View TUGASAN INDIVIDU flipbook.
EDISI KHAS • PEMBANGUNAN WILAYAH ANALISIS 2015—2025 WARTA WILAYAH • LAPORAN ANALISIS • 01 LAPORAN KHAS • EKONOMI & MASYARAKAT Jurang Ketaksamarataan Wilayah dan Dasar Pembangunan Seimbang di Malaysia Analisis Perbandingan antara Negeri Selangor dengan Negeri Kelantan bagi Tempoh 2015–2025 Jurang pembangunan wilayah bukan hanya dapat dilihat melalui saiz ekonomi negeri, tetapi juga melalui pendapatan isi rumah, struktur pekerjaan, akses pasaran dan keupayaan penduduk menikmati manfaat pertumbuhan. Laporan ini mengekalkan huraian tugasan asal dan menyusunnya dalam gaya akhbar editorial supaya perbandingan antara Selangor dengan Kelantan lebih mudah dibaca tanpa menghilangkan konteks analisis. DUA NEGERI • DUA STRUKTUR EKONOMI INDIKATOR SELANGOR KELANTAN Median pendapatan isi rumah bulanan (2024) RM10,726 RM4,083 Sumbangan sektor pembuatan kepada KDNK (2024) 29.1% 4.5% Kadar kemiskinan mutlak (2024) 0.9% 11.5% KDNK negeri (2024) RM432.1 bilion — APA YANG DIBINCANGKAN Profil ekonomi dan struktur aktiviti ekonomi • Faktor perbezaan pembangunan • Pendapatan, kemiskinan dan pekerjaan • Dasar kerajaan dan pembangunan infrastruktur • Penilaian keberkesanan dasar • Cadangan strategi tambahan. Nota editorial: angka dan huraian diambil daripada dokumen tugasan asal. Jadual ringkasan hanya mengumpulkan indikator yang dinyatakan dalam dokumen tersebut; tanda “—” bermaksud angka tidak dipaparkan dalam jadual ringkasan ini.
WARTA WILAYAH SELANGOR × KELANTAN | 2015–2025 DOKUMEN BERASASKAN HURAIAN ASAL HALAMAN 02 Jurang Ketaksamarataan Wilayah dan Dasar Pembangunan Seimbang di Malaysia: Analisis Perbandingan antara Negeri Selangor dengan Negeri Kelantan bagi Tempoh 2015–2025 1.0 Pengenalan Ketaksamarataan pembangunan wilayah merupakan isu penting dalam ekonomi Malaysia kerana pertumbuhan ekonomi yang berlaku di sesebuah negeri tidak semestinya menghasilkan peningkatan pendapatan dan peluang ekonomi yang sama kepada penduduk di negeri lain. Perbezaan ini dapat dilihat melalui perbandingan antara Selangor dengan Kelantan, yang mempunyai struktur ekonomi, tahap perindustrian dan corak aktiviti pekerjaan yang berbeza. Selangor berkembang sebagai pusat utama aktiviti pembuatan, perdagangan, perkhidmatan kewangan, logistik dan pelaburan swasta, disokong oleh rangkaian pengangkutan serta kedudukannya yang berhampiran Kuala Lumpur. Sebaliknya, ekonomi Kelantan mempunyai peranan yang lebih besar daripada aktiviti perdagangan tempatan, pertanian, perusahaan kecil dan sederhana serta sektor perkhidmatan yang memenuhi keperluan penduduk setempat. Perbezaan struktur ini penting kerana negeri yang mempunyai lebih banyak aktiviti ekonomi bernilai tambah tinggi lazimnya menawarkan kepelbagaian pekerjaan dan peluang pendapatan yang lebih luas kepada penduduknya. Perbezaan tahap pembangunan antara kedua-dua negeri turut dapat diperhatikan melalui pendapatan isi rumah. Berdasarkan laporan Survei Pendapatan Isi Rumah 2024 oleh Jabatan Perangkaan Malaysia (DOSM), median pendapatan isi rumah bulanan Selangor ialah RM10,726, manakala Kelantan mencatatkan RM4,083. Perbezaan sebanyak RM6,643 sebulan ini menunjukkan bahawa jurang pendapatan antara kedua-dua negeri bukan sekadar berkaitan dengan jumlah aktiviti ekonomi, tetapi juga mencerminkan perbezaan keupayaan isi rumah memperoleh pendapatan daripada pekerjaan dan sumber ekonomi yang tersedia. Walau bagaimanapun, angka tersebut merujuk kepada median pendapatan isi rumah, bukannya pendapatan individu atau gaji pekerja semata-mata. Oleh itu, perbandingan ini perlu diteliti bersama indikator lain seperti Keluaran Dalam Negeri Kasar (KDNK) per kapita, kadar kemiskinan dan struktur pekerjaan bagi memberikan gambaran yang lebih menyeluruh tentang ketaksamarataan wilayah. Selain pendapatan isi rumah, ketaksamarataan pembangunan wilayah juga berkait rapat dengan lokasi pelaburan, kemudahan infrastruktur dan keupayaan sesebuah negeri menarik aktiviti ekonomi bernilai tinggi. Selangor mempunyai kelebihan dari segi kedudukan berhampiran pasaran pengguna yang besar, rangkaian lebuh raya, kemudahan pelabuhan dan lapangan terbang serta kawasan perindustrian yang menghubungkan pengeluar dengan pasaran domestik dan antarabangsa. Keadaan ini memudahkan firma menjalankan operasi, mendapatkan tenaga kerja dan menguruskan pengedaran barangan. Di Kelantan pula, pembangunan ekonomi perlu mengambil kira cabaran hubungan pengangkutan ke pusat ekonomi utama, keperluan memperluas pelaburan industri dan skala pasaran bagi sesetengah perusahaan tempatan. Apabila peluang pekerjaan formal dengan gaji lebih tinggi tertumpu di kawasan tertentu, sebahagian penduduk negeri yang kurang mempunyai kepelbagaian pekerjaan mungkin perlu berhijrah untuk mendapatkan pekerjaan yang lebih baik. Situasi ini menunjukkan bahawa ketaksamarataan wilayah bukan hanya berpunca daripada perbezaan sumber semula jadi, tetapi turut dipengaruhi oleh tahap kesalinghubungan, tumpuan pelaburan dan keupayaan kawasan menjana pekerjaan produktif. Dalam konteks tersebut, dasar pembangunan seimbang kerajaan berperanan memastikan pertumbuhan ekonomi tidak tertumpu secara berlebihan di negeri yang telah maju, sebaliknya turut mewujudkan peluang pembangunan di negeri yang ketinggalan. Pelaksanaan Rancangan Malaysia, pembangunan infrastruktur pengangkutan, peningkatan kemudahan pendidikan dan latihan kemahiran serta sokongan kepada perusahaan mikro, kecil dan sederhana merupakan antara pendekatan yang boleh membantu mengurangkan jurang wilayah. Bagi Kelantan, keberkesanan dasar sedemikian perlu dinilai berdasarkan sejauh mana kemudahan yang dibangunkan dapat menarik pelaburan produktif, meningkatkan akses kepada pasaran dan mewujudkan pekerjaan yang menawarkan pendapatan lebih baik kepada penduduk tempatan. Bagi Selangor pula, penilaian boleh mengambil kira sama ada pertumbuhan ekonomi yang tinggi turut disertai peluang pekerjaan berkualiti dan peningkatan kesejahteraan penduduk, termasuk golongan berpendapatan rendah. Oleh itu, kejayaan pembangunan seimbang tidak wajar diukur melalui jumlah projek atau perbelanjaan kerajaan semata-mata, tetapi perlu dilihat melalui perubahan keadaan ekonomi dan taraf hidup masyarakat. Sehubungan itu, tugasan ini membincangkan jurang ketaksamarataan wilayah di Malaysia dengan memberikan tumpuan kepada perbandingan antara Selangor dengan Kelantan bagi tempoh 2015 hingga 2025. Analisis akan meneliti perbezaan prestasi ekonomi, pendapatan
