. Бұл дыбыстарды анық әрі дұрыс дыбыстауға мүмкіндік береді. Төртіншіден, сөздік және шығармашылық жұмыстар. Әрбір ертегіден кейін жаңа сөздермен жұмыс, сурет бойынша әңгімелеу, сөйлем құрау, рөлдік ойындар ұйымдастырылады. Бұл тәрбиеленушілердің сөздік қорын байытып, өз ойын жүйелі жеткізу қабілетін дамытады. Жетекші педагогикалық идеяның әдіснамалық негізі мектепке дейінгі білім берудегі тұлғалық-бағдарлы оқыту, ойын арқылы оқыту, коммуникативтік тәсіл, интеграциялық оқыту қағидаттарына сүйенеді. Тұлғалық-бағдарлы оқыту қағидаты бойынша әр тәрбиеленушінің жеке ерекшелігі ескеріліп, оқу әрекеті қызығушылығына қарай ұйымдастырылады. Ал коммуникативтік тәсіл балалардың еркін қарым-қатынас жасауына, өз ойын жеткізуіне жағдай жасайды. Әдістемелік құралдың жаңашылдығы – қазақ тілінің төл дыбыстарын меңгертуде ертегіні оқу материалы ғана емес, тілдік дамытушы
9 педагогикалық құрал ретінде жүйелі қолдануында. Әр дыбыс арнайы ертегімен, ойынмен, тілдік тапсырмалармен және шығармашылық әрекеттермен кіріктіріліп беріледі. Бұл балалардың дыбысты тек теориялық деңгейде емес, практикалық тұрғыда меңгеруіне мүмкіндік береді. Әдістемелік құралды қолдану нәтижесінде тәрбиеленушілер қазақ тілінің төл дыбыстарын дұрыс айтып, ажырата білуге дағдыланады, сөздік қоры артады, байланыстырып сөйлеу қабілеті дамиды, тыңдалым және айтылым мәдениеті қалыптасады. Сонымен қатар балалардың қазақ тіліне деген қызығушылығы артып, ұлттық тілдік құндылықтарды құрметтеу сезімі нығаяды. Осылайша, «Қазақ тілінің төл дыбыстарын ертегі арқылы меңгерту» әдістемелік құралының жетекші педагогикалық идеясы – тәрбиеленушілердің тілдік құзыреттілігін қалыптастыруда ертегіні тиімді педагогикалық құрал ретінде пайдалану арқылы қазақ тілінің төл дыбыстарын табиғи, қызықты әрі нәтижелі меңгертуге бағытталған инновациялық тәжірибе болып табылады. 1.2. Психологиялық-педагогикалық ерекшеліктері «Қазақ тілінің төл дыбыстарын ертегі арқылы меңгерту» әдістемелік құралы мектепке дейінгі жастағы тәрбиеленушілердің психологиялық және педагогикалық даму ерекшеліктерін ескере отырып әзірленген. Себебі мектепке дейінгі кезең – баланың тұлғалық, тілдік, танымдық, эмоционалдық және әлеуметтік дамуы қарқынды жүретін, қоршаған орта туралы алғашқы түсініктері қалыптасатын ерекше кезең болып табылады. Осы жастағы балалардың сөйлеу тілі белсенді дамып, дыбыстарды қабылдау, ажырату, есте сақтау, қайталау және дұрыс айту қабілеттері қалыптаса бастайды. Сондықтан қазақ тілінің төл дыбыстарын меңгертуде тәрбиеленушілердің жас және психологиялық ерекшеліктерін ескеру оқыту тиімділігінің негізгі алғышарттарының бірі болып табылады. Мектепке дейінгі жастағы тәрбиеленушілердің басты психологиялық ерекшеліктерінің бірі – қабылдау үдерісінің көрнекі-бейнелік сипатта болуы. Бұл кезеңдегі балалар абстрактілі түсініктерге қарағанда нақты бейнелерді, суреттерді, қимыл-қозғалысты және көркем оқиғаларды жақсы қабылдайды. Сондықтан қазақ тілінің төл дыбыстарын меңгертуде көрнекілік құралдары, ертегі кейіпкерлері, сюжеттік суреттер, бейнелі тапсырмалар мен ойын элементтерін пайдалану тиімді нәтиже береді. Әсіресе ертегі мазмұны балалардың қабылдауына жеңіл әрі эмоционалды жағынан әсерлі болғандықтан, дыбыстарды меңгеру үдерісін қызықты әрі нәтижелі етеді. Мектепке дейінгі кезеңдегі тәрбиеленушілердің тағы бір маңызды ерекшелігі – ойын әрекетінің жетекші рөл атқаруы. Психолог ғалымдардың пайымдауынша, мектеп жасына дейінгі бала қоршаған әлемді ойын арқылы таниды, қарым-қатынасқа түседі және жаңа білімді жеңіл меңгереді. Осыған байланысты әдістемелік құралда төл дыбыстарды меңгерту ойын технологияларымен тығыз байланыста ұйымдастырылады. «Дыбысты тап»,
10 «Сиқырлы сандықша», «Кім дұрыс айтады?», «Суретті сәйкестендір», «Ертегіні аяқта» сияқты дидактикалық ойындар тәрбиеленушілердің қызығушылығын арттырып, дыбыстарды дұрыс айтуына ықпал етеді. Ойын барысында бала өзін еркін сезінеді, қорқынышсыз сөйлейді және дыбысты табиғи түрде бірнеше рет қайталайды. Тәрбиеленушілердің еліктеу қабілетінің жоғары болуы да төл дыбыстарды меңгертуде маңызды психологиялық фактор болып табылады. Балалар ересектердің сөйлеу үлгісіне, дыбысты айту ерекшелігіне, дауыс ырғағына және сөздерді қолдануына еліктеу арқылы тілдік дағдыларды меңгереді. Сондықтан педагогтің сөйлеу мәдениеті, дыбыстарды анық әрі дұрыс айтуы ерекше маңызға ие. Әдістемелік құралда педагогтің ертегіні мәнерлеп оқуы, кейіпкерлердің дауысын салып сөйлеуі, дыбыстарды нақты артикуляциямен көрсетуі қарастырылады. Бұл балалардың дұрыс дыбыстау дағдыларын қалыптастыруға оң әсер етеді. Мектепке дейінгі жастағы балалардың есте сақтау ерекшелігі көбінесе еріксіз сипатта болады. Яғни тәрбиеленушілер өзіне қызықты, эмоционалды әсер еткен материалды тез қабылдап, ұзақ уақыт есте сақтайды. Құрғақ түсіндіру мен жаттату кей жағдайда балалардың қызығушылығын төмендетуі мүмкін. Ал ертегі арқылы берілген дыбыстық тапсырмалар баланың есте сақтау қабілетін күшейтіп, жаңа сөздерді жеңіл меңгеруге ықпал етеді. Мысалы, белгілі бір дыбысқа құрылған кейіпкер есімдері мен қайталанатын сөздер баланың сол дыбысты есте сақтауына көмектеседі. Осылайша дыбысты үйрену табиғи әрі эмоционалды ортада жүзеге асады. Сонымен қатар мектепке дейінгі тәрбиеленушілердің зейінінің тұрақсыздығы да ескеруді қажет етеді. Бұл жаста бала ұзақ уақыт бойы бір әрекетке назарын шоғырландыра алмайды. Осыған байланысты оқу әрекеті барысында әдіс-тәсілдердің алмасып отыруы маңызды. Әдістемелік құралда ертегі тыңдау, суретпен жұмыс, дыбыстық жаттығулар, артикуляциялық тапсырмалар, қимылды ойындар, сергіту сәттері және шығармашылық жұмыстар өзара кіріктіріліп беріледі. Мұндай әрекеттер балалардың шаршамауына, сабаққа деген қызығушылығының сақталуына мүмкіндік береді. Төл дыбыстарды меңгертуде тәрбиеленушілердің сөйлеу аппаратының физиологиялық ерекшеліктері де маңызды орын алады. Қазақ тіліндегі қ, ғ, ң, ү, ұ, һ сияқты дыбыстардың артикуляциялық құрылымы күрделі болғандықтан, балалар үшін оларды дұрыс айту белгілі бір жаттығуларды қажет етеді. Сондықтан әдістемелік құралда әр дыбысқа сәйкес артикуляциялық жаттығулар жүйесі қарастырылған. Тіл, ерін, тыныс алу мүшелерін дамытуға арналған арнайы тапсырмалар балалардың дыбыстарды анық айтуына ықпал етеді. Мысалы, тілдің қозғалысын жетілдіруге арналған жаттығулар «ң», «ғ», «қ» дыбыстарын дұрыс қоюға көмектеседі. Психологиялық-педагогикалық тұрғыдан алғанда, мектепке дейінгі тәрбиеленушілер үшін жағымды эмоционалдық орта қалыптастыру маңызды талаптардың бірі болып табылады. Бала өзіне сенімді, еркін, қолдауды
11 сезінетін ортада ғана белсенді әрекет етеді. Осыған байланысты әдістемелік құралды жүзеге асыру барысында педагог тарапынан мадақтау, ынталандыру, жетістікке жетелеу әдістері кеңінен қолданылады. Тәрбиеленушінің әрбір кіші жетістігін бағалау оның өзіне деген сенімін арттырып, тіл үйренуге деген ынтасын күшейтеді. Сонымен қатар әдістемелік құралда тәрбиеленушілердің жеке ерекшеліктерін ескеру қағидаты басшылыққа алынады. Әр баланың сөйлеу қарқыны, дыбысты қабылдау деңгейі, есте сақтау қабілеті мен тілдік белсенділігі әртүрлі болады. Осыған сәйкес педагог сараланған тапсырмалар ұсынып, қажет жағдайда жеке жұмыстар ұйымдастырады. Кейбір тәрбиеленушілерге дыбысты бірнеше рет қайталау немесе қосымша артикуляциялық жаттығулар қажет болуы мүмкін. Мұндай жеке қолдау жұмыстары баланың табысты дамуына ықпал етеді. Әдістемелік құралдың психологиялық-педагогикалық ерекшеліктерінің тағы бір маңызды бағыты – коммуникативтік орта қалыптастыру. Балалар тек дыбысты үйреніп қана қоймай, оны сөйлеу барысында қолдануға, сұрақтарға жауап беруге, өз ойын айтуға, ертегі мазмұнын әңгімелеуге дағдыланады. Бұл тәрбиеленушілердің байланыстырып сөйлеу дағдыларын, тілдік қарым- қатынасын және сөйлеу мәдениетін дамытуға мүмкіндік береді. Осылайша, «Қазақ тілінің төл дыбыстарын ертегі арқылы меңгерту» әдістемелік құралы тәрбиеленушілердің психологиялық және педагогикалық ерекшеліктерін жан-жақты ескере отырып құрастырылған. Әдістемелік құралда ойын, ертегі, көрнекілік, артикуляциялық жаттығулар және шығармашылық тапсырмаларды кешенді пайдалану арқылы тәрбиеленушілердің қазақ тілінің төл дыбыстарын тиімді меңгеруіне, сөздік қорының артуына, байланыстырып сөйлеу дағдыларының қалыптасуына және қазақ тіліне деген қызығушылығының дамуына жағдай жасалады. Бұл мектепке дейінгі білім беру сапасын арттыруға және тәрбиеленушінің мектепке жан-жақты дайын тұлға болып қалыптасуына негіз болады. 1.3. Қолданылатын педагогикалық технологиялар және олардың тиімділігі «Қазақ тілінің төл дыбыстарын ертегі арқылы меңгерту» әдістемелік құралын жүзеге асыру барысында мектепке дейінгі жастағы тәрбиеленушілердің жас және жеке ерекшеліктеріне сәйкес тиімді педагогикалық технологияларды қолдану маңызды орын алады. Өйткені мектепке дейінгі кезеңде баланың тілдік қабілеті, сөйлеу мәдениеті, дыбыстарды қабылдау және дұрыс айту дағдылары белсенді қалыптасады. Осыған байланысты қазақ тілінің төл дыбыстарын меңгертуде баланың қызығушылығын арттыратын, оқу әрекетіне белсенді қатысуына мүмкіндік беретін және дыбыстық дағдыларды табиғи түрде қалыптастыратын заманауи педагогикалық технологияларды кешенді түрде пайдалану көзделеді.
12 Әдістемелік құрал мазмұнында ертегі технологиясы, ойын технологиясы, дамыта оқыту технологиясы, коммуникативтік технология, денсаулық сақтау технологиясы және ақпараттық-коммуникациялық технология элементтері жүйелі түрде қолданылады. Бұл технологиялар тәрбиеленушілердің қазақ тілінің төл дыбыстарын дұрыс меңгеруіне, сөздік қорының дамуына және байланыстырып сөйлеу дағдыларының қалыптасуына ықпал етеді. Ертегі технологиясы Әдістемелік құралдың негізгі мазмұны ертегі технологиясына негізделген. Ертегі – мектепке дейінгі жастағы балалар үшін ең түсінікті әрі қызықты оқыту құралдарының бірі. Ертегі арқылы бала жаңа сөздерді меңгереді, кейіпкерлердің әрекетін бақылау арқылы ойлау қабілетін дамытады, эмоциялық әсер алады және сөйлеу дағдыларын жетілдіреді. Қазақ тілінің төл дыбыстарын меңгертуде әр дыбысқа арнайы мазмұндық ертегілер ұсынылады. Мысалы, «Ә» дыбысын меңгертуде «Әдемі әтеш», «Ө» дыбысында «Өзендегі өрік», «Ү» дыбысында «Үкі мен үйшік» сияқты ертегілер пайдаланылады. Бұл тәсіл балалардың белгілі бір дыбысты бірнеше рет естуіне, қайталауына және сөз ішінде дұрыс қолдануына мүмкіндік береді. Тиімділігі: тәрбиеленушілердің оқу әрекетіне қызығушылығын арттырады; дыбыстарды эмоционалды қабылдауға ықпал етеді; сөздік қорды байытады; есте сақтау қабілетін жақсартады; байланыстырып сөйлеуді дамытады; қазақ тіліне қызығушылық қалыптастырады. Ойын технологиясы Мектепке дейінгі тәрбиеленушінің негізгі әрекеті – ойын. Сондықтан төл дыбыстарды меңгертуде ойын технологиясы кеңінен қолданылады. Дидактикалық ойындар арқылы бала оқу материалын еркін әрі қызығушылықпен қабылдайды. Әдістемелік құралда «Дыбысты тап», «Сиқырлы сандықша», «Кім жылдам?», «Суретті сәйкестендір», «Қай сөзден естідің?», «Артық сөзді тап» сияқты ойындар енгізілген. Ойын барысында тәрбиеленушілер дыбыстарды ажыратады, дұрыс айтады және сөз ішінде қолдануға машықтанады. Тиімділігі: баланың танымдық белсенділігін арттырады; дыбысты ажырату қабілетін қалыптастырады; зейін мен есте сақтауды дамытады; тілдік қарым-қатынас жасауға үйретеді; қорқыныш пен қысылуды азайтады; оқу үдерісін қызықты етеді. Дамыта оқыту технологиясы Әдістемелік құралда дамыта оқыту технологиясы тәрбиеленушінің ойлау, салыстыру, талдау және қорытынды жасау қабілеттерін дамытуға
13 бағытталған. Бұл технология барысында бала тек дайын білімді қабылдап қана қоймай, өздігінен ойлануға, шешім қабылдауға үйренеді. Мысалы, дыбыстарды салыстыру, сөздерден белгілі бір дыбысты табу, сурет бойынша әңгіме құрастыру, ертегіні жалғастыру сияқты тапсырмалар ұсынылады. Тиімділігі: логикалық ойлауды дамытады; сөйлеу белсенділігін арттырады; шығармашылық қабілеттерін жетілдіреді; баланың өзіндік пікір айтуына мүмкіндік береді; танымдық қызығушылығын қалыптастырады. Коммуникативтік технология Қазақ тілінің төл дыбыстарын меңгертуде коммуникативтік технологияның маңызы ерекше. Бұл технология тәрбиеленушілердің тілдік қарым-қатынас жасауына, өз ойын еркін жеткізуіне және сөйлесу мәдениетін қалыптастыруға бағытталған. Сабақ барысында сұрақ-жауап, әңгімелесу, рөлдік ойындар, ертегі мазмұнын баяндау, кейіпкерлердің сөзін қайталау жұмыстары жүргізіледі. Тиімділігі: байланыстырып сөйлеу дағдысын дамытады; сөздік қорын молайтады; тыңдалым және айтылым қабілеттерін жетілдіреді; өз ойын жүйелі жеткізуге үйретеді; сөйлеу мәдениетін қалыптастырады. Денсаулық сақтау технологиясы Мектепке дейінгі жастағы балалардың физиологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, денсаулық сақтау технологиясының элементтері қолданылады. Әсіресе қазақ тілінің төл дыбыстарын дұрыс айту үшін тыныс алу, артикуляциялық және сергіту жаттығулары ұйымдастырылады. Мысалы: тілге арналған жаттығулар; ерінге арналған қимылдар; тыныс алу жаттығулары; саусақ гимнастикасы; қимылды сергіту сәттері. Тиімділігі: сөйлеу аппаратының дұрыс дамуына ықпал етеді; дыбыстарды анық айтуға үйретеді; шаршаудың алдын алады; оқу әрекетіне белсенділікті арттырады; балалардың денсаулығын сақтауға мүмкіндік береді. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ) Қазіргі білім беру талаптарына сәйкес ақпараттық-коммуникациялық технология элементтері де қолданылады. Интерактивті тақта, аудиожазбалар,
14 дыбыстық тапсырмалар, бейнематериалдар мен мультимедиялық ертегілер арқылы тәрбиеленушілердің қызығушылығы артады. Мысалы: төл дыбыстардың дұрыс айтылуын тыңдату; ертегі бейнероликтерін көрсету; дыбыстық тапсырмалар орындау; интерактивті ойындар ұйымдастыру. Тиімділігі: көрнекілікті күшейтеді; баланың есте сақтау қабілетін дамытады; оқу материалын жеңіл меңгеруге ықпал етеді; цифрлық сауаттылық элементтерін қалыптастырады; оқу әрекетін қызықты әрі тартымды етеді. Жалпы алғанда, әдістемелік құралда қолданылатын педагогикалық технологиялар тәрбиеленушілердің қазақ тілінің төл дыбыстарын дұрыс меңгеруіне, сөйлеу тілін дамытуға, сөздік қорын молайтуға және оқу әрекетіне қызығушылығын арттыруға бағытталған. Технологияларды өзара кіріктіріп қолдану арқылы тәрбиеленушілердің тілдік құзыреттілігі қалыптасып, қазақ тілінің дыбыстық ерекшеліктерін табиғи әрі нәтижелі меңгеруіне мүмкіндік жасалады. Осылайша, «Қазақ тілінің төл дыбыстарын ертегі арқылы меңгерту» әдістемелік құралында қолданылатын педагогикалық технологиялар тәрбиеленушінің тұлғалық дамуына, танымдық белсенділігінің артуына және сөйлеу мәдениетінің қалыптасуына ықпал ететін тиімді педагогикалық жүйе ретінде қарастырылады.
15 2. ПРАКТИКАЛЫҚ БӨЛІМ. 2.1 Оқу-тақырыптық жоспар (аптасына 1 сағат, барлығы – 36 сағат) Бұл бағдарламада дәрістік сабақтар мен тәжірибелік сабақтар араластырып берілген. № Тақырып Инновациялық элемент Әдіс-тәсіл Сағат 1 «Дыбыстар патшалығына саяхат» Сюжеттік желі бастау Ертегі терапия 1 2 «Ә» – Әдемі Әлия Кейіпкермен танысу Артикуляция + ойын 1 3 «Ә» сөз ішінде Цифрлық аудио тыңдау Дидактикалық ойын 1 4 «Ә» сахналау Театрландыру Рөлдік ойын 1 5 «Ө» – Өжет Өмірбек Қимыл арқылы меңгеру Қозғалыс ойыны 1 6 «Ө» сөз ішінде Интерактивті сурет Сөздік жұмыс 1 7 «Ө» дыбысының достары» Ертегі Шығармашылық әдіс 1 9 Қайталау (Ә, Ө) Мини-мониторинг Бақылау 1 «Ү» – Үкі Үміт Дыбысты созу әдісі Артикуляция 1 10 «Ү» сөз ішінде Аудио-ертегі Тыңдау 1 11 «Ү» STEAM Үй макетін құрастыру Құрастыру 1 12 Қайталау (Ү) Диалогтік тапсырма Сұрақ-жауап 1 13 «Ұ» – Ұшқыш Ұлан Қағаз ұшақ жасау STEAM 1 14 «Ұ» сөз ішінде Интерактивті ойын Топтық жұмыс 1 15 «Ұ» сөйлемде Сөйлем құрау Коммуникативтік әдіс 1 16 Қайталау (Ұ) Мониторинг Бақылау 1 17 «Қ» – Қайсар Қасқыр Айнамен жаттығу Артикуляция 1
16 18 «Қ» сөз ішінде Суретпен жұмыс Дыбысты табу 1 19 «Қ» сахналау Саусақ театры Рөлдік ойын 1 20 Қайталау (Қ) Дыбысты ажырату Бекіту 1 21 «Ғ» – Ғалым Ғабит «Ғарыш» тәжірибесі Танымдық зерттеу 1 22 «Ғ» сөз ішінде Бейнеүзінді Тыңдау 1 23 «Ғ» сөйлемде Шағын әңгіме Диалог 1 24 Қайталау (Ғ) Мини-бақылау Мониторинг 1 25 «Ң» – Қоңыр қоңырау Соңғы позиция Тыңдау ойыны 1 26 «Ң» сөз ішінде Сурет таңдау Талдау 1 27 «Ң» сахналау Дыбыс тыңдау Театр 1 28 Қайталау (Ң) Диагностика Бақылау 1 29 «Һ» – Күлкі әлемі Тыныс жаттығу Дем шығару 1 30 «Һ» сөз ішінде Интерактивті карточка Сөздік жұмыс 1 31 «Һ» сөйлемде Диалог Коммуникативтік 1 32 Қайталау (Һ) Бақылау Бекіту 1 33 «І» – Іңкәр Ілия Құмға жазу Ұсақ моторика 1 34 «І» сөз ішінде Сурет бойынша әңгіме Байланыстырып сөйлеу 1 35 Барлық дыбыстарды бекіту «Дыбыстар фестивалі» Ойын-сайыс 1 36 Қорытынды сабақ Сахналау, марапаттау Қорытынды мониторинг 1
17 Ұйымдастырылған іс-әрекет конспектілері Ұйымдастырылған іс-әрекет конспектісі Тақырыбы: «Дыбыстар патшалығына саяхат» Сюжеттік желінің басталуы (Ертегі терапия элементтерімен) Форматы: Мини-мониторинг, бақылау Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Балаларды қазақ тілінің төл дыбыстарымен ертегі арқылы таныстыру, тілге деген қызығушылығын ояту, сөйлеуге ынталандыру. Міндеттері: Дыбыстың маңызын түсіндіру; Фонематикалық есту қабілетін дамыту; Ертегі мазмұнын тыңдай білуге үйрету; Диалогке қатысуға ынталандыру; Эмоционалдық жағымды орта қалыптастыру. Қолданылатын әдістер: Ертегі терапиясы, сұрақ-жауап, дыбыстық жаттығу, қимыл-қозғалыс ойыны, көрнекілік. Құрал-жабдықтар: Тақырыптық безендірілген «Патшалық картасы», дыбыс кейіпкерлерінің суреттері, сандықша (сиқырлы қорап), жұмсақ музыка. Сабақ барысы I. Шаттық шеңбері Балалар шеңберге тұрады. Жұмсақ әуен қосылады. Тәрбиеші: – Балалар, бүгін біз ерекше саяхатқа шығамыз. Көзімізді жұмып, жүрегімізді тыңдайықшы… Тыныштықты сездіңдер ме? Ал енді бір дыбыс естіп көрейік… (Ә-ә-ә, Ө-ө-ө деп баяу айтады). – Бұл не екен? Балалардың жауаптары тыңдалады. II. Сюрприз сәті Тәрбиеші қолына әдемі безендірілген сандықша ұстап кіреді. – Балалар, қараңдаршы, бізге бір сиқырлы сандықша келіпті! Оның ішінде бір құпия бар сияқты… (Сандықшаны ашады. Ішінен карта шығады.) – Бұл – «Дыбыстар патшалығының» картасы екен! III. Ертегі терапия (сюжеттік бастау) Тәрбиеші баяу, әсерлі дауыспен ертегіні бастайды: Ертегі
18 Ерте, ерте, ертеде, біз білмейтін бір ғажайып елде «Дыбыстар патшалығы» өмір сүріпті. Ол патшалықта ерекше дыбыстар тұрыпты. Олар жай дыбыстар емес, әрқайсысы мінезі, дауысы, өз ерекшелігі бар кейіпкерлер екен. Бірақ бір күні патшалыққа тыныштық орнап қалыпты… Балалар оларды дұрыс айтпай, шатастырып кетіпті. Сонда дыбыстар мұңайып, адамдармен сөйлескісі келмей қалыпты. Патшалықтың ханшайымы балалардан көмек сұрайды: – «Бізді дұрыс айтып үйреніңдерші! Сонда біз сендерге әдемі сөздер сыйлаймыз!» – дейді. IV. Диалог кезеңі Тәрбиеші: – Балалар, біз дыбыстарға көмектесеміз бе? Балалар: – Иә! – Ол үшін біз дыбыстарды тыңдай білуіміз керек. Қане, бірге айтайықшы: Ә-ә-ә Ө-ө-ө Ү-ү-ү (Балалар қайталайды.) V. Қимылды ойын «Дыбысты тап» Тәрбиеші бір дыбысты айтады. Егер дыбыс жуан болса – балалар қолдарын жоғары көтереді. Егер жіңішке болса – алақандарын жүрек тұсына қояды. VI. Қорытынды Тәрбиеші: – Бүгін біз қайда саяхат жасадық? – Кімдермен таныстық? Балалардың жауаптары тыңдалады. – Келесі сабақта патшалықтың алғашқы кейіпкерімен жақынырақ танысамыз! Балаларға кішкентай «Дыбыс досы» белгішелері таратылады. Күтілетін нәтиже: Балалар дыбыстың сөйлеудегі рөлін түсінеді; Төл дыбыстарды естіп ажырата бастайды; Ертегі желісіне қызығушылық танытады; Сөйлеуге белсенді қатысады. Ұйымдастырылған іс-әрекет конспектісі
19 Тақырыбы: «Ә – Әдемі Әлия» Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты: Балаларды «Ә» дыбысы мен оның ерекшелігімен таныстыру, артикуляциялық дағдысын қалыптастыру, сөйлеу тілін дамыту, қызығушылығын ояту. Міндеттері: «Ә» дыбысын дұрыс айтуға үйрету; Ә дыбысы бар сөздерді ажырата білу; Фонематикалық есту қабілетін дамыту; Диалогтік сөйлеуге ынталандыру; Ойын арқылы коммуникативтік және шығармашылық қабілетін дамыту. Құрал-жабдықтар: Әлия кейіпкерінің үлкен суреті немесе қуыршақ; Тақырыптық көрнекілік (суреттер, карточкалар); Жұмсақ доп немесе ойыншық; Музыкалық фон (ақылды, жайлы әуен); Артикуляциялық айна немесе жеке кішкентай айна. Сабақ барысы I. Шаттық шеңбері Балалар шеңберге тұрады, жұмсақ музыка қосылады. Тәрбиеші: – Балалар, қане, бүгін ерекше кейіпкермен танысамыз. Ол – біздің жаңа досымыз Әдемі Әлия! – Әлия қандай дыбыс шығаратынын білгіңіз келе ме? Балалар жауап береді, қызығушылығы оянады. II. Кейіпкерді таныстыру Тәрбиеші қуыршақ немесе суретті көрсетеді: – Бұл – Әдемі Әлия. Ол әрқашан Ә-ә-ә деп сөйлейді. – Кәне, бірге айтып көрейік: Ә-ә-ә! (Тәрбиеші қайталайды, балалар бірге қайталайды). Балаларға «Ә» дыбысы ойын ретінде ұсынылады: Дыбысты жоғары дауыспен айту Дыбысты төмен дауыспен айту «Ә» дыбысын созып айту III. Артикуляциялық жаттығулар Мақсаты: артикуляциялық аппаратты дамыту, дыбысты дұрыс шығару.
20 Қызыл тіл: Тілді тілдің ұшы еденге тимей, жоғарғы тіс үстіне апарып, «Ә-ә-ә» деп айту. Күлкілі бет бұлшықтары: Ауызды кең ашып, «Ә-ә-ә» дыбысын айту. Айнадағы өнер: Әр бала кішкентай айна алдында өз айтылысын бақылайды. IV. Ойын «Ә дыбысымен достас» Балалар шеңберде тұрады. Тәрбиеші әрқайсысына карточкадан Ә дыбысы бар сөздер (әке, әже, әдемі, аң) көрсетеді. Балалар сол сөзді айтқанда, қуыршақ Әлияға «сыйлық» береді (қолымен беруге ұқсас қимыл). Вариант: Сөзді дұрыс айтқан балаға шағын «Алғыс жұлдызы» беріледі. V. Көркем шығармашылық Балалар «Ә» дыбысы бар заттарды суретке бейнелейді (мысалы, әже, әдемі гүл, әткеншек). Әлия кейіпкері арқылы суретті таныстырады, әр суретке «Ә-ә-ә!» деп дыбыстық сүйемелдеу қосылады. VI. Қорытынды Тәрбиеші: – Бүгін біз кіммен таныстық? – Қандай дыбыс үйрендік? Балалар қайталап айтады: Ә-ә-ә! – Келесі жолы біз Әлияның досын – «Өжет Өмірбекті» кездестіреміз. Балаларға кішкентай «Ә» белгісі (стикер немесе сурет) беріледі. Күтілетін нәтиже: Балалар «Ә» дыбысын дұрыс шығарады; Дыбысты сөз ішінде дұрыс қолдана алады; Фонематикалық есту қабілеті дамиды; Диалогке қатыса алады; Ойын және шығармашылық арқылы тілдік белсенділігін арттырады. Ұйымдастырылған іс-әрекет конспектісі Тақырыбы: «Ә дыбысы сөз ішінде» Цифрлық аудио тыңдау, дидактикалық ойын, сөздік қорын дамыту. Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты: Балаларды «Ә» дыбысы сөз ішінде дұрыс қолдануға үйрету, фонематикалық есту қабілетін дамыту, сөйлеу тілін байыту. Міндеттері:
21 «Ә» дыбысын сөз ішінде дұрыс айтуға үйрету; Ә дыбысы бар сөздерді ажыратып, мағынасын түсіндіру; Диалогтік және монологтік сөйлеуін дамыту; Балалардың ойлау, есте сақтау және қызығушылық қабілетін жетілдіру; Ойын арқылы тілдік белсенділігін арттыру. Құрал-жабдықтар: Дыбыстық аудио (Ә дыбысы бар сөздер мен ертегілер); Суреттер мен карточкалар («әже», «әдемі гүл», «әуесқой», «әуен»); Қуыршақ немесе кейіпкер бейнесі; Смайликтер, «Алғыс жұлдызы» немесе стикерлер. Сабақ барысы I. Шаттық шеңбері Балалар шеңберге тұрады, музыка қосылады. Тәрбиеші: – Балалар, бүгін біз Әлиямен бірге Ә дыбысы бар сөздер әлеміне саяхат жасаймыз. – Көңілдеріңді жинап, тыңдайықшы… (Тәрбиеші цифрлық аудио қосады: «Әдемі әже отыр… Әуен әдемі шығады…») Балалар тыңдап, қандай дыбыс жиі естілгенін айтады: – Балалар, қай дыбыс бізге таныс? – Иә, Ә-ә-ә! II. Цифрлық аудио тыңдау Аудио арқылы балаларға Ә дыбысы бар сөздер ұсынылады: Әке, әже, әдемі, әуен, әткеншек Әр сөзді бірнеше рет тыңдайды. Тәрбиеші әр сөзді тақтада немесе суреттермен көрсетеді. Мақсат: дыбысты тыңдау арқылы сөз ішінде анықтау қабілетін дамыту. III. Дидактикалық ойын «Ә дыбысын тап» Ойын барысы: Балаларға бірнеше карточка беріледі: «Ә» дыбысы бар сөздер (әке, әдемі, әуен) «Ә» дыбысы жоқ сөздер (ана, апа, алма) Тәрбиеші аудио ойнайды немесе сөзді айтады. Балалар «Ә дыбысы бар» карточканы көтереді. Дұрыс тапқан балаларға кішкентай «Алғыс жұлдызы» беріледі. Варианттар: Топтық жұмыс: екі топқа бөлініп жарысу; Қимыл арқылы: «Ә дыбысы бар сөзді тапсаң, қолыңды жоғары көтер»; Сурет арқылы: әр сөзге сәйкес суретті көрсету. IV. Шығармашылық элемент
22 Балаларға қысқа ертегі ұсынылады, онда Ә дыбысы бар сөздер жиі кездеседі. Мысалы: «Әдемі Әлия әуежайға барады…» Балалар әр «Ә» дыбысын естіген сайын қуыршақты қолымен түртеді немесе белгі береді. V. Қорытынды Тәрбиеші: – Балалар, бүгін қандай дыбыспен таныстық? – Қай сөздерге «Ә» дыбысы барын білдік? Балалар қайталайды: Ә-ә-ә! – Келесі сабақта біз Ә дыбысын сахналау арқылы бекітеміз. Балаларға кішкентай «Ә» белгісі (стикер немесе сурет) таратылады. Күтілетін нәтиже: Балалар «Ә» дыбысын сөз ішінде дұрыс айта алады; Дыбысты аудио тыңдау арқылы ажыратады; Фонематикалық есту қабілеті дамиды; Ойын және дидактикалық әдістер арқылы сөйлеу белсенділігін арттырады; Қазақ тілінің төл дыбыстарымен байланысты сөздік қорын кеңейтеді. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Ә дыбысын сахналау» Театрландыру, рөлдік ойын, сөйлеу тілін дамыту, артикуляциялық жаттығу. Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты: Балаларды «Ә» дыбысын рөлдік ойын арқылы меңгерту, сөйлеу тілін дамыту, шығармашылық қабілетін арттыру, дыбысты сөзде дұрыс қолдануға үйрету. Міндеттері: «Ә» дыбысын сөз ішінде дұрыс айту; Фонематикалық есту қабілетін дамыту; Сөздік қорын кеңейту (әртүрлі зат есімдер мен объектілер арқылы); Коммуникативтік дағдыларды дамыту (сұрақ-жауап, диалог); Шығармашылық пен қиялын іске қосу (театрландыру, рөлдік ойын). Құрал-жабдықтар: «Ә» кейіпкері бейнеленген қуыршақ немесе сурет; Әр түрлі заттар мен суреттер: әдемі гүл, әткеншек, әуен қоңырау, мектеп, әліппе, сөмке; Мини-сахна немесе кішкентай алаң;
23 Музыкалық фон (жұмсақ, жай әуен); Артикуляциялық айна (қалауы бойынша). Сабақ барысы I. Кіріспе (Шаттық шеңбері) Балалар шеңберге тұрады, жұмсақ әуен қосылады. Тәрбиеші: – Балалар, бүгін біз ерекше ертегіні сахналап көретін боламыз. Біздің басты кейіпкеріміз – Ә дыбысы. Ол мектепке бара жатыр. Біз оны рөлдік ойын арқылы танып, «Ә» дыбысын сөз ішінде қолдануды үйренеміз. Балалар қошемет көрсетеді, қызығушылығы оянады. II. Ертегі желісі (сахналау үшін) Ертегі: Бір күні «Ә» дыбысы мектепке бара жатыпты. Ол арқасына әдемі сөмкесін асып, қолына әліппе ұстап шығыпты. Жол бойында әйнегі жарқыраған әсем үйдің жанына өтіп бара жатып, аулада тұрған әткеншекті көріп қалыпты. Әткеншек жаймен тербеліп, «Ә» дыбысын өзіне шақырып тұрғандай сезіліпті. Ә дыбысы әткеншекте тербеліп отырып, айналасындағы әдемі гүлдерге қарап тамсанады. Бір кезде алыстан әуенді қоңырау дауысы естіліпті. – «Міне, мектепке асықсам болады!» – деп ойлап, Ә дыбысы жылдам қимылдап мектепке жетеді. Мектепке жетісімен сабаққа кірісіп, жаңа дыбыстарды меңгеруге асығады. Сол күннен бастап, Ә дыбысы жолда кездескен әдемі заттарға қызықса да, ең бастысы оқу екенін түсініпті. III. Рөлдік ойын Ойын барысы: Балалар «Ә дыбысын» кейіпкер ретінде сахналауға шақырылады. Әр бала жолдағы заттарды көрсетіп, Ә дыбысымен байланысты сөздерді айтады: Әдемі гүл Әткеншек Әуен қоңырау Әліппе Балалар Ә кейіпкерін басқара отырып сахналық қозғалыс жасайды: әткеншекте тербелу, гүлге тамсану, сөмкені арқасына асып алу. Тәрбиеші әр дұрыс айтылған «Ә» дыбысын мақтап, шағын стикер немесе «Алғыс жұлдызын» береді. Музыкалық фон арқылы оқиға эмоционалды түрде баяндалады. IV. Артикуляциялық жаттығулар Ә дыбысы ұзақ: «Ә-ә-ә» дыбысын созып айту; Қимылмен: Әткеншекте тербелгендей қолды қозғау;
24 Айна арқылы: Балалар өз артикуляциясын бақылайды. V. Қорытынды Тәрбиеші: – Балалар, біз кіммен таныстық? – «Ә дыбысы» бізге қандай қызықты заттарды көрсетті? Балалар сөздерді қайталап айтады: – Әдемі гүл, әткеншек, әуен, әліппе, әке, әже… Балаларға кішкентай «Ә» белгісі (стикер немесе сурет) беріледі. Күтілетін нәтиже: Балалар «Ә» дыбысын сөз ішінде дұрыс айта алады; Сөздік қор кеңейеді; Фонематикалық есту қабілеті дамиды; Диалог және рөлдік ойын арқылы сөйлеу белсенділігі артады; Шығармашылық және қиял қабілеті жетіледі. Ұйымдастырылған іс-әрекет конспектісі Тақырыбы: «Ө» – Өжет Өмірбек (Қимыл арқылы меңгеру, қозғалыс ойыны) Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты: Балаларға «Ө» дыбысын дұрыс айтуға, сөз басында ажырата білуге үйрету. Қимыл-қозғалыс арқылы есте сақтау қабілетін дамыту. Міндеттері: «Ө» дыбысының артикуляциясын дұрыс қалыптастыру; Ө дыбысы бар сөздерді меңгерту; Қимыл арқылы дыбысты есте сақтауға жағдай жасау; Рөлдік ойын арқылы сөйлеу белсенділігін арттыру. Құрал-жабдықтар: «Өжет Өмірбек» кейіпкерінің бас киімі немесе медалі Суретті карточкалар (өрік, өгіз, өзен, өрмекші, өрнек) Әуен Кең алаң (қозғалыс ойынына) Сабақ барысы I. Шаттық шеңбері Балалар шеңберге тұрады. Тәрбиеші: – Балалар, бүгін бізге ерекше қонақ келіпті. Ол – батыл, қайсар, ештеңеден қорықпайтын кейіпкер. Оның аты кім екен? (Музыка ойнап, тәрбиеші «Өжет Өмірбек» бейнесінде кіреді.)