WARTA WILAYAH SELANGOR × KELANTAN | 2015–2025 DOKUMEN BERASASKAN HURAIAN ASAL HALAMAN 03 2.0 Latar Belakang Pembangunan Wilayah di Selangor dan Kelantan 2.1 Profil Ekonomi dan Struktur Aktiviti Ekonomi Selangor Selangor merupakan antara negeri yang mempunyai kedudukan paling penting dalam pembangunan ekonomi Malaysia kerana menyumbang bahagian terbesar kepada Keluaran Dalam Negeri Kasar (KDNK) negara. Menurut Laporan Sosioekonomi Selangor 2024 yang diterbitkan oleh Jabatan Perangkaan Malaysia (DOSM), negeri ini mencatatkan nilai KDNK sebanyak RM432.1 bilion pada tahun 2024 dan menyumbang 26.2 peratus kepada keseluruhan ekonomi negara. Ekonomi Selangor turut berkembang sebanyak 6.3 peratus, mengatasi pertumbuhan ekonomi Malaysia yang mencatatkan 5.1 peratus pada tahun yang sama. Pencapaian ini menunjukkan bahawa Selangor mempunyai skala aktiviti ekonomi yang besar serta keupayaan menjana nilai pengeluaran yang tinggi. Kedudukan tersebut menjadikan Selangor satu contoh penting untuk meneliti bagaimana penumpuan aktiviti ekonomi boleh mempengaruhi pendapatan dan peluang pekerjaan berbanding negeri yang mempunyai asas ekonomi lebih kecil. Dari segi struktur ekonomi, sektor perkhidmatan merupakan penyumbang terbesar kepada KDNK Selangor dengan bahagian sebanyak 61.1 peratus pada tahun 2024. Sektor pembuatan pula menyumbang 29.1 peratus, manakala sektor pembinaan menyumbang 5.2 peratus kepada ekonomi negeri. Sektor pertanian dan sektor perlombongan serta pengkuarian masing-masing mencatatkan sumbangan yang jauh lebih kecil, iaitu 1.1 peratus dan 0.2 peratus. Komposisi ini memperlihatkan bahawa ekonomi Selangor tidak bergantung pada satu aktiviti sahaja, sebaliknya disokong oleh gabungan perkhidmatan, perindustrian dan pembinaan. Kepelbagaian tersebut membolehkan aktiviti ekonomi negeri bergerak melalui pelbagai saluran, termasuk perdagangan, perkhidmatan perniagaan, pengeluaran barangan dan pembangunan hartanah. Sektor pembuatan memainkan peranan penting dalam menjadikan Selangor sebagai pusat pengeluaran dan rantaian bekalan negara. Kewujudan aktiviti pembuatan yang menyumbang hampir satu pertiga daripada KDNK negeri menunjukkan bahawa industri merupakan komponen utama dalam pembentukan nilai ekonomi Selangor. Aktiviti ini juga mempunyai hubungan dengan sektor pengangkutan, pergudangan, perdagangan borong dan perkhidmatan perniagaan yang diperlukan untuk membawa bahan mentah serta produk siap ke pasaran. Hubungan antara sektor tersebut membolehkan sesebuah firma mendapatkan input, menguruskan pengeluaran dan mengedarkan barangan dalam rangkaian ekonomi yang lebih luas. Dari sudut pembangunan wilayah, ekosistem perindustrian seperti ini berpotensi mewujudkan peluang pekerjaan dalam bidang pengeluaran, penyelenggaraan, pengurusan operasi, logistik dan sokongan teknikal. Selain perindustrian, sektor perkhidmatan Selangor turut menyokong kegiatan ekonomi melalui perdagangan, pengangkutan, perkhidmatan profesional dan aktiviti perniagaan. Pada tahun 2024, nilai KDNK negeri yang tinggi memperlihatkan kepentingan sektor perkhidmatan dalam menyokong operasi firma serta keperluan penduduk dan pengguna di kawasan bandar. Permintaan daripada perusahaan dan isi rumah membuka ruang kepada perkembangan perniagaan runcit, pengedaran, penyimpanan barangan, pengurusan pejabat serta perkhidmatan sokongan korporat. Kepelbagaian jenis pekerjaan ini boleh memberikan pilihan kerjaya yang lebih luas berbanding kawasan yang mempunyai aktiviti ekonomi lebih tertumpu pada beberapa sektor tertentu. Walau bagaimanapun, kewujudan banyak peluang pekerjaan tidak bermakna semua pekerja menikmati pendapatan yang tinggi kerana tahap gaji masih bergantung pada kemahiran, produktiviti, jenis pekerjaan dan kos sara hidup. Kekuatan ekonomi Selangor juga dapat dilihat melalui pendapatan isi rumah yang dicatatkan pada tahun 2024. DOSM melaporkan bahawa median pendapatan isi rumah kasar bulanan Selangor ialah RM10,726, manakala purata pendapatannya mencapai RM13,296. Median tersebut lebih tinggi berbanding median pendapatan isi rumah Malaysia sebanyak RM7,017 bagi tahun yang sama. Perbezaan ini menunjukkan bahawa kedudukan ekonomi Selangor disertai tahap pendapatan isi rumah yang relatif tinggi, walaupun statistik tersebut tidak membuktikan bahawa setiap isi rumah di negeri ini menikmati pendapatan yang sama. Oleh itu, Selangor sesuai dijadikan negeri perbandingan untuk mengkaji hubungan antara skala ekonomi, struktur aktiviti produktif dan keupayaan penduduk memperoleh pendapatan. 2.2 Profil Ekonomi dan Struktur Aktiviti Ekonomi Kelantan Kelantan mempunyai struktur ekonomi yang berbeza daripada Selangor, khususnya dari segi sumbangan sektor pertanian dan skala sektor pembuatan. Berdasarkan Laporan Sosioekonomi Kelantan 2024 oleh DOSM, sektor perkhidmatan kekal sebagai penyumbang terbesar kepada ekonomi negeri dengan nilai ditambah sebanyak RM20.5 bilion. Sektor tersebut menyumbang 71.7 peratus kepada KDNK Kelantan pada tahun 2024, manakala sektor pert
WARTA WILAYAH SELANGOR × KELANTAN | 2015–2025 DOKUMEN BERASASKAN HURAIAN ASAL HALAMAN 04 pada tahun sebelumnya, dengan pertumbuhan sebanyak 2.8 peratus. Subsektor tanaman mendominasi aktiviti pertanian negeri dengan sumbangan sebanyak 75.2 peratus kepada sektor tersebut, diikuti perhutanan dan pembalakan sebanyak 13.3 peratus serta perikanan sebanyak 6.3 peratus. Komposisi ini menunjukkan bahawa kegiatan pengeluaran berasaskan sumber pertanian masih menjadi salah satu asas penting ekonomi Kelantan. Walau bagaimanapun, sumbangan pertanian kepada pendapatan penduduk turut bergantung pada produktiviti, harga hasil, kos input, akses kepada pembeli dan keupayaan pengusaha memproses hasil kepada produk yang mempunyai nilai tambah lebih tinggi. Sektor pembuatan Kelantan masih lebih kecil berbanding Selangor, tetapi data tahun 2024 menunjukkan perkembangan yang wajar diberi perhatian. Nilai ditambah sektor pembuatan Kelantan meningkat daripada RM1,265.1 juta pada tahun 2023 kepada RM1,292.5 juta pada tahun 2024, bersamaan pertumbuhan sebanyak 2.2 peratus. Sektor ini menyumbang 4.5 peratus kepada KDNK negeri, dengan produk elektrik, elektronik dan optikal menjadi penyumbang terbesar dalam sektor pembuatan pada bahagian 23.3 peratus. Selain itu, Kelantan merekodkan pelaburan sektor pembuatan sebanyak RM1,716.8 juta pada tahun 2024, terdiri daripada RM1,224.0 juta pelaburan domestik dan RM492.8 juta pelaburan asing. Peningkatan pelaburan tersebut berpotensi memperluas kapasiti pengeluaran dan peluang pekerjaan, tetapi kesan jangka panjangnya perlu dinilai berdasarkan pelaksanaan projek, pekerjaan yang benar-benar diwujudkan dan manfaat yang diterima oleh tenaga kerja tempatan. Dari segi pendapatan isi rumah, Kelantan masih menunjukkan perbezaan yang ketara berbanding Selangor. DOSM melaporkan bahawa median pendapatan isi rumah kasar bulanan Kelantan ialah RM4,083 pada tahun 2024, manakala purata pendapatan isi rumahnya ialah RM5,265. Median tersebut berada di bawah median nasional sebanyak RM7,017 dan kurang daripada separuh median pendapatan isi rumah Selangor sebanyak RM10,726. Data ini menunjukkan bahawa pendapatan tipikal isi rumah Kelantan jauh lebih rendah berbanding Selangor, meskipun kedua-dua negeri mempunyai sektor perkhidmatan sebagai penyumbang utama ekonomi masing-masing. Oleh itu, penilaian terhadap pembangunan Kelantan perlu memberi perhatian bukan sahaja kepada pertumbuhan KDNK, tetapi juga kepada kemampuan pertumbuhan tersebut menghasilkan pekerjaan produktif dan meningkatkan pendapatan isi rumah secara meluas. 2.3 Faktor yang Mempengaruhi Perbezaan Tahap Pembangunan antara Kedua-dua Negeri Faktor pertama yang mempengaruhi perbezaan tahap pembangunan Selangor dengan Kelantan ialah struktur dan kepelbagaian aktiviti ekonomi. Pada tahun 2024, sektor pembuatan menyumbang 29.1 peratus kepada KDNK Selangor, sedangkan sumbangannya di Kelantan hanya 4.5 peratus. Perbezaan ini menunjukkan bahawa aktiviti perindustrian mempunyai kedudukan yang lebih besar dalam ekonomi Selangor berbanding Kelantan. Industri pembuatan lazimnya memerlukan rangkaian pembekal, kemudahan pengangkutan, tenaga kerja teknikal dan perkhidmatan sokongan yang boleh merangsang perkembangan aktiviti ekonomi lain. Oleh itu, struktur ekonomi yang lebih pelbagai berpotensi memberikan Selangor lebih banyak saluran untuk menjana nilai tambah dan memperluas peluang pekerjaan berbanding negeri yang mempunyai asas perindustrian lebih kecil. Faktor kedua ialah penumpuan pelaburan dan keupayaan kawasan menyediakan persekitaran perniagaan yang menyokong aktiviti produktif. Selangor mempunyai ekosistem ekonomi yang menghubungkan sektor pembuatan, perdagangan, pengangkutan, pergudangan dan perkhidmatan perniagaan dalam pasaran yang besar. Hubungan antara aktiviti tersebut membolehkan firma mendapatkan perkhidmatan sokongan serta menjalankan urusan pengeluaran dan pengedaran dengan lebih bersepadu. Kelantan juga menerima pelaburan sektor pembuatan sebanyak RM1,716.8 juta pada tahun 2024, tetapi jumlah pelaburan bagi satu tahun sahaja belum membuktikan bahawa jurang pembangunan antara kedua-dua negeri telah berjaya dikurangkan. Penilaian yang lebih tepat perlu mengambil kira kesinambungan pelaburan, bilangan projek yang beroperasi, nilai tambah yang dihasilkan dan jumlah pekerjaan berkualiti yang diwujudkan untuk penduduk tempatan. Faktor ketiga berkaitan dengan pendapatan isi rumah dan kemampuan penduduk memperoleh pulangan ekonomi daripada aktiviti pekerjaan. Pada tahun 2024, median pendapatan isi rumah kasar bulanan Selangor ialah RM10,726, berbanding RM4,083 di Kelantan, iaitu perbezaan sebanyak RM6,643 sebulan. Perbezaan tersebut boleh dikaitkan dengan pelbagai faktor, termasuk komposisi pekerjaan, tahap kemahiran, produktiviti dan peluang menyertai sektor ekonomi yang menawarkan pendapatan lebih tinggi. Walau bagaimanapun, angka median isi rumah tidak boleh digunakan secara bersendirian untuk membuktikan bahawa semua pekerja Selangor memperoleh gaj
WARTA WILAYAH SELANGOR × KELANTAN | 2015–2025 DOKUMEN BERASASKAN HURAIAN ASAL HALAMAN 05 menyokong pergerakan barangan serta akses kepada peluang pekerjaan. Sekiranya kos pengangkutan, jarak ke pasaran atau kekurangan kemudahan sokongan meningkatkan kos operasi, perusahaan tempatan mungkin menghadapi kesukaran untuk berkembang dan bersaing dengan firma yang mempunyai akses pasaran lebih luas. Oleh itu, pembangunan infrastruktur perlu dinilai berdasarkan keupayaannya mengurangkan kos perniagaan, mempercepat pergerakan barangan dan membuka akses ekonomi kepada kawasan yang sebelum ini kurang mendapat manfaat daripada pertumbuhan. Faktor kelima ialah keupayaan dasar pembangunan wilayah menyesuaikan pelaburan awam dengan keperluan ekonomi setempat. Perbezaan antara Selangor dengan Kelantan menunjukkan bahawa pembangunan seimbang tidak boleh bergantung pada pendekatan yang sama bagi semua negeri kerana setiap wilayah mempunyai struktur ekonomi dan keperluan pembangunan yang berlainan. Bagi Selangor, keutamaan boleh diberikan kepada peningkatan produktiviti, pembangunan tenaga kerja berkemahiran dan peluasan manfaat pertumbuhan kepada kumpulan berpendapatan rendah. Bagi Kelantan, tumpuan boleh diberikan kepada pemodenan pertanian, pemprosesan hasil tempatan, pengembangan perusahaan kecil dan sederhana serta penarikan pelaburan yang mampu menyediakan pekerjaan bernilai tambah tinggi. Keberkesanan pendekatan ini perlu diukur melalui perubahan pendapatan isi rumah, produktiviti, peluang pekerjaan dan kadar kemiskinan, bukannya berdasarkan jumlah projek pembangunan yang dilaksanakan semata-mata. 3.0 Analisis Jurang Ekonomi antara Selangor dengan Kelantan bagi Tempoh 2015–2025 Bahagian ini meneliti perbezaan pembangunan ekonomi Selangor dan Kelantan berdasarkan indikator rasmi, termasuk KDNK, pendapatan isi rumah, kemiskinan dan pasaran buruh. Data terkini DOSM menunjukkan bahawa pada tahun 2025, ekonomi Selangor bernilai RM460.1 bilion pada harga malar 2015 dan berkembang sebanyak 6.3 peratus, manakala ekonomi Kelantan bernilai RM29.8 bilion dan berkembang sebanyak 4.1 peratus. Perbandingan ini penting kerana pertumbuhan ekonomi yang positif di kedua-dua negeri tidak semestinya bermaksud jurang pendapatan dan peluang ekonomi telah mengecil. 3.1 Perbandingan Keluaran Dalam Negeri Kasar (KDNK) dan KDNK Per Kapita Perbezaan skala ekonomi antara Selangor dengan Kelantan dapat dilihat melalui nilai Keluaran Dalam Negeri Kasar (KDNK) masing-masing. Pada tahun 2024, KDNK Selangor berjumlah RM432.1 bilion, manakala Kelantan mencatatkan RM28.6 bilion berdasarkan harga malar 2015. Menjelang tahun 2025, nilai KDNK Selangor meningkat kepada RM460.1 bilion, sementara Kelantan mencapai RM29.8 bilion. Ini bermakna jurang nilai KDNK antara kedua-dua negeri meningkat daripada RM403.5 bilion pada 2024 kepada RM430.3 bilion pada 2025. Perbezaan tersebut memperlihatkan bahawa Selangor mempunyai kapasiti pengeluaran ekonomi yang jauh lebih besar, walaupun nilai KDNK keseluruhan tidak boleh digunakan secara langsung untuk menyimpulkan bahawa setiap penduduk Selangor lebih kaya daripada penduduk Kelantan. Dari segi sumbangan kepada ekonomi negara, Selangor terus mengukuhkan kedudukannya sebagai penyumbang terbesar kepada KDNK Malaysia. Pada tahun 2025, Selangor menyumbang 26.5 peratus kepada ekonomi negara, berbanding 26.2 peratus pada tahun 2024. Sebaliknya, sumbangan Kelantan jauh lebih kecil kerana asas pengeluaran ekonominya tertumpu pada sektor perkhidmatan dan pertanian, dengan skala perindustrian yang lebih rendah. Penumpuan aktiviti ekonomi berskala besar di Selangor membolehkan negeri tersebut menyumbang bahagian yang besar kepada nilai tambah negara melalui pelbagai sektor pengeluaran dan perkhidmatan. Keadaan ini menunjukkan bahawa pembangunan ekonomi Malaysia masih mempunyai penumpuan wilayah yang ketara, sekali gus menjadikan pengagihan peluang pelaburan dan pekerjaan antara negeri sebagai perkara penting dalam agenda pembangunan seimbang. Walau bagaimanapun, kadar pertumbuhan ekonomi perlu dinilai bersama nilai asas KDNK setiap negeri. Pada tahun 2025, ekonomi Selangor berkembang sebanyak 6.3 peratus, manakala Kelantan berkembang sebanyak 4.1 peratus. Kedua-dua negeri mencatatkan pertumbuhan positif, tetapi Selangor berkembang lebih pantas dalam tempoh tersebut. Perbezaan kadar pertumbuhan ini menunjukkan bahawa ekonomi Kelantan masih berkembang, namun kadar pertumbuhannya pada 2025 belum menyamai prestasi Selangor. Untuk menilai sama ada jurang pembangunan semakin mengecil atau melebar dalam jangka panjang, kadar pertumbuhan tahunan sahaja tidak mencukupi kerana perubahan nilai asas dan perbezaan skala ekonomi perlu turut dipertimbangkan. Perbandingan KDNK per kapita pula penting kerana indikator ini mengukur nilai pengeluaran ekonomi secara purata bagi setiap penduduk. Menurut DOSM, KDNK per kapita Selangor pada tahun 2025 ialah RM70,345, iaitu melebihi paras nasional sebanyak RM59,186. Selangor dengan itu tergolong dalam k