25 Өжет Өмірбек: – Сәлем, достар! Мен – Өжет Өмірбекпін! Менің атым қандай дыбыстан басталады? Балалар: – Ө-ө-ө! Барлығы бірге дыбысты созып айтады: Ө-ө-ө! II. Артикуляциялық жаттығу Тәрбиеші айна арқылы көрсетеді. – «Ө» дыбысын айтқанда ерніміз дөңгеленеді. – Барлығымыз бірге айтайық: Ө-ө-ө-ө! Қимыл қосылады: Ө дегенде – қолды шеңбер жасап көрсету (ерін дөңгеленуі белгісі). III. Рөлдік бөлім «Өжет Өмірбектің саяхаты» Өжет Өмірбек орманға саяхатқа шығады. 1-бекет: «Өрік бағы» Балалар ағаш болып тұрады. Өжет Өмірбек: – Мен не көріп тұрмын? Балалар: – Өрік! Қимыл: Балалар қолдарын жоғары созып, жеміс тергендей қимыл жасайды. 2-бекет: «Өзен жағасы» Балалар толқын болып қозғалады. – Өзен қалай ағады? Балалар қолдарын толқын сияқты баяу қозғалтады. Барлығы бірге айтады: – Өзен! 3-бекет: «Өгіз» Бір бала өгіз бейнесін көрсетеді. – Өгіз қалай мөңірейді? Балалар дауысын сәл жуандатып: – Ө-ө-ө! (Көңілді қозғалыс элементі қосылады.) IV. Қозғалыс ойыны «Ө дыбысын естісең – отыр» Тәрбиеші сөздер айтады: Ө дыбысы бар сөздер: өрік, өгіз, өзен, өрмекші, өрнек Ө дыбысы жоқ сөздер: алма, ана, бала, ата Ереже:
26 Егер «Ө» дыбысы бар сөз естісе – балалар отыра қалады. Егер «Ө» дыбысы жоқ сөз болса – қолдарын жоғары көтереді. Ойын 2–3 рет қайталанады. V. Сергіту сәті Әуен қосылады. Өжет Өмірбек: – Өжет болу үшін біз күшті болуымыз керек! Қимылдар: Орнымызда секіру Қолды айналдыру Тізені көтеріп жүру Барлығы бірге айтады: Өжет Өмірбек – өжет бала! VI. Қорытынды Тәрбиеші сұрайды: – Бүгін қандай дыбыспен таныстық? – Қандай сөздерде «Ө» дыбысы бар? Балалар жауап береді. Өжет Өмірбек: – Сендер де мен сияқты өжет болыңдар! Оқуға ұмтылыңдар! Балаларға «Ө» белгісі бар жұлдызша таратылады. Күтілетін нәтиже: Балалар «Ө» дыбысын дұрыс айта алады; Сөз басында ажырата біледі; Қимыл арқылы есте сақтау қабілеті дамиды; Рөлдік ойынға белсенді қатысады; Сөйлеу мәдениеті қалыптасады. Ұйымдастырылған іс-әрекет конспектісі Тақырыбы: «Ө» дыбысы сөз ішінде (Интерактивті сурет, сөздік жұмыс) Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты: Балаларға «Ө» дыбысын сөз ішінде дұрыс айтуға, оны естіп ажырата білуге үйрету. Интерактивті сурет арқылы сөздік қорын байыту. Міндеттері: «Ө» дыбысын сөз ортасы мен соңында анық айту; Сөз мағынасын түсіндіру; Фонематикалық есту қабілетін дамыту; Интерактивті әдіс арқылы қызығушылығын арттыру.
27 Құрал-жабдықтар: Интерактивті тақта немесе плакат Үлкен тақырыптық сурет (аула көрінісі) Сурет ішінде: көпір, көбелек, төбе, бөрік, шөл, көл Стикерлер, смайликтер Сабақ барысы I. Шаттық шеңбері Балалар шеңберге тұрады. Тәрбиеші: – Балалар, бүгін біз «Ө» дыбысын сөз ішінде іздейміз. – «Ө» дыбысын қалай айтамыз? Балалар еріндерін дөңгелетіп: Ө-ө-ө! II. Интерактивті суретпен жұмыс Тақтада үлкен сурет көрсетіледі (табиғат көрінісі). Тәрбиеші: – Суретке мұқият қарайық. «Ө» дыбысы жасырынған сөздерді табайық. Балалар суреттен кезекпен көрсетеді. 1. КӨПІР – Көпір қайда тұр? – «Ө» дыбысы сөздің қай жерінде? (Басында емес, ортасында) Балалар буынға бөліп айтады: КӨ-ПІР 2. КӨБЕЛЕК Балалар қолдарын қағып, көбелек болып ұшады. – КӨ-БЕ-ЛЕК – «Ө» қай жерде тұр? 3. ТӨБЕ – Төбе қандай? – Биік пе? Балалар төбеге шыққандай қимыл жасайды. 4. БӨРІК – Бөрікті кім киеді? – Қыста не киеміз? Балалар басына кигендей ишара жасайды. 5. КӨЛ – Көлде не болады? – Балық бар ма? Балалар толқын қимылын жасайды. III. Сөздік жұмыс Әр сөздің мағынасын түсіндіру: Сөз
28 Мағынасы Көпір Өзеннен өтуге арналған құрылыс Көбелек Әдемі қанатты жәндік Төбе Биіктеу жер Бөрік Бас киім Көл Үлкен су айдыны Балалар сөздерді жеке-жеке қайталайды. Сөз тіркесін құрайды: Әдемі көбелек Биік төбе Таза көл IV. Дидактикалық ойын «Ө дыбысын ұстап ал» Тәрбиеші сөздер айтады: Ө бар сөздер: көпір, бөрік, көл, көбелек Ө жоқ сөздер: алма, бала, ата, тас Ереже: «Ө» дыбысы болса – алақан шапалақтау Болмаса – тыныш отыру V. Сергіту сәті Балалар орындарынан тұрып: – Көл болып толқимыз – Көбелек болып ұшамыз – Төбеге шығып секіреміз Барлығы бірге: Ө-ө-ө дыбысы сөз ішінде! VI. Қорытынды Тәрбиеші сұрайды: – Бүгін біз «Ө» дыбысын қай жерден таптық? – Қандай жаңа сөздер үйрендік? Балалар жауап береді. Соңында «Ө» белгісі бар жұлдызша таратылады. Күтілетін нәтиже: Балалар «Ө» дыбысын сөз ішінде дұрыс айтады; Сөз ортасы мен соңында ажыратады;
29 Жаңа сөздердің мағынасын түсінеді; Интерактивті әдіс арқылы белсенділік танытады; Сөйлеу дағдысы дамиды. Ұйымдастырылған іс-әрекет конспектісі Тақырыбы: «Ө» дыбысының достары» Түрі: Ертегі арқылы меңгеру Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты: Балаларға «Ө» дыбысын сөз басында анық айтуға үйрету, ертегі арқылы есте сақтау қабілетін дамыту. Міндеттері: «Ө» дыбысын дұрыс артикуляциямен айту; Ө дыбысынан басталатын сөздерді меңгерту; Сөздік қорын байыту; Ертегі мазмұнын түсініп, сұрақтарға жауап беруге үйрету. Құрал-жабдықтар: Көк мата (өзен) Өрік макеті Өрмекші ойыншығы Түйе суреті Киіз үй және өрнек суреттері «Ө» дыбысының белгісі Сабақ барысы I. Шаттық шеңбері Балалар шеңберге тұрады. Тәрбиеші: – Балалар, бүгін біз ерекше дыбыстың ертегісін тыңдаймыз. – Ол қандай дыбыс деп ойлайсыңдар? Балалар: – Ө-ө-ө! Барлығы еріндерін дөңгелетіп қайталайды: Ө-ө-ө! II. Ертегі бөлімі (Жай әуен қойылады.) Тәрбиеші әңгімелейді: Бір күні көңілді «Ө» дыбысы өзеннің жағасында отыр екен. Өзен сылдырап ағып жатыр. «Ө» дыбысы айналасына қарап: – Ө-ө-ө, қандай әдемі өзен! – депті.
30 Сол кезде өзен бетімен бір жеміс жүзіп келе жатады. Өзен таң қалып: – Ол қандай жеміс екен? – депті. Кенет жеміске тіл бітіп: – Мен өрікпін! Мен тәтті жеміспін. Адамдар мені жесе, бойларына күш- қуат бітеді. Көңіл-күй сыйлаймын! – депті. Тәрбиеші балаларға: – Өрік сөзінде қандай дыбыс бар? Балалар: – Ө! Осы кезде ағаш басынан өрмекші түседі. – Мен болсам өрмекшімін! Мен өрмек тоқимын. Менің өрмегім берік. Адамдар қиындыққа тап болса, менің өрмегімдей мықты болсын деп тілейді, – депті. Балалар бірге айтады: – Ө-р-мек-ші! Сол сәтте жайлаудан түйе келеді. – Менің де «Ө» дыбысынан басталатын өркешім бар. Өркеш маған күш береді, – депті. Тәрбиеші сұрайды: – Түйенің арқасындағы не? Балалар: – Өркеш! «Ө» дыбысы алыстан бір киіз үйді көреді. – Қараңдаршы, ана жақта киіз үй тұр! Оның үстіндегі әдемі оюларды өрнек дейді. Ол да менің «Ө» дыбысымнан басталады! – деп қуаныпты. Балалар бірге қайталайды: – Өрнек! Сөйтіп, «Ө» дыбысы, өрік, өрмекші, өркеш және өрнек жақсы дос болыпты. Олар үнемі бірге жүріп, «Ө» дыбысының ерекше дыбыс екенін дәлелдеп жүріпті. III. Сөздік жұмыс Сөз Мағынасы Өрік Тәтті жеміс Өрмекші Тор тоқитын жәндік Өркеш Түйенің арқасындағы дөң Өрнек
31 Әдемі ою Балалар сөздерді буынға бөліп айтады. IV. Қимылмен бекіту Өзен – толқын қимылы Өрік – жеміс ұстау Өрмекші – тор тоқу Өркеш – арқаны көрсету Өрнек – қолмен ою салу Барлығы бірге: Ө-ө-ө! V. Қорытынды – Балалар, ертегіде қандай сөздер «Ө» дыбысынан басталды? – «Ө» дыбысы қандай дыбыс екен? Балалар жауап береді. Тәрбиеші қорытындылайды: – «Ө» дыбысы – әдемі, ерекше дыбыс. Ол көптеген сөздердің басында кездеседі. Балаларға «Ө» белгісі таратылады. Күтілетін нәтиже: Балалар «Ө» дыбысын дұрыс айтады; Ө дыбысынан басталатын сөздерді атайды; Ертегіні мазмұндай алады; Сөйлеу және есте сақтау қабілеттері дамиды. Ұйымдастырылған іс-әрекет конспектісі Тақырыбы: «Ә, Ө дыбыстарын қайталау» Түрі: Қайталау сабағы Форматы: Мини-мониторинг, бақылау Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты: Балалардың «Ә» және «Ө» дыбыстарын сөз ішінде дұрыс айту, ажырату және есте сақтау деңгейін анықтау. Міндеттері: «Ә», «Ө» дыбыстарын артикуляциялық тұрғыда дұрыс айту; Дыбыстарды сөз басында және сөз ішінде ажырату; Сөздік қорын бекіту; Бақылау арқылы білім деңгейін анықтау. Сабақ барысы I. Ұйымдастыру кезеңі
32 Балалар шеңберге тұрады. Тәрбиеші: – Балалар, бүгін біз екі дос дыбысты қайталаймыз. Олар қандай дыбыстар? Балалар: – Ә! Ө! Барлығы бірге: Ә-ә-ә! Ө-ө-ө! II. Артикуляциялық жаттығу Айна арқылы көрсету: «Ә» – ауыз ашық, ерін кең. «Ө» – ерін дөңгеленеді. Балалар жеке-жеке қайталайды. III. Мини-мониторинг бөлімдері 1-тапсырма: «Дыбысты тыңда» Тәрбиеші сөздерді айтады: Ә дыбысы бар сөздер: әже, әке, әдемі, сәуле Ө дыбысы бар сөздер: өрік, көбелек, көл, бөрік Ереже: «Ә» болса – жасыл карточка көтеру «Ө» болса – көк карточка көтеру 2-тапсырма: «Сөзді тап» Суреттер көрсетіледі: Сурет Бала жауабы Әже Ә дыбысы Өрік Ө дыбысы Көбелек Ө дыбысы Әтеш Ә дыбысы Балалар буынға бөліп айтады. 3-тапсырма: «Қай дыбыс жасырынған?» Тәрбиеші сөздің ортасын созып айтады: К_БЕЛЕК _КЕ Б_РІК
33 С_УЛЕ Балалар тиісті дыбысты қояды. 4-тапсырма: Қимыл арқылы бекіту «Ә» дыбысы естілсе – қолды екі жаққа ашу «Ө» дыбысы естілсе – қолмен дөңгелек жасау Сөздер айтылады араластырып. IV. Бақылау кестесі (тәрбиеші үшін) № Баланың аты Ә дыбысын айтады Ө дыбысын айтады Ажырата алады Белсенділігі + / - + / - + /- Жоғары/Орта/ Төмен Бағалау критерийлері Жоғары деңгей: Дыбыстарды дұрыс айтады Сөз ішінде ажыратады Сұраққа толық жауап береді Орта деңгей: Кейбір қателіктер бар Көмек арқылы орындайды Төмен деңгей: Дыбысты шатастырады Қосымша жұмыс қажет V. Қорытынды Тәрбиеші сұрайды: – «Ә» мен «Ө» дыбысының айырмашылығы қандай? – Қай дыбыста ерін дөңгеленеді? Балалар жауап береді. Соңында смайлик арқылы өзін-өзі бағалау: 😊 – Маған оңай болды 😐 – Аздап қиын болды ☹ – Қайталау керек Күтілетін нәтиже: Балалар «Ә» және «Ө» дыбыстарын дұрыс айтады; Сөз басы мен сөз ішінде ажыратады; Мини-мониторинг арқылы білім деңгейі анықталады; Қай бағытта түзету жұмысы қажет екені белгілі болады.
34 Ұйымдастырылған іс-әрекет конспектісі Тақырыбы: «Ү» – Үкі Үміт» (Дыбысты созу әдісі, артикуляциялық жұмыс) Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты: Балаларға «Ү» дыбысын дұрыс артикуляциямен айтуға, дыбысты созып, анық айтуға үйрету. Міндеттері: «Ү» дыбысының айтылу ерекшелігін түсіндіру; Дыбысты созу арқылы фонематикалық есту қабілетін дамыту; Ү дыбысынан басталатын сөздерді меңгерту; Сөйлеу белсенділігін арттыру. 🪞 I. Артикуляциялық дайындық Тәрбиеші айна таратады. – Балалар, «Ү» дыбысын айтқанда ерніміз алға қарай созылады, бірақ қатты дөңгеленбейді. – Тіліміз ауыз ішінде еркін жатады. – Дыбысты жұмсақ әрі созып айтамыз. Барлығы бірге баяу: Ү-ү-ү-ү-ү… Қимыл белгісі: Ерінді алға созып көрсету Қолмен алға бағыттау II. Ертегі элементі – «Үкі Үміт» Тәрбиеші үкі ойыншығын көрсетеді. – Балалар, бүгін бізге орманнан қонақ келді. Ол – ақылды үкі. Оның аты – Үкі Үміт. Үкі Үміт (тәрбиеші дауыстап): – Сәлем, балалар! Менің атым қандай дыбыстан басталады? Балалар: – Ү-ү-ү! Барлығы дыбысты созып айтады: Ү-ү-ү-кі! III. Дыбысты созу әдісі 1-кезең: Жеке дыбыс Балалар көздерін жұмып, баяу айтады: Ү-ү-ү… 2-кезең: Буынмен айту Ү – Н = ҮН
35 Ү – Й = ҮЙ Ү – Л = ҮЛ Балалар бірге созып айтады: Ү-Ү-ҮЙ Ү-Ү-ҮН IV. Сөздік жұмыс Сөз Мағынасы Үкі Түнде ұшатын құ Үй Тұратын орын Үн Дыбыс Үлкен Көлемі зор Балалар сөздерді буынға бөліп айтады. V. Қимыл арқылы бекіту Сөз Қимыл Үкі Қанат қағу Үй Үй шатырын қолмен көрсету Үн Қолды құлаққа қою Үлкен Қолды екі жаққа кең ашу VI. Дидактикалық ойын «Ү дыбысын созып айт» Тәрбиеші сөз айтады. Егер сөз «Ү» дыбысынан басталса – балалар дыбысты созып айтады. Басталмаса – үндемейді. Сөздер: Үй, алма, үкі, бала, үлкен, ата, үн. VII. Қорытынды Тәрбиеші: – «Ү» дыбысын айтқанда ерніміз қалай болады? – Қандай сөздер үйрендік? Балалар жауап береді. Үкі Үміт: – Сендер дыбысты әдемі соза алдыңдар! Мен сендерге ризамын! Балаларға «Ү» белгісі таратылады. Күтілетін нәтиже: Балалар «Ү» дыбысын дұрыс айтады; Дыбысты созып анық жеткізеді; Артикуляциясын сақтайды; Ү дыбысынан басталатын сөздерді атайды; Сөйлеу мәдениеті дамиды.
36 Ұйымдастырылған іс-әрекет конспектісі Тақырыбы: «Ү» дыбысы сөз ішінде» Түрі: Аудио-ертегі, тыңдалым Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты: Балаларды «Ү» дыбысын сөз ішінде дұрыс естіп, ажырата білуге үйрету. Аудио-ертегі арқылы тыңдау қабілетін дамыту. Міндеттері: «Ү» дыбысын сөз ортасында анық айту; Тыңдалған мәтіннен «Ү» дыбысы бар сөздерді табу; Сөздік қорын байыту; Ұйымшылдық пен достыққа тәрбиелеу. 🪞 I. Артикуляциялық дайындық – «Ү» дыбысын айтқанда ерніміз алға созылады. – Барлығымыз бірге дыбысты созайық: Ү-ү-ү-ү… II. Аудио-ертегі тыңдау (Тәрбиеші баяу, мәнерлеп оқиды немесе аудио қосылады.) «Ү» дыбысының мейірімді ісі» Бір күні көңілді «Ү» дыбысы жасыл алқапта келе жатады. Күн жарқырап тұр, айнала құлпырып тұр. Бір кезде ол бірнеше аңды көреді. Олар бір жерге жиналып алып, бір нәрсе жасап әлек болып жатыр екен. «Ү» дыбысы жақындай беріп: – Сендер не істеп жүрсіңдер? – деп сұрайды. Аңдар мұңайып жауап береді: – Біз өзімізге кішкентай үйшік салғымыз келеді. Бірақ қалай бастарымызды білмей тұрмыз. «Ү» дыбысы жымиып: – Онда мен сендерге көмектесейін! – дейді. Сөйтіп барлығы бірігіп үйшік салуға кіріседі. Бірі ағаш әкеледі, бірі шөп жинайды. Олар өте ұйымшыл екен. Сол кезде қастарына бір күркетауық келеді. – Маған да судың үстіне шағын үйшік салып бересіңдер ме? – деп өтініш білдіреді. «Ү» дыбысы қуана жауап береді: – Әрине, көмектесеміз! Біз бәріміз доспыз ғой! Кешке дейін бәрі бір-біріне үйшік салып береді. Әзілдері жарасып, күліп-ойнап, үлкен бір тату отбасыға айналады.
37 Сол күннен бастап «Ү» дыбысы бар сөздер ұйымшылдық пен мейірімділіктің белгісі болыпты. III. Тыңдалымнан кейінгі жұмыс «Ү» дыбысын тап Тәрбиеші сұрайды: – Ертегіде қандай «Ү» дыбысы бар сөздерді естідіңдер? Балалар жауап береді: Үйшік Күркетауық Үлкен Үні (қосымша сұрақ ретінде енгізуге болады) Буынға бөлу ҮЙ-ШІК КҮР-КЕ-ТА-УЫҚ Балалар дыбысты созып айтады: Ү-үйшік Кү-үркетауық Қимылмен бекіту Сөз Қимыл Үйшік Үй шатырын қолмен көрсету Күркетауық Қанат қағу Үлкен Қолды кең ашу Ү Ерінді алға созу IV. Дидактикалық ойын «Естісең – қол соқ» Тәрбиеші сөздер айтады: Үйшік Алма Күркетауық Бала Үлкен Ата «Ү» дыбысы болса – шапалақ. Болмаса – тыныш отырады. V. Қорытынды – «Ү» дыбысы сөздің қай жерінде кездесті? – Аңдар не салды? – Олар қандай болды? Балалар жауап береді. Тәрбиеші қорытындылайды: – «Ү» дыбысы бар сөздер бізге ұйымшыл болуды үйретеді.