WARTA WILAYAH SELANGOR × KELANTAN | 2015–2025 DOKUMEN BERASASKAN HURAIAN ASAL HALAMAN 06 3.2 Perbandingan Pendapatan Isi Rumah dan Kadar Kemiskinan Pendapatan isi rumah merupakan indikator penting untuk menilai sama ada pertumbuhan ekonomi sesebuah negeri turut meningkatkan kemampuan kewangan penduduknya. Berdasarkan Survei Pendapatan dan Perbelanjaan Isi Rumah DOSM, median pendapatan isi rumah kasar bulanan Selangor meningkat daripada RM9,983 pada 2022 kepada RM10,726 pada 2024. Dalam tempoh yang sama, median pendapatan isi rumah Kelantan meningkat daripada RM3,614 kepada RM4,083. Walaupun kedua-dua negeri mencatatkan peningkatan pendapatan, perbezaan median antara Selangor dengan Kelantan masih besar, iaitu RM6,643 sebulan pada 2024. Keadaan ini menunjukkan bahawa peningkatan pendapatan yang berlaku di kedua-dua negeri belum menghapuskan jurang pendapatan isi rumah, malah pendapatan isi rumah tipikal di Selangor masih jauh lebih tinggi berbanding Kelantan. Perbezaan pendapatan tersebut juga dapat dilihat melalui pendapatan purata isi rumah. Pada tahun 2024, purata pendapatan isi rumah kasar bulanan Selangor ialah RM13,296, manakala Kelantan mencatatkan RM5,265. Perbezaan purata sebanyak RM8,031 sebulan menunjukkan bahawa jumlah pendapatan isi rumah di Selangor secara keseluruhannya berada pada tahap yang lebih tinggi. Namun, purata boleh dipengaruhi oleh isi rumah yang mempunyai pendapatan sangat tinggi, justeru median lebih sesuai digunakan untuk menggambarkan kedudukan isi rumah di bahagian tengah taburan pendapatan. Kedua-dua ukuran ini perlu diteliti bersama supaya analisis tidak bergantung pada satu angka sahaja ketika menilai tahap ketaksamarataan ekonomi antara negeri. Kadar kemiskinan mutlak memberikan gambaran yang lebih jelas tentang bahagian isi rumah yang masih tidak memperoleh pendapatan mencukupi untuk memenuhi keperluan asas berdasarkan Pendapatan Garis Kemiskinan (PGK). Pada tahun 2024, kadar kemiskinan mutlak Kelantan ialah 11.5 peratus, berbanding hanya 0.9 peratus di Selangor. Ini bermakna kadar kemiskinan mutlak Kelantan adalah 10.6 mata peratusan lebih tinggi daripada Selangor. Walaupun Kelantan mencatatkan penurunan daripada 13.2 peratus pada 2022, kadar kemiskinannya masih jauh lebih tinggi berbanding Selangor yang turun daripada 1.5 peratus kepada 0.9 peratus dalam tempoh sama. Data tersebut menunjukkan bahawa kemajuan ekonomi perlu disertai peningkatan pendapatan golongan berpendapatan rendah supaya manfaat pembangunan dapat dirasai dengan lebih meluas. Jurang kemiskinan antara kedua-dua negeri turut memperlihatkan perbezaan keadaan ekonomi bandar dan luar bandar. Pada tahun 2024, kadar kemiskinan mutlak di kawasan luar bandar Kelantan ialah 13.0 peratus, berbanding 1.2 peratus di kawasan luar bandar Selangor. Bagi kawasan bandar, Kelantan mencatatkan kadar kemiskinan mutlak sebanyak 9.7 peratus, sedangkan Selangor merekodkan 0.8 peratus. Angka ini menunjukkan bahawa isu kemiskinan Kelantan bukan hanya tertumpu pada kawasan luar bandar kerana isi rumah di kawasan bandar negeri tersebut juga berhadapan cabaran pendapatan. Oleh itu, strategi pembangunan Kelantan perlu merangkumi peluang pekerjaan di bandar dan luar bandar, selain memperkukuh akses kepada pasaran, kemudahan asas dan kegiatan ekonomi produktif. Secara keseluruhannya, peningkatan pendapatan isi rumah di Selangor dan Kelantan antara 2022 dengan 2024 menunjukkan bahawa kedua-dua negeri mengalami kemajuan dari segi pendapatan nominal. Walau bagaimanapun, perbezaan median pendapatan dan kadar kemiskinan mutlak memperlihatkan bahawa tahap kesejahteraan ekonomi masih tidak seimbang. Selangor mempunyai median pendapatan yang lebih tinggi dan kadar kemiskinan mutlak yang lebih rendah, manakala Kelantan masih berhadapan bahagian isi rumah miskin yang lebih besar. Penilaian terhadap jurang pendapatan juga perlu mengambil kira kos sara hidup, saiz isi rumah, lokasi kediaman dan akses kepada pekerjaan kerana pendapatan nominal sahaja tidak menggambarkan keseluruhan kemampuan hidup. Justeru, dasar pembangunan seimbang perlu memastikan peningkatan aktiviti ekonomi di Kelantan diterjemahkan kepada pertambahan pendapatan dan pengurangan kemiskinan yang boleh diukur. 3.3 Perbezaan Peluang Pekerjaan dan Struktur Guna Tenaga Peluang pekerjaan merupakan salah satu faktor yang mempengaruhi perbezaan pendapatan antara Selangor dengan Kelantan kerana struktur pasaran buruh menentukan jenis pekerjaan yang boleh dimasuki oleh penduduk. Selangor mempunyai asas ekonomi yang merangkumi perkhidmatan profesional, pembuatan, perdagangan, pengangkutan dan pergudangan, sekali gus menyediakan pelbagai kategori pekerjaan. Kelantan pula mempunyai bahagian ekonomi yang lebih besar dalam sektor perkhidmatan dan pertanian, manakala sumbangan sektor pembuatan kepada KDNK negeri hanya 4.5 peratus pada tahun 2024. Perbezaan struktur ini menunjukkan bahawa peluang pekerjaan di kedua-dua negeri terbentuk daripada asas ekonomi yang berlainan. Walaupun sektor perk
WARTA WILAYAH SELANGOR × KELANTAN | 2015–2025 DOKUMEN BERASASKAN HURAIAN ASAL HALAMAN 07 teknikal, akses kepada pasaran dan permintaan yang berterusan agar pekerjaan yang diwujudkan dapat menawarkan pendapatan yang stabil. Perbezaan peluang pekerjaan juga berkait dengan padanan antara kemahiran tenaga kerja dengan keperluan majikan. Ekonomi yang mempunyai pelbagai industri lazimnya memerlukan tenaga kerja dengan tahap kemahiran yang berbeza, daripada pekerjaan teknikal dan profesional kepada operasi dan perkhidmatan pelanggan. Jika peluang pekerjaan berkemahiran tinggi lebih tertumpu di Selangor, sebahagian graduan dan pekerja Kelantan mungkin perlu berpindah untuk mendapatkan pekerjaan yang sepadan dengan kelayakan mereka. Laporan Sosioekonomi Kelantan 2025 turut merekodkan Selangor sebagai salah satu negeri destinasi migrasi keluar dari Kelantan pada 2024, yang menunjukkan wujudnya hubungan pergerakan penduduk antara negeri. Walau bagaimanapun, migrasi sahaja tidak membuktikan bahawa semua penduduk berpindah kerana kekurangan pekerjaan, kerana keputusan tersebut juga boleh dipengaruhi pendidikan, perkahwinan dan faktor keluarga. Secara keseluruhannya, perbandingan pasaran buruh menunjukkan bahawa jurang peluang ekonomi perlu dinilai berdasarkan kualiti pekerjaan dan bukannya bilangan pekerjaan semata-mata. Median gaji dan upah yang lebih tinggi di Selangor menunjukkan bahawa pekerja di negeri tersebut secara umum menerima pulangan kewangan yang lebih tinggi daripada pekerjaan bergaji berbanding pekerja di Kelantan. Bagi Kelantan, peningkatan bilangan pekerjaan sahaja mungkin tidak mencukupi sekiranya pekerjaan baharu tertumpu pada aktiviti berproduktiviti rendah atau menawarkan pendapatan yang tidak stabil. Oleh itu, pembangunan pekerjaan perlu memberi penekanan kepada latihan kemahiran yang berkaitan dengan industri, pertumbuhan perusahaan tempatan dan kemasukan pelaburan yang mampu menghasilkan pekerjaan berkualiti. Pendekatan ini dapat membantu menghubungkan pertumbuhan ekonomi negeri dengan peningkatan pendapatan pekerja serta mengurangkan keperluan penduduk berhijrah semata-mata untuk mendapatkan peluang ekonomi yang lebih baik. 3.4 Jurang Pelaburan, Infrastruktur dan Akses kepada Peluang Ekonomi Pelaburan merupakan faktor penting yang mempengaruhi keupayaan sesebuah negeri memperluas kapasiti pengeluaran dan menyediakan pekerjaan kepada penduduk. Selangor mempunyai asas ekonomi yang besar dengan sumbangan 26.5 peratus kepada KDNK Malaysia pada tahun 2025, mencerminkan penumpuan aktiviti perniagaan, perindustrian dan perkhidmatan pada skala yang luas. Sebaliknya, Kelantan mempunyai asas ekonomi yang lebih kecil dan sumbangan sektor pembuatan yang hanya 4.5 peratus daripada KDNK negeri pada tahun 2024. Perbezaan ini menunjukkan bahawa kapasiti industri kedua-dua negeri tidak sama, sekali gus mempengaruhi jenis pelaburan yang diperlukan untuk mengembangkan ekonomi tempatan. Bagi Kelantan, penambahan pelaburan produktif yang menghubungkan pengeluaran tempatan dengan aktiviti pemprosesan, pemasaran dan pengedaran dapat membantu memperluas sumber pendapatan selain daripada kegiatan ekonomi sedia ada. Data pelaburan pembuatan Kelantan menunjukkan bahawa negeri tersebut mempunyai potensi untuk memperkukuh asas perindustriannya. Pada tahun 2024, Kelantan merekodkan pelaburan sektor pembuatan sebanyak RM1,716.8 juta, terdiri daripada RM1,224.0 juta pelaburan domestik dan RM492.8 juta pelaburan asing. Angka ini menunjukkan bahawa pelaburan industri bukanlah tiada di Kelantan, sebaliknya cabaran yang perlu diteliti ialah keupayaannya berkembang secara berterusan dan memberikan kesan ekonomi kepada penduduk tempatan. Penilaian terhadap pelaburan tersebut perlu mengambil kira jumlah projek yang benar-benar beroperasi, peluang pekerjaan yang diwujudkan, tahap gaji pekerja dan hubungan dengan pembekal tempatan. Jika pelaburan hanya meningkatkan nilai aset tanpa menghasilkan pertambahan pekerjaan produktif atau pendapatan penduduk, kesannya terhadap pengurangan jurang wilayah mungkin terhad. Infrastruktur pengangkutan pula mempengaruhi kos operasi firma dan keupayaan pengusaha membawa produk ke pasaran. Kedudukan Selangor dalam kawasan ekonomi Lembah Klang menyediakan hubungan rapat dengan pusat pengguna, kawasan perindustrian serta rangkaian logistik yang menyokong pergerakan bahan mentah dan barangan siap. Di Kelantan, projek seperti Laluan Rel Pantai Timur atau East Coast Rail Link (ECRL) dan Jalan Lingkaran Tengah Utama atau Central Spine Road merupakan antara projek infrastruktur yang berkaitan dengan peningkatan kesalinghubungan wilayah. Pelaksanaan projek tersebut berpotensi memudahkan pergerakan manusia dan barangan, tetapi manfaat ekonominya bergantung pada hubungan antara kemudahan pengangkutan dengan kawasan industri, pusat perdagangan dan pengeluar tempatan. Oleh itu, keberkesanan pembangunan infrastruktur perlu dinilai berdasarkan pengurangan kos logistik, peningkatan akses pasaran dan pertumbuhan aktiv
WARTA WILAYAH SELANGOR × KELANTAN | 2015–2025 DOKUMEN BERASASKAN HURAIAN ASAL HALAMAN 08 sekiranya penduduk tempatan tidak mempunyai kemahiran, modal dan akses kepada pekerjaan yang diwujudkan. Justeru, strategi pembangunan wilayah perlu menghubungkan pelaburan dan infrastruktur dengan hasil yang boleh diukur, termasuk peningkatan gaji, pertumbuhan perusahaan tempatan dan pengurangan kemiskinan. 4.0 Peranan Dasar Kerajaan dalam Mengurangkan Ketaksamarataan Wilayah Kerajaan memainkan peranan penting dalam mengurangkan jurang pembangunan wilayah melalui perancangan ekonomi jangka sederhana, penyediaan infrastruktur, pembangunan industri dan pengukuhan peluang pekerjaan di negeri yang kurang maju. Dalam konteks perbandingan Selangor dengan Kelantan, dasar pembangunan perlu mengambil kira perbezaan struktur ekonomi kedua-dua negeri, khususnya kelebihan Selangor dalam sektor perindustrian dan perkhidmatan serta potensi Kelantan dalam pertanian, pemprosesan makanan dan pembangunan industri baharu. Pendekatan pembangunan seimbang tidak bermaksud setiap negeri mesti mempunyai nilai KDNK yang sama, tetapi memastikan penduduk memperoleh peluang yang lebih adil untuk bekerja, meningkatkan pendapatan dan menyertai aktiviti ekonomi produktif. Sepanjang tempoh kajian 2015–2025, peranan dasar kerajaan boleh diteliti melalui rancangan pembangunan negara, pembangunan infrastruktur wilayah dan program yang bertujuan menarik pelaburan serta meningkatkan daya saing ekonomi tempatan. Dasar-dasar ini juga menjadi asas untuk menilai sama ada pertumbuhan ekonomi dapat diterjemahkan kepada peningkatan kesejahteraan penduduk di kedua-dua negeri. 4.1 Rancangan Malaysia dan Agenda Pembangunan Seimbang Rancangan Malaysia Kesebelas (RMKe-11) bagi tempoh 2016–2020 merupakan antara kerangka utama kerajaan untuk meneruskan pembangunan sosioekonomi negara dan memperluas manfaat pertumbuhan kepada masyarakat. Pelaksanaan rancangan ini memberi tumpuan kepada pertumbuhan ekonomi, pembangunan modal insan, peningkatan kesejahteraan rakyat dan pembangunan wilayah yang lebih inklusif. Bagi Selangor, kesinambungan pelaburan dan pembangunan industri membantu menyokong kedudukannya sebagai pusat utama aktiviti ekonomi negara. Bagi Kelantan, pembangunan wilayah perlu memberikan perhatian kepada peningkatan kemudahan asas, pembangunan ekonomi luar bandar dan pengukuhan aktiviti ekonomi yang mampu menghasilkan pendapatan kepada penduduk tempatan. Pendekatan ini penting kerana perbezaan keupayaan ekonomi antara negeri memerlukan pelaburan awam yang disesuaikan dengan keperluan dan potensi setiap wilayah. Seterusnya, Rancangan Malaysia Kedua Belas (RMKe-12) bagi tempoh 2021–2025 meneruskan agenda pembangunan negara dengan memberi perhatian kepada pertumbuhan yang lebih mampan, pengukuhan daya tahan ekonomi dan peningkatan kesejahteraan rakyat. Dalam konteks ketaksamarataan wilayah, pembangunan ekonomi tidak seharusnya tertumpu kepada kawasan yang telah mempunyai kemudahan perindustrian dan pasaran yang matang sahaja. Kelantan memerlukan peluang tambahan untuk mengembangkan perusahaan tempatan, memperkukuh sektor pertanian dan menarik pelaburan yang boleh menyediakan pekerjaan dengan pendapatan lebih baik. Pada masa yang sama, Selangor perlu terus meningkatkan produktiviti dan memastikan manfaat pertumbuhan ekonomi dapat dinikmati oleh pelbagai kumpulan penduduk. Oleh itu, pelaksanaan RMKe-12 boleh dinilai berdasarkan sejauh mana perancangan pembangunan negara menyumbang kepada peningkatan pendapatan, peluang pekerjaan dan pengurangan jurang sosioekonomi antara negeri. Perancangan pembangunan wilayah turut memerlukan kerajaan mengenal pasti sektor yang mempunyai potensi untuk berkembang berdasarkan kelebihan ekonomi setiap negeri. Bagi Kelantan, sektor pertanian, pemprosesan makanan, perusahaan kecil dan sederhana serta pelancongan boleh diperkukuh melalui bantuan teknikal, pembangunan pasaran dan penambahbaikan kemudahan perniagaan. Pendekatan ini dapat membantu menghubungkan pengeluaran tempatan dengan aktiviti pemprosesan dan pengedaran supaya nilai ekonomi yang dijana tidak terhad kepada penjualan bahan mentah. Bagi Selangor pula, pembangunan sektor pembuatan, logistik dan perkhidmatan bernilai tambah tinggi dapat diteruskan sambil memperkukuh hubungan ekonomi dengan negeri lain melalui rantaian bekalan. Perancangan mengikut potensi wilayah membolehkan dasar pembangunan seimbang memberi tumpuan kepada peningkatan daya saing negeri yang kurang maju tanpa mengabaikan sumbangan negeri yang telah menjadi pemacu utama ekonomi negara. Kerajaan juga meneruskan agenda pembangunan melalui Rancangan Malaysia Ketiga Belas (RMK13) bagi tempoh 2026–2030, yang dibentangkan pada 31 Julai 2025. RMK13 menggariskan komitmen untuk menangani jurang pembangunan antara wilayah dengan memperkukuh infrastruktur asas, merangsang aktiviti ekonomi dan menggalakkan pelaburan strategik di kawasan luar bandar serta negeri yang kurang membangun. Antara inisiatif yang dinyatakan iala