38 Барлығы бірге: Ү-ү-ү! Күтілетін нәтиже: Балалар «Ү» дыбысын сөз ішінде ажыратады; Тыңдалған мәтіннен қажетті сөздерді таба алады; Буынға бөліп айтады; Ұйымшылдық пен достықтың маңызын түсінеді. Ұйымдастырылған іс-әрекет конспектісі Тақырыбы: «Ү» – Үй құрастырамыз» Түрі: STEAM (құрастыру, зерттеу) Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты: Балалардың «Ү» дыбысын меңгеруін STEAM элементтері арқылы бекіту, шығармашылық және құрастыру дағдыларын дамыту. Міндеттері: «Ү» дыбысын сөз басында дұрыс айту; Үй макетін құрастыру арқылы ұсақ моториканы дамыту; Бірлесіп жұмыс жасауға үйрету; Қарапайым инженерлік ойлау қабілетін қалыптастыру. STEAM кіріктіру S – Science (Зерттеу): Үй не үшін керек? Үй неден жасалады? T – Technology (Технология): Қандай құрал қолданамыз? (желім, қағаз, құрылыс бөлшектері) E – Engineering (Инженерия): Үйдің қабырғасын қалай тұрғызамыз? Шатырын қалай қоямыз? A – Art (Өнер): Үйді безендіру, өрнек салу. M – Math (Математика): Қанша қабырға? Қанша терезе? Пішіндер (төртбұрыш, үшбұрыш). 🪞 I. Артикуляциялық бөлім – Балалар, бүгін біз «Ү» дыбысынан басталатын сөзбен жұмыс жасаймыз. – Ол қандай сөз? Балалар: – Үй! Барлығы бірге созып айтады: Ү-ү-ү-й!
39 II. Зерттеу кезеңі Тәрбиеші сұрайды: – Үй бізге не үшін керек? – Үйдің қандай бөліктері бар? Балалар жауап береді: Қабырға, шатыр, есік, терезе. III. Құрастыру кезеңі Балалар шағын топтарға бөлінеді. Қажетті материалдар: Түсті қатырма қағаз Құрылыс конструкторы Желім Қайшы (қауіпсіз) Дайын пішіндер Құрастыру реті: Төртбұрыш – қабырға Үшбұрыш – шатыр Шаршы – терезе Тіктөртбұрыш – есік Балалар үй макетін бірігіп жасайды. IV. Безендіру – Үйді ұлттық өрнекпен безендіреміз. – Терезе санын санаймыз. Сұрақтар: – Неше терезе бар? – Шатыр қандай пішінде? V. Тіл дамыту бөлімі Әр топ өз үйін таныстырады: – Бұл біздің үй. – Үй үлкен. – Үйдің үш терезесі бар. Барлығы бірге: Үй – Ү дыбысынан басталады! VI. Қорытынды – Бүгін қандай дыбысты бекіттік? – Үй қандай пішіндерден құралды? Балалар жауап береді. Тәрбиеші қорытындылайды: – «Ү» дыбысы бізге үй салуға көмектесті. Күтілетін нәтиже: Балалар «Ү» дыбысын дұрыс айтады;
40 Үй макетін құрастыра алады; Пішіндерді ажыратады; Топпен жұмыс жасай алады; Шығармашылық қабілеті дамиды. Ұйымдастырылған іс-әрекет конспектісі Тақырыбы: «Ү дыбысын қайталау» Түрі: Қайталау сабағы Форматы: Диалогтік тапсырма, сұрақ-жауап Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың «Ү» дыбысын сөз басында және сөз ішінде дұрыс айту қабілетін бекіту, диалог арқылы тіл мәдениетін және тыңдалым дағдыларын дамыту. Міндеттері «Ү» дыбысын сөз басында және сөз ішінде дұрыс айтуға үйрету; Тыңдалған сөздер мен ертегіден диалог құрастыру; Сұрақ-жауап арқылы сөйлеу дағдыларын дамыту; Диалогтік ойлауды, логикалық байланыстарды қалыптастыру. Құрал-жабдықтар «Ү» дыбысы бар сөздермен карточкалар (үй, үкі, үлкен, үн, үйшік); Көрнекі құралдар (үй макеті, үкі ойыншығы, суреттер); Аудио-ертегі (қалаған жағдайда қосымша тыңдау үшін). Сабақ барысы I. Ұйымдастыру кезеңі Тәрбиеші балалармен амандасады, шеңберге тұрады. Тәрбиеші: – Балалар, бүгін біз «Ү» дыбысын қайталаймыз. Ол қандай дыбыстан басталады? Балалар: – Ү-ү-ү! Барлығы дыбысты созып қайталайды: Ү-ү-ү! II. Артикуляциялық дайындық Тәрбиеші ерінді алға созып, дыбысты баяу әрі анық айту әдісін көрсетеді: – Ү дыбысы қалай айтылды? Балалар бірге дыбысты қайталайды: Ү-ү-ү! III. Диалогтік тапсырма (сұрақ-жауап) 1. Сұрақ-жауап бойынша диалог
41 Тәрбиеші: – «Ү» дыбысынан басталатын сөзді ата. Балалар: – Үй! Тәрбиеші: – Үй қандай болады? Балалар: – Үлкен, әдемі. Тәрбиеші: – Үкі қайда тұрады? Балалар: – Ағаштарда, түнде ұшып жүреді. Тәрбиеші: – Үн қандай дыбыс? Балалар: – Құстың үні, музыканың үні. Тәрбиеші: – Үйшік салғанда кімдер көмектесті? Балалар: – Аңдар және «Ү» дыбысы. 2. Ертегіден сұрақтар Тәрбиеші: – «Ү» дыбысы жасыл алқапта қайда бара жатты? Балалар: – Аңдарды көруге. Тәрбиеші: – Аңдар не істеп жатқан еді? Балалар: – Үйшік салуға тырысқан. Тәрбиеші: – Күркетауық не үшін келді? Балалар: – Үйшік жасауға көмек сұрады. Тәрбиеші: – Барлығы бірлесіп не істеді? Балалар: – Үйшік салды, әзілдесті, үлкен отбасыға айналды. 3. Буынға бөліп айту Сөздерді бөліп, дыбысты созып айту: Ү-үй Ү-кі
42 Ү-лкен Ү-нішік IV. Қимыл арқылы бекіту Сөз Қимыл Үй Үй пішінін қолмен көрсету Үкі Қанат қағу Үлкен Қолды кең ашу Балалар бірге дыбысты созып айтады: Ү-ү-ү! V. Қорытынды Тәрбиеші: – Бүгін біз қандай дыбысты қайталадық? – «Ү» дыбысы сөз ішінде де кездеседі. Қандай сөздер ұнады? Балалар жауап береді, тәрбиеші қорытындылайды: – «Ү» дыбысы бізге сөз ішінде де, сөз басында да маңызды. Біз оны дұрыс айтуды үйрендік. Күтілетін нәтиже Балалар «Ү» дыбысын сөз басында және сөз ішінде дұрыс айтады; Сұрақ-жауап арқылы диалог құра алады; Ертегіден қажетті сөздерді табады; Буынға бөліп дыбысты дұрыс созып айтады; Сөйлеу белсенділігі мен логикалық ойлау қабілеті дамиды. Ұйымдастырылған іс-әрекет конспектісі Тақырыбы: «Ұ» – Ұшқыш Ұлан (Қағаз ұшақ жасау) Түрі: STEAM (құрастыру, зерттеу, өнер) Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың «Ұ» дыбысын дұрыс айтуға үйрету, қағаз ұшақ жасау арқылы STEAM элементтері арқылы шығармашылық және моторика дағдыларын дамыту. Міндеттері «Ұ» дыбысының артикуляциясын қалыптастыру; «Ұ» дыбысынан басталатын сөздерді меңгерту; Қарапайым инженерлік ойлау қабілетін дамыту; Ұсақ моториканы жетілдіру; Топпен бірігіп жұмыс жасау дағдысын қалыптастыру. Құрал-жабдықтар Түсті қағаз
43 Қағаз ұшақ жасауға арналған үлгі Желім Қауіпсіз қайшы Маркерлер, стикерлер Ұшақтарды сынау үшін ашық алаң Сабақ барысы I. Ұйымдастыру кезеңі Балалар шеңберге жиналады. Тәрбиеші: – Балалар, бүгін біз «Ұ» дыбысын меңгереміз. Ол қандай дыбыстан басталады? Балалар: – Ұ-ұ-ұ! Барлығы бірге дыбысты созып айтады: Ұ-ұ-ұ! II. Артикуляциялық дайындық – «Ұ» дыбысын айтқанда ауыз сәл ашық, ерін төменнен сәл көтеріліп, дыбыс жұмсақ әрі созылып шығуы тиіс. Балалар дыбысты бірнеше рет қайталайды: Ұ-ұ-ұ! III. STEAM кіріктіру S – Science (Зерттеу): – Ұшақ қалай ұшады? – Қандай күш әсер етеді? T – Technology (Технология): – Қағаздан ұшақ жасау үшін қандай құралдар қажет? E – Engineering (Инженерия): – Қағазды қалай бүктейміз? – Ұшақ тең ұшуы үшін неге назар аудару керек? A – Art (Өнер): – Ұшаққа өрнек саламыз, түстерді үйлестіреміз. M – Math (Математика): – Ұшақ қанша сантиметр, қанша бөліктен тұрады? – Пішіндерді санау (үшбұрыш, төртбұрыш, тіктөртбұрыш). IV. Құрастыру кезеңі Балалар топтарға бөлінеді. Қадамдық нұсқаулық: Түсті қағазды таңдау; Ұшақты бүктеу (қабырғалар, мұрын, қанаттар); Шеткі бөліктерін түзу; Ұшаққа безендіру қосу (маркерлер, стикерлер);
44 Барлығы өздерінің ұшақтарын сынау алаңында ұшырады. V. Диалогтік тілдік бекіту Тәрбиеші: – Ұшақты қалай атадық? Балалар: – Ұшқыш Ұланның ұшағы! Тәрбиеші: – Ұшақ қандай дыбыстан басталады? Балалар: – Ұ-ұ-ұ! Тәрбиеші: – Ұшақ қалай ұшты? Балалар: – Тең, биікке көтерілді, алға ұшты. Тәрбиеші: – Ұшақ жасау кезінде не пайдалы болды? Балалар: – Қағазды дұрыс бүктеу, ұсақ моторика, топпен бірге жұмыс жасау. VI. Қорытынды Бүгін біз қандай дыбысты бекіттік? «Ұ» дыбысы бар сөздер қандай болды? Ұшақ жасау арқылы не үйрендік? Балалар жауап береді. Тәрбиеші қорытындылайды: – «Ұ» дыбысы сөз басында айқын айтылып, біздің ұшақ жасау процесімізге қатысты. Біз оны дұрыс айтып үйрендік. Күтілетін нәтиже Балалар «Ұ» дыбысын сөз басында дұрыс айтады; Қағаз ұшақ жасау арқылы ұсақ моторикасы дамиды; Топпен бірігіп жұмыс жасай алады; Шығармашылық қабілеттері артады; Диалог және сұрақ-жауап арқылы тіл мәдениеті дамиды. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Ұ дыбысы сөз ішінде» Түрі: Интерактивті ойын, топтық жұмыс Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты
45 Балалардың «Ұ» дыбысын сөз ішінде дұрыс естіп, сөздік қорын байыту, топтық жұмыс арқылы шығармашылық және коммуникативтік дағдыларын дамыту. Міндеттері «Ұ» дыбысын сөз ішінде дұрыс айтуға үйрету; Тыңдалған сөздерден «Ұ» дыбысы бар сөздерді табу; Топтық жұмыс және интерактивті ойын арқылы бірлесіп жұмыс жасау дағдыларын қалыптастыру; Диалог және сұрақ-жауап арқылы сөйлеу мәдениетін дамыту. Құрал-жабдықтар «Ұ» дыбысы бар сөздермен карточкалар (құшақ, құс, құмыра, ұл, ұшақ, ұшыр); Көрнекі құралдар: суреттер, макеттер, ойыншықтар; Жұмыс алаңы: топтарға бөлінуге ыңғайлы орын. Сабақ барысы I. Ұйымдастыру кезеңі Балалар шеңберге жиналады. Тәрбиеші: – Балалар, бүгін біз «Ұ» дыбысын сөз ішінде қайталаймыз. Ол қандай дыбыстан басталады? Балалар: – Ұ-ұ-ұ! Барлығы бірге дыбысты созып қайталайды: Ұ-ұ-ұ! II. Артикуляциялық дайындық – «Ұ» дыбысын сөз ішінде айтқанда ауыз сәл ашық, ерін төменнен сәл көтеріліп, дыбыс жұмсақ әрі созылып шығуы тиіс. Балалар бірнеше рет дыбысты қайталайды: Ұ-ұ-ұ! III. Интерактивті ойын «Ұ дыбысын тап» Жұмыс реті: Балалар 3–4 адамнан топтарға бөлінеді. Әр топқа карточка таратылып, суреттер көрсетіледі. Тәрбиеші сөз айтады, егер сөзде «Ұ» дыбысы болса, топ карточканы көтеріп жауап береді. Дұрыс тапқан топқа ұпай беріледі. Сөздер мысалы: Құшақ ✅ Бала ❌ Құмыра ✅ Ұл ✅ Үй ❌
46 Ұшақ ✅ IV. Сөздік жұмыс Балалар «Ұ» дыбысы бар сөздерді топпен талдайды: Құшақ – [құ-шақ] Құмыра – [құ-мы-ра] Ұл – [ұл] Ұшақ – [ұ-шақ] Дыбысты созып айту: Ұ-ұ-ұ! V. Топтық жұмыс «Ұ дыбысы әлемі» Әр топ өз карточкаларын пайдаланып, «Ұ» дыбысы бар суреттерден әңгіме құрастырады. Мысалы: «Ұшақ ұшты, ұл оны көрді, құшақтап күліп қойды, құмырадан су ішті». Топтар өз әңгімелерін сахналап немесе айтып көрсетеді. VI. Қорытынды Тәрбиеші: – Бүгін біз қандай дыбысты қайталадық? – Қандай сөздерде «Ұ» дыбысы бар? – Интерактивті ойыннан қандай нәрсе үйрендік? Балалар жауап береді. Тәрбиеші қорытындылайды: – «Ұ» дыбысы сөз ішінде де маңызды. Біз оны дұрыс естіп, қолдануды үйрендік. Күтілетін нәтиже Балалар «Ұ» дыбысын сөз ішінде дұрыс айтады; Тыңдалған сөздерден «Ұ» дыбысын ажырата алады; Топтық жұмыс арқылы бірлесіп жұмыс жасау қабілеті дамиды; Сөйлеу мәдениеті мен диалогтық дағдылар жетіледі; Сөздік қор кеңейеді. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Ұ дыбысы сөйлемде» Түрі: Коммуникативтік әдіс, сөйлемдік жұмыс Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың «Ұ» дыбысын сөйлемде дұрыс қолдануға, сөйлеу мәдениетін және коммуникативтік дағдыларын дамыту. Міндеттері «Ұ» дыбысы бар сөздерді сөйлемде қолдануға үйрету;
47 Диалогтік әдіс арқылы сөйлеу дағдыларын дамыту; Ойын арқылы логикалық ойлау мен тыңдалым қабілетін жетілдіру; Достық пен ынтымақтастыққа тәрбиелеу. Құрал-жабдықтар Көрнекі құралдар: суреттер, макеттер, ойыншықтар; Карточкалар: «Ұ» дыбысы бар сөздер (Ұлан, ұлу, ұшақ, ұшқын, құшақ); Аудио-ертегі немесе мәтін жазылған қағаздар. Сабақ барысы I. Ұйымдастыру кезеңі Балалар шеңберге жиналады. Тәрбиеші: – Балалар, бүгін біз «Ұ» дыбысын сөйлемде қолданамыз. Ол қандай дыбыстан басталады? Балалар: – Ұ-ұ-ұ! Барлығы бірге дыбысты созып айтады: Ұ-ұ-ұ! II. Артикуляциялық дайындық – «Ұ» дыбысын сөз ішінде айтқанда ауыз сәл ашық, ерін төменнен сәл көтеріліп, дыбыс жұмсақ және созылып шығуы тиіс. Балалар дыбысты бірнеше рет қайталайды: Ұ-ұ-ұ! III. Коммуникативтік жұмыс: «Ұ дыбысы ертегісі» Ертегі мәтіні Бір күні «Ұ» дыбысы Ұлан ғайыр даланы аралауға шығады екен. Сол кезде алдынан ұшып келіп, айдаһар қонады. Шошып кеткен «Ұ» дыбысы: – Сен қайдан келе жатырсың, мені жемеші? – деп тығылатын жер таба алмай дал болады. Айдаһар тарқылдап күліп, оған жемейтінін айтып, керісінше көмек керек екенін түсіндіреді: – Мен бір досымды жоғалтып алдым, маған көмектесші оны табуға, – деп өтініш білдіреді. – Жақсы көмектесейін, сенің досың кім? – деп сұрайды «Ұ» дыбысы. – Ұлу, – деп жауап береді айдаһар. «Ғ» дыбысы ішек сілесі қатқанша күледі. Оған ашуланған айдаһар: – Неге күлесің? – деп тарпа бас салады. – Сен үлкенсің, ол кішкентай, ол қалай болғаны? – деп таң қалады «Ғ» дыбысы. – Достықта үлкен-кіші деген ұғым болмайды. Шын дос тапсаң еш нәрсе де кедергі емес, – деп жауап береді айдаһар. IV. Диалогтік тапсырма Балалар жұп болып немесе топта төмендегі сұрақтарға жауап береді: Ұлан қайда шығып кетті?