WARTA WILAYAH SELANGOR × KELANTAN | 2015–2025 DOKUMEN BERASASKAN HURAIAN ASAL HALAMAN 09 4.2 Dasar Pembangunan Wilayah dan Infrastruktur Pembangunan infrastruktur merupakan instrumen penting kerajaan untuk mengurangkan halangan fizikal yang boleh mengehadkan pertumbuhan ekonomi sesebuah wilayah. Dalam konteks Kelantan, hubungan pengangkutan yang lebih cekap diperlukan untuk menghubungkan kawasan pengeluaran, pusat perdagangan, kawasan perindustrian dan pasaran di luar negeri. Sebaliknya, Selangor telah mendapat manfaat daripada kedudukannya dalam kawasan metropolitan Lembah Klang yang mempunyai jaringan aktiviti ekonomi dan logistik yang luas. Perbezaan akses ini menunjukkan bahawa pembangunan wilayah bukan sekadar bergantung pada kewujudan sumber ekonomi, tetapi turut dipengaruhi keupayaan menghubungkan sumber tersebut dengan pengguna dan pelabur. Oleh itu, kerajaan perlu memastikan pembangunan infrastruktur dapat mengurangkan kos perniagaan serta memperluas akses kepada peluang ekonomi, khususnya di kawasan yang kurang mendapat manfaat daripada pertumbuhan negara. Salah satu projek infrastruktur utama yang berkaitan dengan pembangunan Pantai Timur ialah Laluan Rel Pantai Timur atau East Coast Rail Link (ECRL). Projek ini dirancang untuk menghubungkan Kelantan, Terengganu dan Pahang dengan kawasan Pantai Barat Semenanjung Malaysia, sekali gus meningkatkan hubungan pengangkutan antara wilayah. Bagi Kelantan, hubungan rel berpotensi membantu pergerakan penumpang dan barangan serta memperluas akses pengusaha tempatan kepada pasaran yang lebih besar. Projek ini juga berpotensi menyokong aktiviti logistik dan industri sekiranya kawasan pengeluaran serta pusat perniagaan mempunyai hubungan yang berkesan dengan rangkaian pengangkutan tersebut. Walau bagaimanapun, manfaat ekonomi ECRL perlu dinilai berdasarkan kos pengangkutan, penggunaan kemudahan, pertumbuhan aktiviti perniagaan dan peluang pekerjaan yang terhasil selepas perkhidmatan berkaitan beroperasi. Selain pengangkutan rel, kerajaan turut memberikan perhatian kepada rangkaian jalan raya yang menghubungkan kawasan pedalaman dengan pusat ekonomi. Pembinaan dan penambahbaikan jalan raya dapat membantu mengurangkan masa perjalanan, memudahkan pengangkutan hasil pertanian serta meningkatkan akses penduduk kepada pusat pendidikan, kesihatan dan pekerjaan. RMK13 menyatakan penerusan pembangunan Lebuhraya Lingkaran Tengah Utama yang melibatkan Pahang dan Kelantan sebagai sebahagian daripada usaha memperkukuh kesalinghubungan wilayah. Bagi Kelantan, hubungan jalan raya yang lebih baik berpotensi membantu pengusaha membawa produk pertanian dan barangan tempatan ke pusat pengedaran serta pasaran yang lebih luas. Namun begitu, kesan pembangunan jalan raya terhadap ketaksamarataan perlu dinilai bersama perkembangan kegiatan ekonomi di sepanjang laluan supaya manfaatnya tidak terhad kepada penambahbaikan perjalanan semata-mata. Dasar pembangunan wilayah juga melibatkan usaha menyediakan kawasan yang sesuai untuk aktiviti perindustrian dan pelaburan. Dalam RMK13, kerajaan menyenaraikan Taman Perindustrian Tok Bali di Kelantan sebagai antara kawasan yang diberi perhatian untuk memperluas pelaburan berimpak tinggi ke luar pusat pertumbuhan utama. Pembangunan kawasan industri berpotensi menyediakan ruang operasi kepada perusahaan, menarik pelaburan baharu dan mewujudkan hubungan antara pengeluar dengan pembekal tempatan. Bagi memastikan manfaatnya sampai kepada penduduk Kelantan, pembangunan kawasan ini perlu disertai kemudahan utiliti, akses pengangkutan, latihan tenaga kerja dan perkhidmatan sokongan perniagaan. Kejayaan dasar tersebut akhirnya perlu dibuktikan melalui jumlah pelaburan yang direalisasikan, pekerjaan yang diwujudkan dan peningkatan pendapatan penduduk setempat, bukannya berdasarkan keluasan kawasan industri yang dibangunkan sahaja. Di samping projek infrastruktur fizikal, pembangunan wilayah memerlukan penyelarasan antara kerajaan Persekutuan, kerajaan negeri dan agensi pembangunan wilayah. Majlis Pembangunan Wilayah Ekonomi Pantai Timur (ECERDC), misalnya, melaksanakan usaha memudah cara pelaburan dan menyokong projek pembangunan ekonomi di wilayah Pantai Timur. Pada separuh pertama tahun 2025, ECERDC melaporkan pelaburan yang direalisasikan berjumlah RM6.4 bilion bagi seluruh wilayah, termasuk RM1.1 bilion di Kelantan, manakala pelaburan yang direalisasikan di wilayah tersebut dijangka menyokong 2,844 peluang pekerjaan. Angka ini menunjukkan bahawa usaha menarik pelaburan di wilayah Pantai Timur sedang berjalan, tetapi ia tidak boleh dianggap sebagai bukti bahawa keseluruhan jurang pembangunan dengan Selangor telah berjaya dirapatkan. Penilaian yang lebih tepat perlu meneliti pelaburan dan pekerjaan yang khusus diwujudkan di Kelantan serta kesannya terhadap pendapatan, produktiviti dan penglibatan perusahaan tempatan. 4.3 Inisiatif Kerajaan dalam Meningkatkan Pelaburan, Pekerjaan dan Pendapatan di Kelantan Usaha menarik pelaburan ke Kelantan merupakan s
WARTA WILAYAH SELANGOR × KELANTAN | 2015–2025 DOKUMEN BERASASKAN HURAIAN ASAL HALAMAN 10 Selain menarik pelaburan industri, kerajaan boleh memperkukuh pendapatan Kelantan melalui pemodenan pertanian dan pembangunan industri pemprosesan makanan. Sektor pertanian menyumbang 20.1 peratus kepada KDNK Kelantan pada tahun 2024, menjadikannya sektor penting dalam struktur ekonomi negeri. Oleh itu, peningkatan produktiviti pertanian boleh disokong melalui penggunaan teknologi, pengurusan tanaman yang lebih cekap, kemudahan penyimpanan dan pemprosesan serta akses kepada pasaran yang lebih luas. RMK13 turut menyatakan usaha memperkukuh pengeluaran makanan dan pembangunan pertanian berskala besar di negeri Pantai Timur, termasuk Kelantan. Jika pengeluaran pertanian dapat dihubungkan dengan aktiviti pemprosesan dan pemasaran, lebih banyak nilai ekonomi berpotensi dikekalkan dalam negeri melalui peluang pekerjaan, perniagaan dan pendapatan yang diterima oleh pengusaha tempatan. Peningkatan kemahiran tenaga kerja juga penting supaya penduduk Kelantan dapat memenuhi keperluan pekerjaan yang diwujudkan melalui pelaburan baharu. Program latihan teknikal dan vokasional, latihan industri serta peningkatan kemahiran digital boleh membantu pekerja menyesuaikan diri dengan keperluan pengeluaran, penyelenggaraan, logistik dan perkhidmatan perniagaan. Kerajaan boleh bekerjasama dengan institusi latihan dan majikan untuk memastikan kandungan latihan selari dengan kemahiran yang benar-benar diperlukan oleh industri. Pendekatan ini penting kerana kemasukan pelaburan sahaja tidak menjamin penduduk tempatan memperoleh pekerjaan sekiranya mereka tidak mempunyai kelayakan atau kemahiran yang bersesuaian. Keberkesanan program latihan perlu dinilai berdasarkan kadar penempatan pekerjaan, tahap gaji selepas latihan dan kebolehan pekerja mengekalkan pekerjaan dalam jangka panjang. Akhir sekali, bantuan kepada perusahaan mikro, kecil dan sederhana boleh melengkapkan usaha menarik pelaburan berskala besar di Kelantan. Perusahaan tempatan yang menerima sokongan pembiayaan, latihan pengurusan, teknologi digital dan akses pemasaran berpotensi meningkatkan produktiviti serta memperluas pasaran produk mereka. Kerajaan juga boleh menggalakkan hubungan pembekalan antara perusahaan Kelantan dengan firma yang beroperasi di kawasan industri, sekali gus membantu perusahaan tempatan menyertai rantaian nilai yang lebih luas. Walau bagaimanapun, bantuan kewangan sahaja tidak mencukupi jika perusahaan menghadapi masalah permintaan, kos logistik atau kekurangan kemahiran pengurusan. Oleh itu, sokongan kerajaan perlu disertai pemantauan prestasi perniagaan, pertumbuhan jualan, penciptaan pekerjaan dan peningkatan pendapatan supaya bantuan yang diberikan benar-benar menyumbang kepada pengurangan jurang ekonomi wilayah. 5.0 Penilaian Keberkesanan Dasar Pembangunan Seimbang Penilaian keberkesanan dasar pembangunan seimbang perlu melihat sama ada inisiatif kerajaan benar-benar mengurangkan jurang ekonomi antara Selangor dengan Kelantan, bukannya hanya berdasarkan jumlah projek yang diumumkan atau peruntukan yang diluluskan. Data DOSM menunjukkan bahawa pada tahun 2024, median pendapatan isi rumah kasar bulanan Selangor ialah RM10,726, berbanding RM4,083 di Kelantan, manakala kadar kemiskinan mutlak masing-masing ialah 0.9 peratus dan 11.5 peratus. Perbezaan tersebut menunjukkan bahawa jurang kesejahteraan ekonomi masih ketara walaupun pelbagai dasar pembangunan telah dilaksanakan. Pada masa yang sama, pelaburan yang direalisasikan oleh Majlis Pembangunan Wilayah Ekonomi Pantai Timur (ECERDC) di Kelantan menunjukkan bahawa usaha memperkukuh ekonomi wilayah sedang berjalan. Oleh itu, keberkesanan dasar perlu dinilai melalui gabungan perubahan indikator ekonomi, pencapaian projek, peluang pekerjaan dan manfaat yang diterima oleh penduduk. 5.1 Pencapaian Dasar dalam Mengurangkan Jurang Ekonomi antara Selangor dengan Kelantan Salah satu petunjuk keberkesanan dasar pembangunan seimbang ialah keupayaan meningkatkan pendapatan isi rumah di negeri yang kurang maju. Data DOSM menunjukkan bahawa median pendapatan isi rumah kasar bulanan Kelantan meningkat daripada RM3,614 pada tahun 2022 kepada RM4,083 pada tahun 2024, manakala Selangor meningkat daripada RM9,983 kepada RM10,726 dalam tempoh yang sama. Peningkatan ini menunjukkan bahawa pendapatan isi rumah bertambah di kedua- dua negeri, tetapi perbezaan median pendapatan masih besar pada tahun 2024. Jurang tersebut menunjukkan bahawa peningkatan pendapatan secara nominal belum mencukupi untuk menyamakan kedudukan ekonomi isi rumah antara Selangor dengan Kelantan. Oleh itu, dasar pembangunan boleh dianggap membantu meningkatkan pendapatan, tetapi kejayaannya dalam merapatkan jurang antara kedua-dua negeri masih memerlukan penilaian berdasarkan trend yang lebih panjang. Pencapaian dalam mengurangkan kemiskinan turut menunjukkan hasil yang positif, khususnya apabila dibandingkan dengan keadaan pada tahun 2022. Kadar kemiskina
WARTA WILAYAH SELANGOR × KELANTAN | 2015–2025 DOKUMEN BERASASKAN HURAIAN ASAL HALAMAN 11 menunjukkan bahawa Kelantan turut menerima manfaat daripada usaha promosi dan pemudahcaraan pelaburan di wilayah berkenaan. Pelaburan yang direalisasikan lebih bermakna berbanding pelaburan yang sekadar diumumkan kerana ia menunjukkan bahawa sekurang-kurangnya sebahagian aktiviti ekonomi telah memasuki peringkat pelaksanaan. Walau bagaimanapun, jumlah pelaburan sahaja belum membuktikan bahawa pendapatan penduduk meningkat atau jurang dengan Selangor telah mengecil. Oleh itu, penilaian lanjut perlu meneliti jumlah pekerjaan yang diwujudkan khusus di Kelantan, tahap gaji pekerja dan penglibatan perusahaan tempatan dalam projek tersebut. Selain pelaburan industri, pembangunan kemudahan ekonomi tempatan juga menunjukkan bagaimana dasar wilayah boleh menyokong pengusaha Kelantan. ECERDC melaporkan bahawa pusat pengumpulan susu kambing di Ketereh dan Pasir Puteh telah disiapkan pada April 2025 bagi memperkukuh rantaian nilai berasaskan pertanian dan keselamatan makanan. Kemudahan ini berpotensi membantu pengusaha mengumpulkan hasil secara lebih tersusun serta memudahkan hubungan dengan pemproses dan pembeli. Namun, kejayaan projek tidak sepatutnya dinilai melalui status siap sahaja kerana manfaat ekonominya bergantung pada penggunaan kemudahan dan peningkatan hasil jualan peserta. Jika pengusaha tempatan memperoleh pasaran yang lebih stabil dan pendapatan yang lebih baik, projek seperti ini boleh menyumbang kepada pembangunan yang lebih inklusif. Oleh itu, pemantauan selepas pelaksanaan penting untuk menentukan sama ada kemudahan yang dibangunkan benar-benar memberikan kesan kepada ekonomi komuniti. Secara keseluruhannya, dasar pembangunan seimbang menunjukkan beberapa pencapaian di Kelantan melalui peningkatan pendapatan isi rumah, pengurangan kadar kemiskinan dan pelaksanaan inisiatif pelaburan serta pembangunan ekonomi tempatan. Walau bagaimanapun, indikator pendapatan dan kemiskinan menunjukkan bahawa kedudukan Kelantan masih berbeza dengan Selangor secara ketara. Perbezaan ini bermakna kemajuan yang dicapai belum boleh dianggap sebagai bukti bahawa jurang pembangunan telah berjaya dihapuskan. Selain itu, perubahan pendapatan dan kemiskinan boleh dipengaruhi pelbagai faktor, termasuk keadaan pasaran buruh, harga barang, perubahan demografi dan aktiviti ekonomi swasta, bukan dasar kerajaan semata-mata. Justeru, keberkesanan dasar perlu dinilai melalui pemantauan berterusan yang menghubungkan pelaksanaan program dengan hasil ekonomi sebenar di peringkat negeri dan isi rumah. 5.2 Kelemahan dan Cabaran Pelaksanaan Dasar Pembangunan Wilayah Cabaran pertama ialah jurang struktur ekonomi antara Selangor dengan Kelantan masih ketara walaupun pelbagai rancangan pembangunan telah dilaksanakan. Pada tahun 2024, sektor pembuatan menyumbang 29.1 peratus kepada KDNK Selangor, sedangkan sumbangannya di Kelantan hanya 4.5 peratus. Perbezaan ini menunjukkan bahawa keupayaan kedua-dua negeri menjana nilai tambah melalui aktiviti perindustrian masih tidak seimbang. Pembangunan industri di Kelantan memerlukan bukan sahaja penyediaan kawasan perindustrian, tetapi juga bekalan tenaga kerja berkemahiran, kemudahan logistik, pembekal tempatan dan akses kepada pasaran. Sekiranya komponen tersebut tidak berkembang secara serentak, usaha menarik pelaburan mungkin tidak menghasilkan perubahan struktur ekonomi yang cukup besar untuk merapatkan jurang wilayah. Cabaran kedua ialah pelaburan yang diumumkan atau direalisasikan tidak semestinya menghasilkan manfaat ekonomi yang sama kepada semua kumpulan penduduk. Walaupun Kelantan menerima RM1.1 bilion pelaburan yang direalisasikan pada separuh pertama 2025 melalui ECERDC, angka tersebut tidak menerangkan secara langsung jumlah pendapatan yang diterima oleh isi rumah tempatan. Sesebuah projek boleh meningkatkan nilai pelaburan negeri, tetapi kesannya terhadap masyarakat bergantung pada bilangan pekerja tempatan yang diambil, tahap gaji dan peluang perniagaan yang diwujudkan. Jika jawatan berkemahiran tinggi diisi oleh tenaga kerja dari luar atau bahan dan perkhidmatan diperoleh daripada pembekal luar negeri, sebahagian manfaat ekonomi mungkin tidak kekal dalam komuniti setempat. Oleh itu, dasar pelaburan perlu disertai syarat dan program sokongan yang menggalakkan pengambilan pekerja tempatan, latihan kemahiran serta penyertaan perusahaan Kelantan dalam rantaian bekalan. Cabaran ketiga ialah pembangunan infrastruktur memerlukan tempoh yang panjang sebelum kesan ekonominya dapat dilihat sepenuhnya. Projek seperti ECRL dan Jambatan Palekbang–Kota Bharu berpotensi meningkatkan hubungan pengangkutan, tetapi manfaat tersebut bergantung pada penyelarasan dengan kawasan industri, pusat perdagangan dan rangkaian pengangkutan lain. Dalam tempoh kajian 2015–2025, projek yang masih dalam pembinaan tidak boleh dinilai seolah-olah telah menghasilkan semua manfaat yang dirancang. Penilaian yang terlalu awal boleh meny