48 Айдаһар не үшін келген? Ұ дыбысы қандай сөзді тапты? «Ғ» дыбысы неге таң қалды? Айдаһардың достық туралы айтқаны неден хабар береді? Тәрбиеші балалардың жауаптарын тыңдап, сөйлемдерді дұрыс құрауға бағыттайды. V. Топтық жұмыс Әр топ ертегі кейіпкерлерінің рөлін ойнап, диалогты сахналайды: Бір бала – Ұлан («Ұ» дыбысы); Бір бала – Айдаһар; Бір бала – Ғ дыбысы; Сахнаны көрсеткен кезде барлық балалар дыбысты созып, сөйлемдерді дұрыс айтуға назар аударады. VI. Қорытынды Тәрбиеші: – Бүгін біз қандай дыбысты сөйлемде бекіттік? – «Ұ» дыбысы бар сөздерді қайдан қолдандық? – Достық туралы не үйрендік? Балалар жауап береді. Тәрбиеші қорытындылайды: – «Ұ» дыбысы сөйлемде дұрыс айтылуы маңызды. Біз оны диалогта қолдануды үйрендік. Күтілетін нәтиже Балалар «Ұ» дыбысын сөйлемде дұрыс қолданады; Диалог арқылы сөйлеу мәдениеті дамиды; Рөлдік ойын арқылы шығармашылық және коммуникативтік дағдылар қалыптасады; Достық пен ынтымақтастыққа тәрбиеленеді. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Ұ дыбысын қайталау» Түрі: Қайталау сабағы Форматы: Мониторинг, бақылау Білім беру дағдысы: Коммуникативтік Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 4 жас Мақсаты Балалардың «Ұ» дыбысын сөз басында, сөз ішінде және сөйлемде дұрыс қолдануын бекіту, сөйлеу белсенділігін және диалогтік дағдыларын мониторинг арқылы бақылау. Міндеттері
49 «Ұ» дыбысын сөз басында және ішінде дұрыс айтуға үйрету; Сөйлем ішінде қолдану дағдысын бекіту; Диалогтік және интерактивті ойындар арқылы тілдік әрекет белсенділігін дамыту; Мониторинг арқылы әр баланың жетістігін анықтау. Құрал-жабдықтар «Ұ» дыбысы бар сөздермен карточкалар (ұшақ, ұлу, ұшқын, ұл, құшақ, құмыра); Көрнекі құралдар: суреттер, макеттер, ойыншықтар; Мониторинг кестесі, бақылау парағы; Аудио-ертегі немесе мәтін жазылған қағаздар. Сабақ барысы I. Ұйымдастыру кезеңі Балалар шеңберге жиналады. Тәрбиеші: – Балалар, бүгін біз «Ұ» дыбысын қайталаймыз. Барлығымыз бірге дыбысты айтамыз: Ұ-ұ-ұ! II. Артикуляциялық дайындық «Ұ» дыбысын сөз басында және ішінде бірнеше рет қайталау. Балалар ауызды дұрыс орналастырып дыбысты созып айтады: Ұ-ұ-ұ! III. Қайталау тапсырмалары 1. Сөздік деңгей Тәрбиеші сөздер айтады, балалар «Ұ» дыбысы бар сөздерді көтереді: Ұшақ ✅ Үй ❌ Ұлу ✅ Құшақ ✅ 2. Сөйлем деңгейі Балалар ертегі сөйлемдерін қайталап айтады: «Ұ» дыбысы ұшып келе жатқан ұшақты көрді. Айдаһар досын іздеді, ол – ұлу. 3. Диалогтік тапсырма Жұппен сұрақ-жауап: Ұлан қайда шығып кетті? Айдаһар не үшін келген? «Ұ» дыбысы қай сөзде болды? IV. Мониторинг (бағалау критерийлері) Критерий Бағалау өлшемі «Ұ» дыбысын сөз басында айту Дұрыс / Қате «Ұ» дыбысын сөз ішінде айту Дұрыс / Қате
50 Сөйлемде қолдану Дұрыс / Қате Диалогқа қатысу Белсенді / Белсенді емес Топтық тапсырманы орындау Толық/ Жартылай/ Орындамаған Тәрбиеші әр баланың жауаптарын бақылап, мониторинг кестесіне белгілейді. V. Бақылау парағы Бала аты: _______ Күні: _______ Дыбыс деңгейі Сөз деңгейі Сөйлем деңгейі Диалог Топтық жұмыс Жеке комментар ий Дұрыс/қа те Дұрыс/қа те Дұрыс/қа те Белсенді/Белсе нді емес Толық/Жартылай/Орында маған VI. Қорытынды Әр бала «Ұ» дыбысын сөз басында, сөз ішінде және сөйлемде дұрыс қолдану деңгейін көрсетті; Диалогтік тапсырма арқылы сөйлеу белсенділігі бақыланды; Топтық жұмыс арқылы ынтымақтастық пен коммуникативтік дағды бағаланды. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Қ» – Қайсар Қасқыр Түрі: Дыбыспен жұмыс, айнамен жаттығу Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың «Қ» дыбысын дұрыс артикуляция арқылы анық айтуын қалыптастыру, дыбысты сөз басында дұрыс қолдануға үйрету. Міндеттері «Қ» дыбысының дұрыс айтылу механизмін меңгерту; Айна арқылы өз артикуляциясын бақылауға үйрету; Сөздік қорын «Қ» дыбысынан басталатын сөздермен толықтыру; Сөйлеу мүшелерінің қимыл-қозғалысын жетілдіру. Құрал-жабдықтар Әр балаға шағын айна Қасқырдың суреті немесе ойыншығы «Қ» дыбысы бар сөздер карточкасы (қасқыр, қоян, қаз, қала, қора) Сабақ барысы
51 I. Ұйымдастыру кезеңі Балалар шеңберге жиналады. Тәрбиеші: – Балалар, бүгін бізге қонаққа қайсар кейіпкер келді. Ол – Қайсар Қасқыр. – Оның аты қандай дыбыстан басталады? Балалар: – Қ-Қ-Қ! Барлығы бірге дыбысты созып айтады: Қ-қ-қ! II. Артикуляциялық түсіндіру (айнамен жұмыс) Тәрбиеші балаларға айна таратады. «Қ» дыбысының артикуляциясы: «Қ» – қатаң дауыссыз дыбыс. Тілдің артқы бөлігі жоғары көтеріліп, жұмсақ таңдайға тиеді. Ауа қысыммен сыртқа шығады. Ерін сәл ашық күйде болады. Дауыс шымылдығы қатыспайды (дыбыс қатаң шығады). Балалар айнаға қарап, тілдің артқы жағын көтеріп көреді. Тәрбиеші үлгі көрсетеді: Қ-қ-қ! Балалар бірнеше рет қайталайды. III. Жаттығулар жүйесі 1. Дыбысты жеке айту Қ – Қ – Қ Қа – Қо – Қу – Қы 2. Буынмен айту Қа-са-қыр Қа-ла Қо-ра Қа-зақ 3. Сөзбен айту Қасқыр Қоян Қаз Қала Қора Балалар әр сөзді анық айтып, айна арқылы өз ауыз қимылын бақылайды. IV. Ойын элементі «Қайсар Қасқыр қалай дыбыстайды?» Тәрбиеші: – Қасқыр қалай ұлиды?
52 Балалар дыбысты анық, қысқа айтады: Қ-қ-қ! – Қасқыр қайда тұрады? – Қасқыр қандай? Балалар сөйлем құрап жауап береді: – Қасқыр орманда тұрады. – Қасқыр қайсар. V. Тыныс жаттығуы «Қ» дыбысын айтқанда ауа қысыммен шығатынын сезіну үшін: Терең тыныс алу Қысқа әрі анық «Қ!» деп айту VI. Қорытынды Тәрбиеші: – Бүгін қандай дыбысты үйрендік? – Айна бізге не үшін көмектесті? Балалар жауап береді. Тәрбиеші қорытындылайды: – «Қ» дыбысын дұрыс айту үшін тілдің артқы бөлігі жоғары көтеріледі. Біз айна арқылы өз артикуляциямызды бақылауды үйрендік. Күтілетін нәтиже Балалар «Қ» дыбысын дұрыс артикуляциямен айтады; Айна арқылы өз сөйлеу мүшелерін бақылай алады; «Қ» дыбысынан басталатын сөздерді анық айтады; Сөйлеу анықтығы мен тілдік белсенділік дамиды. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Қ дыбысы сөз ішінде» Түрі: Суретпен жұмыс, дыбысты табу Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың «Қ» дыбысын сөз ішінде дұрыс естіп, ажырата алуын қалыптастыру, сөйлеу белсенділігін дамыту. Міндеттері «Қ» дыбысын сөз ішінде дұрыс айтуға үйрету; Сурет бойынша дыбысты табу дағдысын қалыптастыру; Сөздерді буынға бөліп, дыбыстық талдау жасау; Байланыстырып сөйлеу қабілетін дамыту. Құрал-жабдықтар Суретті карточкалар (бақа, тақия, қасық, қорап, аққу, тоқаш);
53 Магнитті тақта; «Қ» әрпі бейнеленген көрнекілік; Белгі беру карточкалары (иә/жоқ). Сабақ барысы I. Ұйымдастыру кезеңі Балалар шеңберге жиналады. Тәрбиеші: – Балалар, бүгін біз «Қ» дыбысын сөз ішінде іздейміз. – Барлығымыз бірге айтайық: Қ-қ-қ! Балалар дыбысты анық әрі қысқа айтады. II. Артикуляциялық қайталау Тілдің артқы бөлігі жоғары көтеріледі; Ауа қысыммен шығады; Дыбыс қатаң айтылады. Балалар айнасыз-ақ дыбысты бірнеше рет қайталайды: Қ-қ-қ! III. Суретпен жұмыс Тәрбиеші тақтаға суреттер іледі. 1. «Суретті ата» Балалар суретті атап шығады: Бақа Тақия Қасық Қорап Аққу Тоқаш 2. «Қ дыбысын тап» Тәрбиеші сұрақ қояды: – «Бақа» сөзінде «Қ» дыбысы бар ма? Балалар: Бар. – Қай жерде естіліп тұр? Балалар: Сөз ортасында. Сөздерді бірге буынға бөледі: Ба-қа Осылайша әр сөз талданады: Сөз «Қ» дыбысы бар ма? Орны Бақа Иә Ортасында Тақия Иә Ортасында Қасық Иә Басында және ортасында
54 Қорап Иә Басында Аққу Иә Ортасында Тоқаш Иә Ортасында IV. Дыбыстық талдау Балалар бірге дыбысты созып айтады: Ба-қа Та-қи-я Ақ-қу То-қаш Тәрбиеші: – «Қ» дыбысы қатты ма, әлде жұмсақ па? Балалар: Қатты. V. Ойын «Қай суретте жоқ?» Тәрбиеші қосымша сөздер айтады: Үй Құс Аю Қап Балалар «Қ» дыбысы бар суреттерді ғана көрсетеді. VI. Сөйлем құрау Балалар сурет бойынша сөйлем айтады: Бақа көлде отыр. Қасық дастарханда жатыр. Аққу суда жүзіп жүр. VII. Қорытынды Тәрбиеші: – Бүгін біз қандай дыбысты сөз ішінде іздедік? – «Қ» дыбысы сөздің қай жерінде кездеседі? Тәрбиеші қорытындылайды: – «Қ» дыбысы сөз басында да, ортасында да келеді. Біз оны дұрыс естіп, табуды үйрендік. Күтілетін нәтиже Балалар «Қ» дыбысын сөз ішінде дұрыс ажыратады; Сурет бойынша сөздерді талдай алады; Буынға бөліп дыбыстық талдау жасай алады; Сөйлеу белсенділігі мен сөздік қоры дамиды; Дыбысты есту қабілеті қалыптасады. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Қ» дыбысы – Қамқор Қонақ Түрі: Сахналау, саусақ театры, рөлдік ойын
55 Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың «Қ» дыбысын сөйлем ішінде дұрыс әрі анық айтуын бекіту, рөлдік ойын арқылы сөйлеу мәдениетін дамыту және қамқорлыққа тәрбиелеу. Міндеттері «Қ» дыбысын сөз басында және сөз ішінде дұрыс қолдану; Сахналау арқылы байланыстырып сөйлеу қабілетін дамыту; Саусақ театры арқылы ұсақ моториканы жетілдіру; Достық, қамқорлық, мейірімділікке тәрбиелеу. Құрал-жабдықтар Саусақ театры кейіпкерлері: «Қ» дыбысы, қоян, қаздар; Күз көрінісінің макеті (қоңыр жапырақтар, қурай, бұтақтар); Үйшік макеті; Сәбіз, қырыққабат бейнелері. Сабақ барысы I. Ұйымдастыру кезеңі Балалар шеңберге жиналады. Тәрбиеші: – Балалар, бүгін біз «Қ» дыбысын сахналау арқылы бекітеміз. – Барлығымыз бірге айтайық: Қ-қ-қ! II. Артикуляциялық қайталау Тілдің артқы бөлігі жоғары көтеріледі; Ауа қысыммен шығады; Дыбыс қатаң айтылады. Балалар «Қ» дыбысын бірнеше рет қайталайды. III. Саусақ театры арқылы ертегі Тәрбиеші саусақ театры кейіпкерлерін көрсетіп, баяу әрі мәнерлеп әңгімелейді. Ертегі Бір күні «Қ» дыбысы қоңыр күзде қырдың басында отырыпты. Айналасына қараса, қалың қурай мен қызыл-сары жапырақтар сыбдырлап тұр екен. Қараса, қорқып қоян тығылып отыр екен. – Сен неге қорқып отырсың? – деп сұрайды «Қ» дыбысы. – Қарлы боран жақындап келе жатыр, қар жауып тұр, – дейді қоян. «Қ» дыбысы оған әр нәрседен қорықпау керегін, онымен дос болатынын айтады. Көмектесуді ойлап, қалың бұтақтардан үйшік жасап береді. Үйшік іші жылы әрі қауіпсіз болады.
56 Қоян қуанып, «Қ» дыбысына рахметін айтады. Сол кезде қырға қаздар қонып, паналайтын жер таба алмай жүргендерін жеткізеді. Қоян оларды өз үйшігіне шақырады. Бәрі жылы жерде қардың жапалақтап жауғанын тамашалап отырады. «Қ» дыбысы достарының қарны ашып қалмасын деп сәбіз бен қырыққабат әкеліп береді. Содан «Қ» дыбысы: – Қамқор болсаң, қуаныш көп болады, – деген ойға келеді. Өзінің жасаған әрекетіне мәз-мәйрам болады. IV. Рөлдік ойын Балалар рөлдерге бөлінеді: «Қ» дыбысы Қоян Қаздар Әр бала өз кейіпкерінің сөзін айтады. Үлгі диалог Қ: – Сен неге қорқып отырсың? Қоян: – Қарлы боран келе жатыр. Қ: – Қорықпа, мен саған көмектесемін. Қаздар: – Бізге де паналайтын жер керек. Қоян: – Қош келдіңдер, үйшікке кіріңдер. V. Дыбысты бекіту Тәрбиеші сұрақ қояды: Ертегіде «Қ» дыбысы бар қандай сөздер болды? (қоңыр, қыр, қурай, қоян, қар, қаз, қамқор, қуаныш) «Қ» дыбысы қай жерде естілді? Балалар жауап береді. VI. Қорытынды Тәрбиеші қорытындылайды: – Бүгін біз «Қ» дыбысын сөйлемде қолдандық. – Сахналау арқылы дыбысты анық айтуға үйрендік. – Қамқорлық пен достықтың маңызын түсіндік. Күтілетін нәтиже Балалар «Қ» дыбысын сөйлем ішінде анық айтады; Сахналау барысында байланыстырып сөйлей алады; Саусақ театры арқылы ұсақ моторика дамиды;
57 Қамқорлық пен достық туралы түсінік қалыптасады; Коммуникативтік дағдылары жетіледі. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Қ» дыбысын қайталау Түрі: Қайталау, дыбысты ажырату, бекіту Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың «Қ» дыбысын сөз басында, сөз ішінде дұрыс ажыратып айтуын бекіту және басқа дыбыстардан айырмашылығын түсіндіру. Міндеттері «Қ» дыбысын анық, дұрыс айтуға жаттықтыру; Ұқсас дыбыстардан (К, Ғ) ажыратуға үйрету; Дыбыстық есту қабілетін дамыту; Сөйлеу белсенділігін арттыру. Құрал-жабдықтар Суретті карточкалар (қасқыр, қала, қоян, кесе, гүл, қолғап); Белгі беру карточкалары (✔ / ✖); Магнитті тақта; Айна (қажет жағдайда). Сабақ барысы I. Ұйымдастыру кезеңі Балалар шеңберге жиналады. Тәрбиеші: – Балалар, біз бүгін «Қ» дыбысын қайталаймыз. – Барлығымыз бірге айтайық: Қ-қ-қ! II. Артикуляциялық қайталау Тілдің артқы бөлігі жоғары көтеріледі; Ауа қысыммен шығады; Дыбыс қатаң айтылады. Балалар дыбысты бірнеше рет қайталайды. III. Дыбысты ажырату тапсырмалары 1. «Есті де ажырат» Тәрбиеші сөздер айтады. Егер «Қ» дыбысы болса, балалар қол шапалақтайды. Қала 👏 Кеме – Қоян 👏
58 Гүл – Қасық 👏 Кітап – 2. «Қай дыбыс?» Тәрбиеші екі сөзді салыстырады: Қала – Кала Құс – Гұс Балалар айырмашылығын айтады. Қ – қатаң, тіл артқа көтеріледі. К – жұмсағырақ, тіл алға жақынырақ. 3. Суретпен жұмыс Балалар суреттерді екі топқа бөледі: «Қ» дыбысы бар Қасқыр Қала Қоян Қолғап «Қ» дыбысы жоқ Кесе Гүл IV. Бекіту кезеңі 1. Буынмен айту Қа – Қо – Қу – Қы Ба-қа Қа-ла Қо-ян 2. Сөйлем құрау Қасқыр орманда жүреді. Қоян қорқып отыр. Қалада көп адам бар. Балалар сөйлемдерді анық айтып шығады. 3. Қимылмен бекіту Тәрбиеші сөз айтады, балалар әрекет жасайды: Қоян – секіреді Құс – ұшады Қолғап – қолын көрсетеді V. Қорытынды Тәрбиеші: – Бүгін біз қандай дыбысты қайталадық? – «Қ» дыбысы қандай дыбыс? – Ол қай жерде кездеседі?
59 Тәрбиеші қорытындылайды: – «Қ» дыбысы қатаң дыбыс. Ол сөз басында да, сөз ішінде де анық айтылады. Біз оны басқа дыбыстардан ажыратуды үйрендік. Күтілетін нәтиже Балалар «Қ» дыбысын анық айтады; Ұқсас дыбыстардан ажырата алады; Сөз басында және сөз ішінде дұрыс қолданады; Дыбыстық есту қабілеті дамиды; Сөйлеу белсенділігі артады. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Ғ» – Ғалым Ғабит. «Ғарыш» тәжірибесі Түрі: Танымдық зерттеу, тәжірибе Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың «Ғ» дыбысын дұрыс айтуын қалыптастыру, «ғарыш» тақырыбы арқылы зерттеушілік қабілеттерін дамыту. Міндеттері «Ғ» дыбысының артикуляциясын меңгерту; «Ғ» дыбысынан басталатын сөздерді үйрету (ғарыш, ғалым, ғалам, ғарышкер); Қарапайым тәжірибе арқылы ғарыш туралы түсінік қалыптастыру; Зерттеу дағдыларын және логикалық ойлауын дамыту. Құрал-жабдықтар Ғарыш суреттері (ғаламшарлар, жұлдыздар, зымыран); Шар (планета үлгісі); Шам (Күн рөлінде); Қара мата (ғарыш кеңістігі); Пластилиннен жасалған кішкентай шарлар; Су құйылған мөлдір ыдыс (ауырлық күші тәжірибесі үшін). Сабақ барысы I. Ұйымдастыру кезеңі Балалар шеңберге жиналады. Тәрбиеші: – Бүгін бізге қонаққа Ғалым Ғабит келді. – Оның аты қандай дыбыстан басталады? Балалар: – Ғ-Ғ-Ғ! Барлығы бірге дыбысты анық айтады:
60 Ғ-ғ-ғ! II. Артикуляциялық жұмыс «Ғ» дыбысының айтылуы: Тілдің артқы бөлігі жұмсақ таңдайға жақындайды; Дыбыс жұмсақ, үнді шығады; Ауа еркін шығады; Дауыс шымылдығы қатысады (үнді дыбыс). Балалар айна арқылы немесе тәрбиешіге қарап қайталайды: Ға – Ғо – Ғу III. Танымдық зерттеу «Ғарыш әлемі» 1. Әңгіме Ғалым Ғабит балаларға ғарыш туралы айтады: – Ғарыш – шексіз кеңістік. – Онда ғаламшарлар, жұлдыздар бар. – Ғарышкерлер зымыранмен ұшады. Балалар «Ғ» дыбысы бар сөздерді атайды: Ғарыш, ғалым, ғалам, ғарышкер. 2. Тәжірибе «Планеталар қалай қозғалады?» Құралдар: шам (Күн), шар (Жер). Шамды жағып, ортасына қоямыз. Шарды айналдырып көрсетеміз. Тәрбиеші түсіндіреді: – Планеталар Күнді айналады. – Жер айналғанда күн мен түн ауысады. Балалар шарды кезекпен айналдырады. 3. Тәжірибе «Ауырлық күші» Мөлдір ыдысқа су құйылады. Пластилин шарын суға саламыз. Сұрақ: – Неге шар батып кетті? Қорытынды: – Жерде ауырлық күші бар. IV. STEAM элементтері S – Science: Ғарыш туралы зерттеу. T – Technology: Зымыран қалай жасалады? E – Engineering: Пластилиннен зымыран құрастыру. A – Art: Ғарыш суретін салу. M – Math: Планеталарды санау. V. Сөйлемдік жұмыс Балалар сөйлем құрайды: Ғалым ғарышты зерттейді.
61 Ғарышкер ғарышқа ұшты. Ғалам кең әрі әдемі. VI. Қорытынды Тәрбиеші: – Бүгін қандай дыбысты үйрендік? – Ғарыш туралы не білдік? Тәрбиеші қорытындылайды: – «Ғ» дыбысы үнді дыбыс. Біз оны дұрыс айтуды және ғарыш туралы жаңа мәліметтерді білдік. Күтілетін нәтиже Балалар «Ғ» дыбысын дұрыс артикуляциямен айтады; «Ғ» дыбысы бар сөздерді атайды; Ғарыш туралы бастапқы түсінік қалыптасады; Тәжірибе жасау арқылы зерттеушілік қабілеті дамиды; Сөйлеу белсенділігі артады. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Ғ дыбысы сөз ішінде» Түрі: Бейнеүзінді арқылы тыңдалым Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың «Ғ» дыбысын сөз ішінде дұрыс естіп, ажырата алуын қалыптастыру, тыңдалым мәдениетін дамыту. Міндеттері «Ғ» дыбысын сөз ішінде дұрыс айтуға жаттықтыру; Бейнеүзінді арқылы тыңдалған мәтіннен «Ғ» дыбысы бар сөздерді табу; Дыбыстық есту қабілетін дамыту; Байланыстырып сөйлеу дағдыларын жетілдіру. Құрал-жабдықтар Ғарыш немесе ғалым туралы қысқа бейнеүзінді (1–2 минут); Суретті карточкалар (жаңғақ, шаңғы, ғарыш, сағат, ғалам); Белгі беру карточкалары (✔ / ✖); Интерактивті тақта немесе экран. Сабақ барысы I. Ұйымдастыру кезеңі Балалар шеңберге жиналады. Тәрбиеші: – Балалар, бүгін біз «Ғ» дыбысын сөз ішінде тыңдап табамыз. – Барлығымыз бірге айтайық:
62 Ғ-ғ-ғ! II. Артикуляциялық қайталау Тілдің артқы бөлігі жұмсақ таңдайға жақындайды; Дыбыс үнді, жұмсақ шығады; Дауыс шымылдығы қатысады. Балалар буынмен айтады: Ға – Ғо – Ғу III. Бейнеүзіндімен жұмыс 1. Тыңдалым Балалар ғарыш немесе ғалым туралы қысқа бейнеүзіндіні көреді. Тапсырма: – «Ғ» дыбысы бар сөздерді есте сақтаңдар. 2. Тыңдалған сөздерді атау Балалар айтады: Ғарыш Ғалым Ғалам Жаңғақ Шаңғы Сағат Тәрбиеші сөздерді тақтаға жазады немесе суретін іледі. IV. Дыбысты табу тапсырмасы «Бар ма, жоқ па?» ойыны Тәрбиеші сөз айтады, балалар белгі көрсетеді. Сөз «Ғ» бар ма? Жаңғақ Иә Шаңғы Иә Сағат Иә Кітап Жоқ Ғалам Иә Қала Жоқ V. Буынға бөлу Жаң-ғақ Шаң-ғы Са-ғат Ға-лам Балалар «Ғ» дыбысы қай буында тұрғанын анықтайды. VI. Сөйлем құрау Балалар сөйлем айтады: Жаңғақ ағашта өседі.
63 Шаңғы қыста керек. Сағат уақыт көрсетеді. Ғалым ғарышты зерттейді. VII. Қорытынды Тәрбиеші: – Бүгін біз қандай дыбысты сөз ішінде тыңдап таптық? – «Ғ» дыбысы қандай дыбыс? Қорытынды: – «Ғ» дыбысы үнді дыбыс. Ол сөз ортасында және басында кездеседі. Біз оны тыңдап ажыратуды үйрендік. Күтілетін нәтиже Балалар «Ғ» дыбысын сөз ішінде дұрыс естіп, ажыратады; Тыңдалған мәтіннен қажетті сөздерді таба алады; Буынға бөліп дыбыстық талдау жасайды; Сөйлеу белсенділігі мен тыңдалым мәдениеті дамиды. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Ғ» дыбысы сөйлемде Түрі: Ертегі, диалог Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың «Ғ» дыбысын сөйлем ішінде дұрыс айтуын қалыптастыру және байланыстырып сөйлеу дағдысын дамыту. Міндеттері «Ғ» дыбысын сөйлем ішінде анық, дұрыс айту; Ертегі мазмұнын түсініп, диалогке қатысу; Сөйлем құрау арқылы сөздік қорын молайту; Қиялын және шығармашылық қабілетін дамыту. Ертегі «Ғ дыбысының ғажайып арманы» Бір күні «Ғ» дыбысы үлкен, әсем ғимараттың биік шатырында отырыпты. Аспан ашық, күн нұрлы екен. «Ғ» дыбысы көкжиекке ұзақ қарап, терең ойға батыпты. Сол сәтте қасына басқа дыбыстар келіпті. — Сен не істеп отырсың? – деп сұрапты олар. «Ғ» дыбысы сәл жымиып: — Мен ғарышқа ұшқым келеді! Ғарыштағы ғажайып ғаламшарларды көргім келеді. Сол жерде ғажап ойларға батып, жаңа жаңалық ашқым келеді, – депті.
64 Дыбыстар таңырқап: — Бізді де ертіп аласың ба? – деп сұрапты. — Әрине! Келіңдер, бәріміз бірге зерттейік! – деп қуана жауап беріпті «Ғ» дыбысы. Сол кезде аспаннан жарқыраған ғажайып жұлдызшалар түсіп, айналаны нұрға бөлейді. «Ғ» дыбысы оларға қарап: — Мені өздеріңмен бірге ала кетіңдерші! – деп өтініпті. Жұлдызшалар жұмсақ үнмен: — Ғарышқа тек ғарышкер ғана ұша алады. Сен әлі дайын емессің, – деп жауап беріпті. Мұны естіген «Ғ» дыбысының көңіл-күйі түсіп кетіпті. Бірақ жұлдызшалар оны жұбатып: — Сен армандаудан жалықпа. Арман адамды биікке жетелейді. Біз саған естелік сыйлық қалдырамыз, – депті. Олар кішкентай ғаламшарлар бейнесіндегі әдемі ойыншықтар тастап кетіпті. «Ғ» дыбысы қуанып: — Мен де бір күні ғарышкер боламын! – деп достарына мақтанышпен айтып жүретін болыпты. Содан бері ол әрқашан ғажайып армандарға сеніп, ғалым болуды ойлайтын болыпты. Диалогпен жұмыс Сұрақ-жауап «Ғ» дыбысы қайда отырды? Ол қайда барғысы келді? Жұлдызшалар не айтты? Қандай сыйлық қалдырды? Сөйлем құрау жұмысы Балалар «Ғ» дыбысы бар сөздерді қатыстырып сөйлем құрайды: Ғалым ғарышты зерттейді. Ғарышкер ғаламшарға ұшты. Ғажайып жұлдыздар жарқырап тұр. Ғимарат биік. Дыбысты бекіту ойыны «Ғ сөзін тап» Тәрбиеші сөйлем оқиды, балалар «Ғ» дыбысын естігенде қол соғады. Мысалы: Ғалым кітап оқып отыр. Балалар далада ойнап жүр. Ғарышкер аспанға ұшты.
65 Қорытынды — Бүгін біз қандай дыбысты сөйлем ішінде қолдандық? — «Ғ» дыбысы қандай дыбыс? Қорытынды: «Ғ» – үнді дыбыс. Ол сөз басында, ортасында кездеседі. Сөйлем ішінде анық айтылуы керек. Күтілетін нәтиже Балалар «Ғ» дыбысын сөйлемде дұрыс қолданады; Ертегіні түсініп, диалогке қатысады; Байланыстырып сөйлеу дағдылары дамиды. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Ғ» дыбысын қайталау Түрі: Бекіту, мини-бақылау Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың «Ғ» дыбысын дұрыс айту, сөз ішінде ажырату және сөйлемде қолдану дағдыларын бекіту. Міндеттері «Ғ» дыбысының айтылуын қайталау; Сөз ішінен дыбысты табу; Сөйлемде дұрыс қолдану; Дыбыстық есту және сөйлеу мәдениетін дамыту. I. Қайталау кезеңі 1. Артикуляциялық жаттығу Балалар бірге айтады: Ға – Ғо – Ғу – Ғы Ғалым – Ғарыш – Ғалам – Жаңғақ – Шаңғы Тәрбиеші дыбыстың үнді, жұмсақ айтылатынын еске салады. 2. «Тыңда және тап» ойыны Тәрбиеші сөздер айтады. Балалар «Ғ» дыбысы бар сөзде қол шапалақтайды. Сөздер: Қала, Ғарыш, Сағат, Кітап, Жаңғақ, Аю, Ғимарат, Шаңғы 3. «Қай буында?» тапсырмасы Жаң-ғақ Са-ғат Ға-лам Шаң-ғы
66 Балалар «Ғ» дыбысының қай буында тұрғанын айтады. II. Мини-бақылау жұмысы 1-тапсырма. Суретпен жұмыс Балаларға суреттер ұсынылады: (Ғарыш, Жаңғақ, Сағат, Кітап) Тапсырма: – «Ғ» дыбысы бар суреттерді белгіле. 2-тапсырма. Сөйлем құра Берілген сөздермен сөйлем құра: Ғалым Ғарыш Жаңғақ 3-тапсырма. Тыңдалым Тәрбиеші қысқа мәтін оқиды: «Ғалым ғарышты зерттейді. Ғарышта ғаламшарлар бар. Жаңғақ ағашта өседі.» Балалар мәтіннен «Ғ» дыбысы бар сөздерді атайды. III. Бағалау критерийлері № Дағды Бағалау 1 Ғ» дыбысын дұрыс айтады ✔ / △ / ✖ 2 Сөз ішінде ажыратады ✔ / △ / ✖ 3 Сөйлемде қолданады ✔ / △ / ✖ 4 Тыңдалған мәтіннен табады ✔ / △ / ✖ IV. Мониторинг Деңгейлік көрсеткіштер Жоғары деңгей «Ғ» дыбысын анық, дұрыс айтады; Сөз ішінде оңай табады; Өз бетінше сөйлем құрайды; Тыңдалым тапсырмасын қиналмай орындайды. Орта деңгей Айтылуында аздаған қателіктер бар; Көмек арқылы табады; Қысқа сөйлем құрайды. Төмен деңгей Дыбысты шатастырады; Сөз ішінен табуда қиналады; Сөйлем құрауда көмек қажет етеді. V. Мониторинг кестесі үлгісі Баланың аты Айтылуы Сөз ішінде Сөйлемде Жалпы
67 нәтиже Қорытынды «Ғ» дыбысын жүйелі қайталау нәтижесінде балалардың дыбыстық есту қабілеті, сөйлеу белсенділігі және дұрыс айту мәдениеті қалыптасады. Бұл кезең – келесі төл дыбысты меңгеруге берік негіз болады. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Ң» – Қоңыр қоңырау Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Түрі: Тыңдау ойыны Мақсаты Балалардың «Ң» дыбысын сөздің соңында дұрыс естіп, анық айту дағдыларын қалыптастыру. Міндеттері «Ң» дыбысының артикуляциясын меңгерту; Сөздің соңғы позициясында дыбысты ажырату; Тыңдалым арқылы дыбыстық есту қабілетін дамыту; Сөйлеу мәдениетін қалыптастыру. I. Ұйымдастыру кезеңі Балалар шеңберге жиналады. Тәрбиеші қолына кішкентай қоңыр қоңырау ұстайды. — Балалар, бүгін бізге қонаққа Қоңыр қоңырау келді. Оның ерекше дыбысы бар. Ол – «Ң» дыбысы. Балалар бірге айтады: Ң-Ң-Ң II. Артикуляциялық жаттығу Тілдің ұшы жоғары көтеріледі; Дыбыс мұрын арқылы шығады; Үнді, жұмсақ естіледі. Буынмен айту: Аң – Ең – Ің – Оң – Ұң III. Тыңдау ойыны Ойын атауы: «Қоңырау қай сөзде сыңғырлайды?» Тәрбиеші сөздер айтады.
68 Балалар сөз соңында «Ң» дыбысы болса, қоңырауды соғады немесе қол шапалақтайды. Сөздер: Аң ✔ Қоян ✖ Шаң ✔ Күн ✖ Тоң ✔ Қала ✖ Ең ✔ Ата ✖ IV. Сюжеттік кіріспе «Қоңыр қоңырау туралы шағын әңгіме» Бір күні қоңыр қоңырау орман ішінде сыңғырлап жүріпті. Ол аң, шаң, тоң деген сөздерді ерекше жақсы көріпті. Өйткені бұл сөздердің соңында оның сүйікті «Ң» дыбысы бар екен. Қоңырау әр сөздің соңында сыңғырлап, балаларға белгі беріп жүреді екен. V. Бекіту тапсырмасы 1. Суретпен жұмыс Балаларға суреттер көрсетіледі: Аң, Шаң, Қоңырау, Күн, Тоң Тапсырма: – Соңында «Ң» дыбысы бар сөздерді ата. 2. Сөйлем құрау Балалар сөйлем құрайды: Аң орманда жүреді. Шаң ұшты. Тоң еріді. VI. Қорытынды Тәрбиеші сұрақ қояды: — «Ң» дыбысы сөздің қай жерінде келді? — Ол қандай дыбыс? Қорытынды: «Ң» дыбысы – үнді дыбыс. Ол сөздің соңында анық естіледі. Күтілетін нәтиже Балалар «Ң» дыбысын сөз соңында дұрыс айтады; Тыңдау арқылы дыбысты ажыратады; Қысқа сөйлем құрай алады; Дыбыстық есту қабілеті дамиды.
69 Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Ң» дыбысы сөз ішінде Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Түрі: Сурет таңдау, дыбыстық талдау Мақсаты Балалардың «Ң» дыбысын сөз ішінде дұрыс естіп, ажырата алуын және талдау жасау дағдысын қалыптастыру. Міндеттері «Ң» дыбысының сөз ішіндегі орнын анықтау; Сурет арқылы дыбысты табу; Буынға бөлу және дыбыстық талдау жасау; Сөйлеу белсенділігін арттыру. I. Ұйымдастыру кезеңі Балалар шеңберге жиналады. Тәрбиеші: — Балалар, бүгін біз «Ң» дыбысын сөздің ортасынан іздейміз. Ол кейде сөздің соңында ғана емес, ішінде де кездеседі. Барлығы бірге айтады: АҢ – ЕҢ – ІҢ – ОҢ II. Артикуляциялық жаттығу Тілдің ұшы жоғары көтеріледі; Дыбыс мұрын арқылы шығады; Үнді дыбыс екенін еске түсіреміз. III. Сурет таңдау тапсырмасы Тақтаға бірнеше сурет ілінеді: Шаңғы Жаңғақ Сағат Қоян Тоңазытқыш Аю Тапсырма: — «Ң» дыбысы сөз ішінде бар суреттерді таңда. Дұрыс жауаптар: ✔ Шаңғы ✔ Жаңғақ ✔ Тоңазытқыш IV. Дыбыстық талдау
70 1. Буынға бөлу Шаң-ғы Жаң-ғақ То-ңа-зыт-қыш 2. Дыбыстың орнын анықтау Шаңғы – «Ң» бірінші буынның соңында, сөздің ортасында Жаңғақ – бірінші буын соңында Тоңазытқыш – екінші буында Балалар дыбыстың сөз ортасында тұрғанын айтады. V. Сөйлем құрау Балалар таңдалған суреттер бойынша сөйлем айтады: Шаңғы қыста керек. Жаңғақ ағашта өседі. Тоңазытқыш тамақты салқын ұстайды. VI. Ойын: «Қай жерде жасырынды?» Тәрбиеші сөз айтады, балалар айтады: — Басында ма? — Ортасында ма? — Соңында ма? Мысалы: Жаңбыр – ортасында Аң – соңында Шаңғы – ортасында VII. Қорытынды — Бүгін біз қандай дыбысты сөз ішінде таптық? — «Ң» дыбысы қандай дыбыс? Қорытынды: «Ң» – үнді дыбыс. Ол сөздің басында келмейді, көбіне ортасында және соңында кездеседі. Күтілетін нәтиже Балалар «Ң» дыбысын сөз ішінде анықтай алады; Буынға бөліп талдау жасайды; Сурет арқылы дыбысты ажыратады; Сөйлем құрау дағдылары дамиды. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Ң» дыбысы – сахналау Түрі: Театр, дыбыс тыңдау Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі
71 Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың «Ң» дыбысын сөздің ортасында және соңында дұрыс айтуын қалыптастыру, дыбыс ерекшеліктерін түсіндіру, шығармашылық қиялын дамыту. Міндеттері «Ң» дыбысының артикуляциясын меңгерту; Сөз ішінде дыбысты тыңдап ажырату; Сөздерді дұрыс айта отырып сахналау арқылы есте сақтау; Дыбыстық мәдениет пен коммуникативтік дағдыларын дамыту. I. Театрлық сахналау ертегі Баяғыда дыбыстар елінде ерекше жұмсақ, ұстамды бір дыбыс өмір сүріпті. Оның аты – Ң екен. Тәрбиеші оқиды/сахналайды: Ң дыбысы – үнін мұрыннан шығаратын, өте ұяң, тым жаны таза, жабайы емес, жұмсақ дыбыс екен. Басқа дыбыстар қатты-қатты дабыстап жарысатын: — Д-д-д! — Т-т-т! — С-с-с! Ал Ң дыбысы жай ғана «ң-ң-ң…» деп мұрынмен сыңғырлап үн шығаратын. Бір күні дыбыстар жиналып: — Ң, сен неге дауысыңды көтермейсің? — деп сұрапты. Ң күлімдеп: — Мен дауысты мұрныммен шығарамын, сондықтан үнім жұмсақ! — депті. Сөйтіп Ң дыбысы достарын шақырыпты. Ол достарының аты ерекше екен: Жаңбыр Қоңыр Сыңғыр Жеңіл Көңіл Тәрбиеші сахналау кезінде әр дыбыстың атын атап, балаларға қайталауға береді. Дыбыс ерекшелігі Ң дыбысының тағы бір қызық әдеті бар екен – ол көбінесе сөздің ортасы мен соңында кездеседі. — Мен алдыға көп шықпаймын. Бірақ сөздің жүрегін жылытып тұрамын! — деп түсіндіреді.
72 Мұғалім балаларға түсіндіреді: — Балалар, егер сөздің ішінде жұмсақ, мұрыннан шығатын дыбыс естілсе — ол «Ң» болады! Мысалдар арқылы бекіту Балалар сахналауға қатысады: Жаң-быр (жаңбыр) Қо-ңыр (қоңыр) Кө-ңіл (көңіл) Балалар сөздерді дұрыс бөліп, дыбысты ерекше атап, сахналап айтады. Қорытынды Ң дыбысы өте қуанып: — Мені шатастырмай сөйлеген қандай керемет! — деп рахмет айтыпты. Сол күннен бері балалар да, дыбыстар да Ң дыбысын ұмытпайтын болыпты, өйткені ол – қазақ тілінің төл, мұрыннан шығатын ең ұяң дыбыстарының бірі. Күтілетін нәтиже Балалар «Ң» дыбысын сөздің ортасында және соңында дұрыс айтады; Дыбыстық тыңдау арқылы ажырата алады; Сөздерді бөліп, сахналауға қатысады; Коммуникативтік дағдылары және шығармашылық қиялы дамиды. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Ң» дыбысын қайталау Түрі: Диагностика, бақылау Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың «Ң» дыбысын сөздің ортасында және соңында дұрыс айтуын бекіту, дыбыс ерекшелігін ажырату және сөйлеу дағдыларын диагностикалау. Міндеттері «Ң» дыбысының артикуляциялық ерекшелігін қайталау; Сөз ішінде дыбысты тыңдап ажырату; Сөйлемде дыбысты дұрыс қолдану; Диагностика арқылы әр баланың деңгейін бағалау. I. Қайталау кезеңі 1. Артикуляциялық жаттығу Балалар бірге айтады: Ң-Ң-Ң… Буынмен айту:
73 Аң – Ең – Ің – Оң – Ұң 2. Тыңдау арқылы ажырату Тәрбиеші сөздер айтады, балалар «Ң» дыбысы бар сөзде қол шапалақтайды: Аң ✔ Қоян ✖ Шаң ✔ Тоң ✔ Жаңбыр ✔ II. Диагностика 1. Сурет арқылы дыбысты табу Балаларға суреттер көрсетіледі: Аң, Шаң, Қоян, Жаңбыр, Тоңазытқыш Тапсырма: — Соңында немесе ортасында «Ң» дыбысы бар сөзді ата. Дұрыс жауаптар: ✔ Аң ✔ Шаң ✔ Жаңбыр ✔ Тоңазытқыш 2. Сөздерді буынға бөлу және талдау Балалар сөздерді буынға бөледі: Шаң-ғы Жаң-ғыр Тоң-а-зыт-қыш Сөйтіп дыбыстың сөздің қай жерінде тұрғанын айтады. 3. Сөйлем құрау Балалар таңдалған сөздер бойынша сөйлем жасайды: Аң орманда ойнап жүр. Шаң ұшты. Жаңбыр жауды. III. Бақылау 1. Мониторинг критерийлері № Дағды Бағалау 1 «Ң» дыбысын дұрыс айтады ✔ / △ / ✖ 2 Сөз ішінде ажыратады ✔ / △ / ✖ 3 Сөйлемде қолданады ✔ / △ / ✖ 4 Буынға бөліп талдайды ✔ / △ / ✖ 5 Тыңдалымнан табады ✔ / △ / ✖
74 2. Деңгейлік көрсеткіштер Жоғары деңгей: «Ң» дыбысын сөз ортасында және соңында дұрыс айтады; Буынға бөліп талдай алады; Сөйлемде қолданады; Тыңдалым тапсырмасын қиындықсыз орындайды. Орта деңгей: Айтылуында аздаған қателіктер бар; Көмекпен дыбысты табады; Қысқа сөйлем құрай алады. Төмен деңгей: Дыбысты шатастырады; Сөз ішінде табуда қиналады; Сөйлем құрауда көмек қажет. 3. Мониторинг кестесі үлгісі Баланың аты Айтылуы Сөз ішінде Буын талдау Сөйлемде Тыңдалым Жалпы нәтиже IV. Қорытынды «Ң» дыбысын қайталау және бақылау нәтижесінде балалар дыбысты сөз ішінде ажырата алады, сөйлемде қолданады және дыбыстық есту қабілеті дамиды. Бұл кезең – келесі төл дыбыстарды меңгеруге берік негіз болады. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Һ» – Күлкі әлемі Түрі: Тыныс жаттығуы, дем шығару Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың дем алу және дем шығару дағдыларын жетілдіру, «Һ» дыбысын дұрыс айту арқылы тыныс үйлестіру, сөйлеу мәдениетін дамыту. Міндеттері «Һ» дыбысының артикуляциясын және дем шығару ерекшелігін меңгерту; Балаларға тыныс алу мен дем шығаруды үйлестіру дағдыларын қалыптастыру; Сөйлеу белсенділігін және тілдік шығармашылықты дамыту; Қозғалыс арқылы көңіл-күйін көтеру. I. Ұйымдастыру кезеңі Балалар шеңберге тұрады.
75 Тәрбиеші: — Балалар, бүгін біз «Күлкі әлеміне» саяхат жасаймыз. Саяхат барысында біз дем шығару арқылы «Һ» дыбысын дұрыс айтып, көңілімізді көтереміз. Барлығы бірге айтады: Һ-һ-һ… Дыбысты шығара отырып, қолдарын төменнен жоғары көтереді, демін шығарады. II. Артикуляциялық және тыныс жаттығулары 1. «Балапанның сыңғыры» Балалар терең дем алады, ауаны ішке тартып, «Һ-һ-һ» деп сыңғырады. Дем шығарғанда қолдарын алға созады, көңілдерін көтереді. Жаттығу бірнеше рет қайталанады. 2. «Күлкі толқыны» Барлық балалар бір-біріне қарап тұрады. Бір бала «Һ-һ-һ» деп дем шығарады, екінші бала қайталайды. Жаттығу арқылы дем үйлесімді шығады, дыбыс жұмсақ, ұзақ естіледі. 3. «Сиқырлы жел» Балалар демін ішке алады, сосын «Һ-һ-һ» деп дем шығара отырып, қағаз шарды немесе жеңіл затты ауада қозғайды. Балалар ауа ағысын бақылап, дем шығару ұзақтығын реттейді. III. Қолдану ойындары 1. «Күлкі әлемінде саяхат» Балалар «Һ» дыбысын шығара отырып, қиялындағы әлемде саяхат жасайды. Әр дем шығару кезінде ойындағы күлкі, қонақтар немесе жануарлар туралы ойларын айтып береді. 2. «Құмдағы жел» Топқа қағаз немесе жеңіл зат беріледі. Дем шығару арқылы оны қозғайды, «Һ-һ-һ» дыбысын дұрыс шығара отырып ойынға қатысады. IV. Бекіту Тәрбиеші сөздер айтады: — «Һ-һ-һ», «Сиқырлы жел», «Күлкі әлемі». Балалар дыбысты шығарып, қозғалыс арқылы қайталайды. V. Күтілетін нәтиже Балалар дем алу мен дем шығару дағдыларын меңгереді; «Һ» дыбысын дұрыс және жұмсақ шығарады; Қозғалыс пен дыбыс үйлесімін үйренеді; Сөйлеу белсенділігі, тілдік шығармашылық және көңіл-күйі дамиды.
76 Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Һ» дыбысы – сөз ішінде Түрі: Интерактивті карточка, сөздік жұмыс Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың «Һ» дыбысын сөз ішінде дұрыс естіп, қолдану дағдыларын дамыту, сөздік қорын молайту және дыбысты ажырату қабілетін жетілдіру. Міндеттері «Һ» дыбысының сөз ішіндегі орнын ажырату; Сөзді буынға бөліп талдау; Интерактивті карточкалар арқылы сөздік жұмыс жасау; Сөйлеу белсенділігін және сөздік қорын дамыту. I. Ұйымдастыру кезеңі Балалар шеңберге тұрады. Тәрбиеші: — Балалар, бүгін біз «Һ» дыбысын сөз ішінде іздейміз. Ол сөздің басында, ортасында немесе соңында кездесуі мүмкін. Біз интерактивті карточкалар арқылы оны табамыз. Барлығы бірге айтады: Һ-һ-һ… II. Интерактивті карточка тапсырмасы Тәрбиеші әр балаға карточка таратады, әр карточкада сурет пен сөз бар: Һапа (сөз) – сурет: күлкілі ит Сәби (сөз) – сурет: нәресте Көңіл (сөз) – сурет: күліп тұрған бала Һәру (сөз) – сурет: сиқырлы гүл Күн (сөз) – сурет: күн сәулесі Тапсырма: — Сөз ішінде «Һ» дыбысы бар карточканы көрсет. — Сөзді әріптерге бөліп, «Һ» дыбысын ата. Дұрыс жауаптар: ✔ Һапа ✔ Көңіл ✔ Һәру III. Сөздік жұмыс 1. Буынға бөлу Балалар сөздерді буынға бөледі: Һа-па Кө-ңіл
77 Һә-ру 2. Дыбыстық талдау «Һ» дыбысы сөздің басында: Һапа, Һәру «Һ» дыбысы сөздің ортасында: Көңіл Балалар әр сөзді дұрыс айтып, дыбыстың орнын анықтайды. IV. Қосымша тапсырма Тәрбиеші сөзді оқиды, балалар карточкадан сәйкес суретті табады. Сөзді сөйлемде қолдану: Һапа күлді. Баланың көңілі көтерілді. Һәру гүл ашты. V. Қорытынды Тәрбиеші балаларға сұрақ қояды: — «Һ» дыбысы сөздің қай жерінде естіледі? — Қандай сөздерде болды? Қорытынды: «Һ» дыбысы сөз ішінде кездескенде, балалар оны ажыратып, дұрыс айтуға үйренеді. VI. Күтілетін нәтиже Балалар «Һ» дыбысын сөз ішінде дұрыс табады; Буынға бөліп талдау жасайды; Интерактивті карточка арқылы сөздік қорын молайтады; Сөйлеу белсенділігі мен дыбыстық есту қабілеті дамиды. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Һ» дыбысы – сөйлемде Түрі: Диалог, коммуникативтік дағды Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың «Һ» дыбысын сөйлемде дұрыс қолдануын үйрету, диалог арқылы коммуникативтік дағдыларын дамыту және сөйлеу мәдениетін жетілдіру. Міндеттері «Һ» дыбысын сөйлемде дұрыс айту; Диалог арқылы сұрақ қою және жауап беру дағдыларын қалыптастыру; Сөздік қорын молайту және сөйлеу белсенділігін дамыту; Коммуникативтік ойын арқылы шығармашылық қиялын жетілдіру. I. Театрлық ертегі диалог Баяғыда ертегілер қаласына үлкен айдаһар шабуыл жасайды.
78 Қорыққан тұрғындар халық батырдан көмек сұрайды. Халық батыр келеді, ертегілер қаласын құтқарады. Айдаһарды зынданға тастап, оның тілін түсінбеген соң «Һ» дыбысын шақырады. Тәрбиеші балаларға оқып немесе сахналап көрсетеді: — «Һ» дыбысы өте ақылды, парасатты, білімді болыпты. Ол айдаһармен сөйлеспекші болып, зынданға кіреді. Диалог мысалы: «Айдаһар, сен ертегілер қаласына неліктен шабуыл жасадың? Бұнда кілең мейрімді тұрғындар тұрады, ешкімге зияны жоқ», — дейді «Һ» дыбысы. Айдаһар: «Мен шабуыл жасағым келген жоқ, мен сендердің елдеріңнің үстінде ұшып бара жатып, бір затымды жоғалтып алдым. Соны іздеуге түскенде ертегілер қаласының тұрғындары мені дұрыс түсінбей қалды», — деп ағынан ақтарылды. «Һ» дыбысы: «Мүмкін мен саған көмектесермін, қандай затты жоғалттың?» — деп сұрады. Айдаһар: «Менің бір сүйікті көпшігім бар еді, мен онсыз тіпті ұйықтай алмаймын», — деп жауап берді. Коммуникативтік ойын: Тұрғындар «Һ» дыбысының өтінішімен көпшікті іздейді. Балалар айдаһар мен «Һ» дыбысы рөлдерін бөліп ойнайды. Әр бала сұрақ қояды және жауап береді, сөйлемде «Һ» дыбысын қолданады. II. Қорытынды «Һ» дыбысы сөйлем ішінде дұрыс қолданылды; Балалар диалог арқылы сұрақ қою және жауап беру дағдысын меңгерді; Сөйлеу белсенділігі, коммуникативтік қабілеттері және қиялы дамыды; «Һ» дыбысы сөйлемде сөздерді толық және мәнерлеп айтуға көмектеседі. III. Күтілетін нәтиже Балалар «Һ» дыбысын сөйлемде дұрыс қолданады; Диалог жүргізуге, сұрақ қоюға және жауап беруге дағдыланады; Коммуникативтік және шығармашылық қабілеттері дамиды; Дыбыстың сөз ішінде мәні мен ерекшелігін түсінеді. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Һ» дыбысы – қайталау Түрі: Бақылау, бекіту Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды
79 Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың «Һ» дыбысын сөз ішінде және сөйлемде дұрыс қолдануын бекіту, дыбыстық есту қабілетін дамыту және сөйлеу дағдыларын нығайту. Міндеттері «Һ» дыбысын сөз ішінде және сөйлемде дұрыс айту; Дыбысты ажырату, буынға бөліп талдау; Сөздік қорын бекіту, сөйлеу белсенділігін арттыру; Мониторинг арқылы әр баланың дағдысын бағалау. I. Қайталау кезеңі 1. Артикуляциялық жаттығу Балалар бірге айтады: Һ-һ-һ… Демді ішке тартып, «Һ» дыбысын шығара отырып қолдарын жоғары көтереді; Демді шығарып, дыбысты созады. 2. Сөздік қайталау Тәрбиеші интерактивті карточка арқылы сөздерді көрсетеді: Һапа Көңіл Һәру Сиқырлы Күлкі Балалар әр сөзді қайталайды, «Һ» дыбысын ерекше атап айтады. II. Бақылау (мониторинг) 1. Сөз ішінде дыбысты табу Тәрбиеші бірнеше сөз айтады, балалар «Һ» дыбысы бар сөздерді қолдарын шапалақтап көрсетеді: Сәлем ✖ Көңіл ✔ Бал ✔ Һәру ✔ 2. Буынға бөліп талдау Балалар сөздерді буынға бөледі: Һа-па Кө-ңіл Һә-ру Сөйтіп дыбыс сөздің басында, ортасында немесе соңында екенін ажыратады.
80 3. Сөйлемде қолдану Балалар «Һ» дыбысы бар сөздерді сөйлемде қолданады: «Көңіл көтерілді.» «Һәру гүл ашты.» «Баланың әпсанаға көңілі көтерілді.» III. Бекіту 1. Диалогтық тапсырма Балалар жұппен сөйлеседі, бір-біріне сұрақ қояды, жауап береді, сөйлемде «Һ» дыбысын дұрыс қолданады: «Кімнің көңілі көтерілді?» «Кімнің гүл ашты?» «Күлкі әлеміне саяхатқа шықтық па?» 2. Интерактивті ойын «Һ» дыбысы бар сөздерді карточкадан таңдау; Сөздерді буынға бөліп, дыбысты атап айту; Сөйлем құрау арқылы ойын элементімен бекіту. IV. Мониторинг кестесі № Дағды Бағалау 1 «Һ» дыбысын сөз ішінде дұрыс айту ✔ / △ / ✖ 2 Буынға бөліп талдау ✔ / △ / ✖ 3 Сөйлемде қолдану ✔ / △ / ✖ 4 Диалог жүргізу ✔ / △ / ✖ 5 Тыңдалымнан дыбысты табу ✔ / △ / ✖ V. Күтілетін нәтиже Балалар «Һ» дыбысын сөз ішінде және сөйлемде дұрыс қолданады; Буынға бөліп талдай алады; Диалог арқылы сұрақ қойып, жауап береді; Сөйлеу белсенділігі мен сөздік қоры дамиды; Дыбыстық есту қабілеті және коммуникативтік дағдылары жетіледі. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «І» – Іңкәр Ілия Түрі: Құмға жазу, ұсақ моторика Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды
81 Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың «І» дыбысын жазу дағдыларын дамыту, ұсақ моториканы жетілдіру, қол бұлшықеттерін нығайту және ойлау қабілетін қолдау. Міндеттері «І» дыбысының графикалық жазылуын үйрету; Құмға әріптер жазу арқылы ұсақ моториканы дамыту; Балаларға әріптерді дұрыс жазу тәртібін көрсету; Сөздік қор мен сөйлеу белсенділігін арттыру. I. Ұйымдастыру кезеңі Балалар үстелге немесе арнайы құм салынған табаққа отырғызылады. Тәрбиеші: — Балалар, бүгін біз «І» дыбысын құмға жазамыз. Қолымызбен әріптің сызықтарын жасап, ойынды көңілді өткіземіз. Барлығы бірге айтады: І-і-і… II. Құмға жазу жаттығулары 1. «І» әрпін жазу Балалар саусақтары арқылы құмға І әрпін сызады. Тәрбиеші жазу үлгісін көрсетеді: тік сызық, кіші сызық. Әр бала өз табағында бірнеше рет жазып шығады. 2. «І» дыбысы бар сөздер Іңкәр Ілия Ілмек Іңір Ірімшік Балалар сөздерді құмға жазады, дыбысты атап айтады. III. Ұсақ моториканы дамыту 1. Саусақ жаттығулары Саусақты қисайтып, «І» әрпін құмда сызу; Саусақпен сызықтар арқылы әріптер арасындағы байланысты көрсету; Жаттығуды бірнеше рет қайталау арқылы бұлшықет есте сақтау. 2. Қиял арқылы ойын Балалар әріптерді құмға жазып қана қоймай, әр әріптен сурет немесе жол жасайды: Іңір – қараңғы аспан, жұлдыздар; Ірімшік – сиырдың сүтінен жасалған тағам; Ілия – кейіпкердің есімі. IV. Қорытынды
82 Балалар «І» әрпін құмға дұрыс жаза алады; Ұсақ моторика дамып, қол бұлшықеттері нығаяды; Дыбысты сөздік және графикалық түрде бекітеді; Қиял арқылы сөздерді суреттеп, есте сақтау қабілеті күшейеді. V. Күтілетін нәтиже «І» дыбысын дұрыс айтады және құмға дұрыс жаза алады; Ұсақ моторикасы дамиды, саусақ үйлесімі жетіледі; Сөздік қор және сөйлеу белсенділігі артады; Балалардың шығармашылық қиялы дамып, оқу процесіне қызығушылығы артады. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «І» дыбысы – сөз ішінде Түрі: Сурет бойынша әңгіме, байланыстырып сөйлеу Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты Балалардың «І» дыбысын сөз ішінде дұрыс естіп, қолдануын дамыту, байланыстырып сөйлеу дағдыларын қалыптастыру, жаңа сөздермен таныстыру және сөйлеу белсенділігін арттыру. Міндеттері «І» дыбысы бар сөздерді анықтап, сөздік қорын кеңейту; Сурет арқылы әңгімені байланыстырып айту дағдыларын қалыптастыру; Диалогтық сұрақ-жауап арқылы коммуникативтік қабілеттерін дамыту; Ойын әрекеті арқылы есте сақтау және сөйлеу мәдениетін жетілдіру. I. Ұйымдастыру кезеңі Балалар шеңберге немесе топтық орындықтарға орналасады. Тәрбиеші: — Балалар, бүгін біз «І» дыбысымен танысамыз, суреттерге қарап әңгіме құрамыз, сөйлемдерде дыбысты дұрыс қолданамыз. Барлығы бірге айтады: І-і-і… II. Сурет бойынша әңгіме Әңгіме мысалы: «І» дыбысының мектепке бәрінен ерте келетін әдеті бар екен. Ол өте ізденгіш, бәрін білгісі келетін дыбыс болыпты. Сыныпқа кіре сала кітаптарды ақтарып, тақтадағы жазуларды оқи бастапты. Сабақ басталмай жатып ол жолдастарына бірнеше сұрақ қойып үлгереді: «Неге бұл сөз былай айтылады?» «Неге мен осы жерде естілмей қаламын?»
83 Басқа дыбыстар шаршап, «тым көп білгіштенбе, тыныш отырайық» депті. Сонда мұғалім: — «Бүгін осы білгіш «І» дыбысы менің орныма сабақ өткізеді», — депті. «І» дыбысы қатты қуанып кетіп, достарына «І» дыбысынан басталатын сөздерді түсіндіреді: іні, ілгіш, ірімшік және тағы басқа жаңа сөздермен таныстырады. Сол күннен бастап, «І» дыбысы сыныптағы «ең зерек» дыбыс атаныпты. III. Байланыстырып сөйлеу жаттығулары Сөздікпен жұмыс: Балалар жаңа сөздерді айтады: іні, ілгіш, ірімшік, ізденгіш, ізгі. Сөздерді сөйлемде қолданады: «Інім жаңа кітап оқып жатыр.» «Ірімшік таңғы асқа жақсы.» «Ізденгіш «І» дыбысы сабақ өткізді.» Сурет бойынша әңгіме құрау: Балалар суретке қарап оқиғаны айтады, «І» дыбысын ерекше атап, сөйлемдерді толық жеткізеді. Диалогтік ойын: Бір бала «І» дыбысы рөлінде, біреуі мұғалім, біреуі сыныптағы басқа дыбыс. Сұрақ-жауап арқылы әңгімені толықтырады. IV. Қорытынды Балалар «І» дыбысын сөз ішінде дұрыс айтады; Суретке қарап әңгіме құрастыру арқылы байланыстырып сөйлеу дағдылары дамиды; Жаңа сөздерді есте сақтап, сөйлемде қолданады; Коммуникативтік қабілеттері және сөйлеу белсенділігі жетіледі. V. Күтілетін нәтиже «І» дыбысы бар сөздерді дұрыс естіп, қолданады; Сурет бойынша әңгіме құрастыра алады; Байланыстырып сөйлеу арқылы сөйлемді дұрыс жасайды; Диалогтық ойын арқылы сұрақ қою және жауап беру дағдылары дамиды; Сөздік қор және шығармашылық қиялы артады. Ұйымдастырылған іс-әрекет Тақырыбы: «Дыбыстар фестивалі» Түрі: Ойын-сайыс, бекіту Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас Мақсаты
84 Балалардың мектепке дейінгі кезеңде меңгерген барлық төл дыбыстарын бекіту, дыбыстық есту қабілетін нығайту, байланыстырып сөйлеу дағдыларын жетілдіру және коммуникативтік ойын арқылы сөздік қорын молайту. Міндеттері Барлық төл дыбыстарды сөз ішінде, сөйлемде дұрыс айту; Дыбыстарды ажырату, сөздік қорын бекіту; Диалогтық және топтық ойын арқылы сөйлеу белсенділігін арттыру; Жеке және топтық жұмыс арқылы балалардың ынтымақтастығын дамыту. I. Ұйымдастыру кезеңі Балалар шеңберге немесе топтарға бөлінеді. Тәрбиеші: — Балалар, бүгін біз ерекше мереке – «Дыбыстар фестиваліне» қатысамыз. Әрқайсысымыз өзіміздің сүйікті дыбысымызды таныстырамыз, жаңа сөздер айтамыз, ойындар ойнаймыз және сайысқа түсеміз. Барлығы бірге айтады: «Бәріміз дайынбыз!» II. Фестиваль ойын-сайыстары 1. Дыбыс таныстыру Әр бала немесе топ бір дыбысты таңдап, оны сурет, сөз немесе шағын ертегі арқылы таныстырады. Мысалы: «Ә» – Әдемі Әлия ертегісі; «Ө» – Өжет Өмірбек және өрік, өрмекші; «Ү» – Үкі Үміт және үйшік; «Ұ» – Ұшқыш Ұлан және ұшақ; «Қ» – Қайсар Қасқыр және қоян; «Ғ» – Ғалым Ғабит ғарышта; «Ң» – Қоңыр қоңырау жұмсақ дыбыс; «Һ» – Күлкі әлемі ертегісі; «І» – Іңкәр Ілия құмға жазу арқылы. Балалар дыбыстардың ерекшелігін көрсетіп, сөздерді айтады. 2. Дыбыс-әңгіме сайысы Тәрбиеші сурет немесе карточка көрсетеді. Балалар кезекпен «сол суретте қай дыбыс бар?» деп табады және сөйлем құрастырады: «І» – «Ілия кітап оқып отыр.» «Ә» – «Әлия гүлге қарап тұр.» «Ұ» – «Ұлан ұшақ жасап ойнап отыр.» Дұрыс айтқан балаларға «дыбыс жұлдызын» береді. 3. Дыбыс-басқа ойындар
85 а) Дыбысты табу Тәрбиеші бірнеше сөзді айтады, балалар «дыбыс бар/жоқ» деп белгілейді: мысалы: қоян, әдемі, өрмекші, күлкі ә) Буынға бөлу Балалар сөздерді буынға бөліп айтады: «Қо-ңыр», «Ә-ле-я», «Ө-же-т» б) Сөйлем құрау Балалар «дыбыс + сөз» бойынша сөйлем құрады: «Ғабит ғарышқа ұшып кетті.» «Үкі Үміт үйшік жасап жатыр.» 4. Топтық сайыс – «Дыбыстар жарысы» Балалар топқа бөлінеді, әр топ өз дыбысын қорғап, сөздерді, сөйлемдерді дұрыс айтады. Жарыстың кезеңдері: Дыбысты таныстыру – әр топ дыбысты көрсету; Сөзді табу – дыбыс бар сөзді дұрыс көрсету; Сөйлем құру – дыбысты қолдану арқылы сөйлем айту; Қиял ертегісі – қысқа ертегі немесе оқиға айту. Әр кезеңде балаларға ұпай беріледі, ең белсенді және дұрыс айтқан топ жеңімпаз атанады. III. Қорытынды Барлық балалар төл дыбыстарды дұрыс айтты; Буынға бөліп талдап, сөйлем құру арқылы бекітті; Сөздік қор мен сөйлеу белсенділігі артты; Коммуникативтік дағдылар мен топтық ынтымақтастық дамыды; Балаларға оқу процесі қызықты, мерекелік және есте қаларлық болды. IV. Күтілетін нәтиже Барлық төл дыбыстар сөз ішінде және сөйлемде дұрыс қолданылады; Диалог арқылы сұрақ-жауапқа үйренеді; Ұсақ моторика мен дыбыстық есту қабілеті нығаяды; Балалар қиялын қолдана отырып, шығармашылық әңгімелер жасайды; «Дыбыстар фестивалі» ойыны арқылы оқу процесіне қызығушылық артады. Қорытынды сабақ: «Дыбыстар әлемінде – мерекелік қорытынды» Түрі: Сахналау, ойын-сайыс, диалог, бекіту Білім беру дағдысы: Коммуникативтік дағды Бөлімі: Қазақ тілі Жас ерекшелігі: 5 жас 1. Мақсаты
86 Мектепке дейінгі балалардың меңгерген барлық төл дыбыстарын бекіту; Дыбыстық есту қабілеті мен сөздік қорын нығайту; Диалогтік және топтық ойын арқылы коммуникативтік дағдыларын жетілдіру; Шығармашылық ойлау және сахналық өнер арқылы өзін-өзі көрсету; Марапаттау арқылы жетістіктерді тану және ынталандыру. 2. Міндеттері Барлық төл дыбыстарды сөз ішінде және сөйлемде дұрыс айтуға машықтандыру; Рөлдік ойын арқылы дыбыстардың ерекшелігін көрсету; Сурет, аудио, интерактивті құралдар арқылы сөздік жұмысты бекіту; Сайыс, сұрақ-жауап арқылы оқу процесіне қызығушылық арттыру; Марапаттау және жетістіктерін көрсету арқылы өзін-өзі бағалау қалыптастыру. 3. Ұйымдастыру кезеңі Мұғалім: — Балалар, бүгін біз «Дыбыстар әлемі» мерекесін өткіземіз! Барлық дыбыстар сахнаға шығып, ертегі айтып, ойындар ойнайды. Әрқайсысың дайынсыңдар ма? Балалар: — Ия, дайынбыз! Балалар шеңберге тұрады немесе сахнаға шығады. 4. Сахналық ойындар және рөлдік әрекет Дыбыстар ертегісі: Әр дыбыс өз кейіпкері арқылы сахналауға шығады (Әдемі Әлия, Өжет Өмірбек, Үкі Үміт, Ұшқыш Ұлан, Қайсар Қасқыр, Ғалым Ғабит, Қоңыр қоңырау, Күлкі әлемі, Іңкәр Ілия). Балалар ертегі бойынша өз рөлін көрсетіп, дыбысты дұрыс айтуға машықтанады. Интерактивті диалог: Балалар көрермендерге сұрақ қояды: — Бұл сөзде қай дыбыс бар? — Бұл дыбыс сөзде қалай естіледі? Сөздік және сөйлемдік ойындар: Дыбыстар бойынша сөз табу, сөйлем құру, сурет бойынша әңгіме айту. Мысалы: «І» – Ілия кітап оқып отыр. «Ө» – Өмірбек өзен жағасында өрмекшімен кездеседі. Топтық сайыс: «Дыбыс-басқа ойын» арқылы әр топ өз дыбысын қорғайды; Жеке және топтық белсенділік бағаланады.
87 5. Марапаттау Мұғалім әр баланы немесе топты сахнаға шақырып, жетістіктерін атап көрсетеді: «Ең белсенді дыбыс» «Ең шығармашыл дыбыс» «Ең зерек дыбыс» Марапаттау форматы: медаль, диплом немесе «дыбыс жұлдызы»; Балалар сахнада өз жетістіктерін мақтанышпен көрсетеді. 6. Қорытынды мониторинг Бағалау критерийлері: Сөз ішінде дыбысты дұрыс айту Сөйлем құру арқылы дыбысты бекіту Сурет немесе рөлдік ойын арқылы дыбысты көрсету Диалогқа белсенді қатысу Коммуникативтік және шығармашылық дағдылар Мұғалім интерактивті бақылау жүргізеді: жұлдызшалар, карточка немесе смайликтер арқылы. Мониторинг арқылы қай дыбыстар қосымша бекітуге қажет екенін анықтайды. 7. Қорытынды сөз Мұғалім: — Балалар, бүгін біз барлық төл дыбыстарымызды сахналадық, ойын арқылы бекіттік, сөздік қорымызды толықтырдық. Ең бастысы – сіздер өз рөлдеріңізді көрсете білдіңіздер, әр дыбыс өмірге келді! Балалар: — Біз барлық дыбыстарды меңгердік! Сабақ соңында балалар естеліктерін айтып, бір-бірін құттықтап, мерекелік көңіл-күйде аяқталады.
88 ҚОРЫТЫНДЫ «Қазақ тілінің төл дыбыстарын ертегі арқылы меңгерту» атты әдістемелік құрал 5 жасқа арналған балалардың тілін дамытуға бағытталған кешенді педагогикалық жоба болып табылады. Бағдарламаның басты ерекшелігі – балалардың әрбір төл дыбысын ойын, ертегі, сахналау және STEAM элементтері арқылы меңгеруіне жағдай жасау. Мұндай тәсіл баланың сөйлеу тілін, коммуникативтік дағдыларын, логикалық ойлау қабілетін, ұсақ моторикасын және шығармашылық қабілеттерін бір мезгілде дамытуды көздейді. Бағдарламаның өзектілігі қазіргі білім беру саласында мектепке дейінгі жас ерекшелігін ескере отырып, балалардың тілін тиімді дамытуға ерекше мән берілуімен анықталады. Қазақ тілінің төл дыбыстарын меңгеру – баланың жалпы сөйлеу мәдениетін қалыптастырудағы маңызды қадам. Әртүрлі елдерде мектепке дейінгі білім берудің стандарттары мен бағдарламалары балалардың тілін дамытуға ерекше көңіл бөледі. ЮНЕСКО мен БҰҰ қабылдаған бағдарламалар да инклюзивті білім беруді қолдауға бағытталған. Қазақстанда мектепке дейінгі білім беруді дамыту мақсатында нормативтік-құқықтық база жетілдіріліп, педагогикалық әдістемелер мен заманауи дидактикалық материалдар кеңінен қолданылады. Бағдарламаның педагогикалық жаңалығы балалардың тілін дамытуда ертегі терапия, рөлдік ойындар, сахналау және интерактивті STEAM элементтері арқылы шығармашылық қабілеттерін белсенді дамытуға бағытталған. Әртүрлі әдіс-тәсілдерді қолдану арқылы әр бала жеке ерекшеліктеріне сәйкес тілдік дағдыларын жетілдіре алады. Психологиялық жаңалығы – балалардың ойын әрекеті арқылы тілдік дағдыларын қалыптастыру, олардың сөйлеу мәдениетін жақсарту, қызығушылығын арттыру болып табылады. Бағдарламаның құрылымы әрбір дыбысты меңгеру кезеңдерін қамтиды: Дыбысты артикуляциялық жаттығулар арқылы таныстыру, Сөз ішінде дыбысты меңгерту, Сөйлемдерде қолдану, Интерактивті суреттер мен аудио-ертегілер арқылы тыңдау, Сахналау және рөлдік ойындар арқылы бекіту, STEAM элементтері арқылы шығармашылық іс-әрекет, Қайталау және диалогтік тапсырмалар арқылы бекіту. Бағдарлама барысында балалар әр дыбысқа байланысты ерекше кейіпкерлермен танысып, олардың ертегілеріне қатысады. Мысалы: «Ә» – Әдемі Әлия, «Ө» – Өжет Өмірбек, «Ү» – Үкі Үміт, «Ұ» – Ұшқыш Ұлан,
89 «Қ» – Қайсар Қасқыр, «Ғ» – Ғалым Ғабит, «Ң» – Қоңыр қоңырау, «Һ» – Күлкі әлемі, «І» – Іңкәр Ілия. Бұл кейіпкерлер арқылы балалардың сөздік қорын кеңейту, сөйлеу мәдениетін қалыптастыру, сөздерді байланыстырып айту, диалогқа қатысу сияқты дағдылары қалыптасады. Сонымен қатар, әр дыбысқа байланысты түрлі ойындар, интерактивті карточкалар, аудио-ертегілер және STEAM тапсырмалары ұсынылған. Бұл тәсіл балалардың ойлау қабілетін, зейінін, ұсақ моторикасын және шығармашылық қабілетін дамытуға мүмкіндік береді. Бағдарламада бекіту кезеңі арнайы ұйымдастырылған: қайталама мини- мониторингтер, бақылау, ойын-сайыстар және «Дыбыстар фестивалі» арқылы балалардың жетістіктері анықталады. Әрбір бақылау кезеңі балалардың сөйлеу тілін меңгеру деңгейін, дыбысты дұрыс айту қабілетін және коммуникативтік дағдыларын бағалауға бағытталған. Мұғалімдер мониторинг нәтижесін жеке әр баланың даму картасына енгізіп, қосымша түзету жұмыстарын жоспарлайды. Қорытынды сабақ барысында балалар барлық дыбыстарды сахналау, ертегі айту, ойын және рөлдік әрекеттер арқылы бекітіп, өз жетістіктерін көрсете алады. Марапаттау сәті олардың өзін-өзі бағалау мен ынтасын арттырады. Бағдарламаның практикалық нәтижесі – балалардың сөздік қорының елеулі кеңеюі, әр дыбысты дұрыс айтуы, сөйлем құру қабілетінің дамуы, шығармашылық қабілеттерінің артуы және тілдік дағдылардың қалыптасуы. Осылайша, «Қазақ тілінің төл дыбыстарын ертегі арқылы меңгерту» авторлық бағдарламасы мектепке дейінгі балалардың тілін жан-жақты дамытуда тиімді педагогикалық құрал болып табылады. Бағдарламаны жүзеге асыру нәтижесінде әр баланың жеке мүмкіндіктері ескеріліп, тілдік, коммуникативтік және шығармашылық дағдылары жүйелі түрде дамиды. Бағдарламаның педагогикалық құндылығы – балалардың төл дыбыстарды меңгеруі арқылы сөйлеу мәдениетін қалыптастыру, қызығушылық пен ынтаны арттыру, сонымен қатар мектепке дайындықты күшейту болып табылады.
90 БАҚЫЛАУ ЖӘНЕ ДИАГНОСТИКА БӨЛІМІ Тәрбиеленушілердің қазақ тілінің төл дыбыстарын меңгеру деңгейін анықтау, тілдік даму динамикасын бақылау және оқу нәтижелерінің тиімділігін саралау мақсатында бақылау және диагностикалық жұмыстар оқу жылының үш кезеңінде: жыл басында, жыл ортасында және оқу жылының соңында жүргізілді. Диагностикалық жұмыстар барысында әр тәрбиеленушінің жеке ерекшелігі, дыбыстарды қабылдау, дұрыс айту, сөз ішінде қолдану, байланыстырып сөйлеу және тілдік белсенділік деңгейлері зерделенді. Әдістемелік құралды жүзеге асыру барысында ертегі арқылы оқыту әдісі тәрбиеленушілердің қазақ тілінің төл дыбыстарын табиғи қабылдауына, қызығушылығының артуына және сөйлеу белсенділігінің дамуына ықпал етті. Ертегі мазмұны арқылы балалар тек көркем шығармаларды қабылдап қана қоймай, күнделікті өмірде кездесетін жағдаяттарға байланысты тапсырмаларды орындауға, өз ойын жеткізуге, жаңа сөздерді меңгеруге және дыбыстарды сөйлеу барысында дұрыс қолдануға дағдыланды. Диагностика барысында тәрбиеленушілерге қазақ тілінің төл дыбыстарын (ә, ө, ү, ұ, і, қ, ғ, ң, һ) тану, ажырату, дұрыс дыбыстау, сөз ішінде қолдану, ертегі мазмұнын түсіну және қарапайым байланыстырып сөйлеуге бағытталған тапсырмалар ұсынылды. Атап айтқанда, «Дыбысты тап», «Суретті сәйкестендір», «Ертегіні жалғастыр», «Қай сөзден естідің?», «Сөйлем құрастыр» сияқты дидактикалық ойындар мен тілдік жаттығулар ұйымдастырылды. Жүргізілген бақылау нәтижесінде оқу жылының басында тәрбиеленушілердің басым бөлігінде қазақ тілінің төл дыбыстарын дұрыс айтуда, дыбыстарды ажыратуда және байланыстырып сөйлеуде қиындықтар байқалды. Кейбір тәрбиеленушілер төл дыбыстарды бір-бірімен шатастырып, сөздерді дұрыс дыбыстай алмады, сөздік қорының жеткіліксіздігі және өз ойын жүйелі жеткізудегі қиындықтар анықталды. Диагностикалық зерттеу нәтижесінде оқу жылының бастапқы кезеңінде тәрбиеленушілердің: төл дыбыстарды дұрыс айту дағдысының басым бөлігі төмен деңгейде – 46%; дыбыстарды сөз ішінде ажырату және тілдік грамматикалық құрылымды меңгеруі – 48% орта деңгейде; байланыстырып сөйлеу дағдысы – 45% төмен деңгейде; шығармашылық тілдік белсенділігі – 47% төмен және орта деңгейде; есте сақтау және тыңдалым қабілеті – 44% төмен деңгейде екендігі байқалды.
91 Аталған нәтижелерді зерделеу негізінде деңгейі төмен және орташа тәрбиеленушілермен түзету-дамыту жұмыстары ұйымдастырылды. Атап айтқанда, ертегі терапиясы элементтері, мнемокестелер, театрландырылған ойындар, артикуляциялық жаттығулар, сөздік жұмыстар, дыбыстық ойындар, сурет бойынша әңгімелеу, рөлдік ойындар жүйелі түрде жүргізілді. Сонымен қатар әр төл дыбысқа арналған ертегілерді бірнеше рет тыңдату, қайталату және өмірлік жағдаяттармен байланыстыру жұмыстары ұйымдастырылды. Қорытынды диагностика нәтижесінде тәрбиеленушілердің қазақ тілінің төл дыбыстарын меңгеру деңгейінде айтарлықтай оң өзгерістер байқалды. Оқу жылының соңында: қазақ тілінің төл дыбыстарын дұрыс айту дағдысы – 54% жоғары деңгейге көтерілді; дыбыстарды сөз ішінде ажырату және грамматикалық құрылымды меңгеруі – 57% жоғары деңгей көрсетті; байланыстырып сөйлеу қабілеті – 50% жоғары деңгейге жетті; шығармашылық тілдік белсенділігі – 52% жоғары деңгейде қалыптасты; есте сақтау және тыңдалым қабілеті – 65% жоғары деңгейді көрсетті. Жүргізілген жұмыстар нәтижесінде тәрбиеленушілер ертегі мазмұнын түсінуге, кейіпкерлердің сөзін мәнерлеп айтуға, қазақ тілінің төл дыбыстарын дұрыс дыбыстауға, сөздерді сөйлеу барысында орынды қолдануға және өз ойын байланыстырып жеткізуге дағдыланды. Сонымен қатар балалардың қазақ тіліне деген қызығушылығы артып, тілдік қарым-қатынас жасау белсенділігі жоғарылады. Қорытындылай келе, ертегі арқылы қазақ тілінің төл дыбыстарын меңгерту тәрбиеленушілердің тілдік құзыреттілігін дамытуда, дыбыстық мәдениетін қалыптастыруда, сөздік қорын байытуда және байланыстырып сөйлеу дағдыларын жетілдіруде тиімді педагогикалық құрал екендігі анықталды. Бақылау және диагностика нәтижелері әдістемелік құралдың тиімділігін дәлелдеп, тәрбиеленушілердің тілдік дамуында оң динамиканың қалыптасқанын көрсетті.
92 ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 1. Амангелді, Қ. (2020). Мектепке дейінгі кезеңдегі тіл дамуының әдістемесі. Алматы: Білім баспасы. 2. Байғұт, С. (2019). Қазақ тіліндегі дыбыстар мен әріптерді меңгерту. Шымкент: Түркі академиясы. 3. Жұмабаев, Т. (2018). Мектепке дейінгі балаларға арналған логопедиялық жаттығулар. Алматы: Атамұра. 4. Назаров, А. (2021). Интерактивті педагогика мектепке дейінгі ұйымдарда. Астана: Рухани жаңғыру. 5. Петрова, Л. (2019). Театрализация и ролевые игры в дошкольном образовании. Москва: Просвещение. 6. Ержанов, Б. (2020). Қазақ тілінің дыбыстық жүйесі мен фонетикасы. Алматы: ҚАЗҒЗИ. 7. Кенжехан, Г. (2021). STEAM элементтері мектепке дейінгі білімде. Алматы: Білім-инновация. 8. Смагулов, Ж. (2018). Балалардағы коммуникативтік дағдыларды дамыту. Астана: Фолиант. 9. Назарбаева, Д. (2020). Балабақшада ертегі арқылы оқыту әдістемесі. Алматы: Қазақ университеті баспасы. 10. Әли, С. (2019). Мектепке дейінгі педагогикада ойын арқылы оқыту. Алматы: Білім баспасы. 11. Жолдасов, М. (2021). Логопедиялық ойындар арқылы тіл дамыту. Шымкент: Түркістан баспасы. 12. Төребаева, Л. (2018). Мектепке дейінгі жасөспірімдерге арналған дидактикалық ойындар. Алматы: Атамұра. 13. Молдағали, А. (2020). Балабақшада қазақ тілін дамыту әдістемесі. Алматы: ҚазҰУ баспасы. 14. Бекенова, Ж. (2019). Ертегі арқылы тіл дамыту. Алматы: Білім баспасы. 15. Қасымбек, С. (2021). Мектепке дейінгі балалардың сөйлеу мәдениеті. Шымкент: Түркістан баспасы. 16. Абдуллаева, М. (2020). Балалардың сөздік қорын дамыту тәсілдері. Алматы: Атамұра.