WARTA WILAYAH SELANGOR × KELANTAN | 2015–2025 DOKUMEN BERASASKAN HURAIAN ASAL HALAMAN 12 rumah berpendapatan rendah memperoleh pekerjaan dan pendapatan yang stabil. Program bantuan sosial boleh membantu memenuhi keperluan asas, tetapi pengurangan kemiskinan yang berterusan juga memerlukan peluang pekerjaan produktif, latihan kemahiran dan akses kepada kegiatan ekonomi yang mempunyai prospek pendapatan lebih baik. Oleh itu, keberkesanan dasar perlu dinilai bukan hanya berdasarkan pertumbuhan ekonomi negeri, tetapi juga berdasarkan sejauh mana pertumbuhan tersebut meningkatkan taraf hidup kumpulan yang paling memerlukan. Cabaran kelima ialah penilaian dasar pembangunan wilayah memerlukan data yang konsisten serta ukuran prestasi yang boleh dibandingkan antara negeri. KDNK negeri tersedia secara tahunan, tetapi data pendapatan isi rumah dan kemiskinan bergantung pada tahun survei tertentu, manakala maklumat pelaburan boleh diterbitkan mengikut tempoh pelaporan agensi. Perbezaan kekerapan penerbitan ini menyebabkan penilaian tidak boleh dibuat dengan menganggap semua indikator mempunyai siri tahunan yang lengkap bagi 2015–2025. Selain itu, perubahan sesuatu indikator tidak semestinya disebabkan oleh satu dasar kerana keadaan ekonomi nasional, inflasi, perubahan pekerjaan dan pelaburan swasta turut mempengaruhi hasil pembangunan. Oleh itu, kerajaan perlu menyelaraskan data projek, pekerjaan, pendapatan dan kemiskinan supaya penilaian dapat mengenal pasti sama ada sesuatu program benar-benar menyumbang kepada pengurangan jurang wilayah. 5.3 Implikasi Ketaksamarataan Wilayah terhadap Pendapatan dan Kesejahteraan Penduduk Implikasi pertama ketaksamarataan wilayah ialah perbezaan keupayaan isi rumah memenuhi keperluan hidup dan membina kestabilan kewangan. Pada tahun 2024, median pendapatan isi rumah Kelantan sebanyak RM4,083 adalah jauh lebih rendah daripada median Selangor sebanyak RM10,726. Perbezaan ini boleh mempengaruhi kemampuan isi rumah membiayai perumahan, pengangkutan, pendidikan anak dan simpanan kecemasan, bergantung pada saiz isi rumah serta kos kehidupan masing-masing. Walau bagaimanapun, perbandingan pendapatan nominal perlu ditafsir bersama kos sara hidup kerana perbelanjaan isi rumah di lokasi yang berlainan mungkin tidak sama. Secara keseluruhannya, jurang pendapatan menunjukkan kepentingan dasar yang meningkatkan peluang menjana pendapatan secara mampan, bukannya bergantung sepenuhnya pada bantuan kewangan jangka pendek. Implikasi kedua ialah perbezaan akses kepada pekerjaan boleh mempengaruhi keputusan penduduk untuk berpindah ke negeri lain. Selangor menawarkan pasaran pekerjaan yang luas melalui sektor pembuatan, perdagangan, logistik dan perkhidmatan, manakala peluang pekerjaan di Kelantan dipengaruhi oleh struktur ekonomi negeri yang lebih kecil. Perpindahan ke kawasan yang mempunyai lebih banyak peluang pekerjaan boleh membantu individu memperoleh pendapatan dan pengalaman kerja yang lebih baik. Namun, migrasi juga boleh meningkatkan perbelanjaan perjalanan, sewa dan kos kehidupan serta menyebabkan sesetengah keluarga tinggal berjauhan. Oleh itu, pembangunan wilayah yang berkesan perlu mewujudkan peluang pekerjaan yang sesuai di Kelantan supaya penduduk mempunyai pilihan untuk membina kerjaya tanpa perlu berpindah semata-mata kerana kekurangan peluang ekonomi setempat. Implikasi ketiga ialah ketaksamarataan wilayah boleh mempengaruhi peluang pendidikan, latihan dan peningkatan kemahiran. Penduduk yang mempunyai akses kepada institusi latihan dan majikan yang pelbagai berpeluang memperoleh kemahiran yang diperlukan untuk pekerjaan berproduktiviti tinggi. Sebaliknya, penduduk yang menghadapi kekangan pengangkutan, kewangan atau akses kepada latihan mungkin sukar menyertai program peningkatan kemahiran walaupun terdapat permintaan terhadap tenaga kerja. Keadaan ini boleh menyebabkan sebahagian pekerja terus tertumpu pada pekerjaan yang mempunyai peluang kenaikan gaji yang terhad. Oleh itu, penyediaan latihan teknikal, latihan digital dan kerjasama antara institusi pendidikan dengan industri perlu disesuaikan dengan keperluan sebenar pasaran buruh di Kelantan dan Selangor. Implikasi keempat berkaitan dengan daya tahan perusahaan tempatan dan kemampuan masyarakat mengambil bahagian dalam pertumbuhan ekonomi. Perusahaan yang beroperasi di kawasan dengan akses pasaran, kemudahan logistik dan rangkaian pembekal yang baik berpotensi mengembangkan jualan serta meningkatkan produktiviti. Di Kelantan, perusahaan kecil dalam sektor makanan, pertanian, kraf dan pelancongan mungkin memerlukan sokongan tambahan untuk memperluas pasaran di luar kawasan setempat. Jika kekangan modal, pemasaran dan pengangkutan tidak ditangani, perusahaan berpotensi menghadapi kesukaran meningkatkan skala operasi serta menawarkan pekerjaan yang lebih stabil. Justeru, pengurangan ketaksamarataan memerlukan sokongan yang membolehkan perusahaan tempatan berkembang dan mengekalkan lebih banyak nilai ekonomi dalam komuniti. Implik
WARTA WILAYAH SELANGOR × KELANTAN | 2015–2025 DOKUMEN BERASASKAN HURAIAN ASAL HALAMAN 13 6.0 Cadangan Strategi Tambahan untuk Mengurangkan Ketaksamarataan Wilayah Bagi mengurangkan ketaksamarataan wilayah antara Selangor dengan Kelantan, strategi pembangunan perlu memberi tumpuan kepada peningkatan produktiviti ekonomi, pewujudan pekerjaan berkualiti dan pengukuhan kesejahteraan penduduk. Perbezaan tahap pembangunan antara kedua- dua negeri menunjukkan bahawa pertumbuhan ekonomi semata-mata tidak mencukupi sekiranya peluang pekerjaan dan peningkatan pendapatan tidak dapat dinikmati secara meluas oleh masyarakat setempat. Selangor mempunyai kelebihan melalui sektor perkhidmatan moden, pembuatan dan jaringan perniagaan yang lebih luas, manakala Kelantan masih mempunyai potensi yang boleh dikembangkan melalui pertanian, industri makanan, pelancongan, perusahaan kecil dan sederhana serta aktiviti ekonomi berasaskan komuniti. Oleh itu, dasar pembangunan Kelantan perlu mengambil kira kekuatan tempatan dan pada masa yang sama mengurangkan kekangan dari segi infrastruktur, kemahiran pekerja dan akses kepada pasaran. Cadangan strategi berikut bertujuan menjadikan pembangunan wilayah lebih inklusif, produktif dan berupaya mengurangkan jurang ekonomi dalam jangka panjang. 6.1 Memperluas Pelaburan dan Peluang Pekerjaan Bernilai Tambah Tinggi di Kelantan Pelaburan dalam sektor pembuatan dan perkhidmatan moden perlu diperluas di Kelantan bagi mengurangkan kebergantungan ekonomi negeri terhadap aktiviti yang menghasilkan nilai tambah lebih rendah. Pada tahun 2024, sektor pembuatan menyumbang kira-kira 4.5% kepada ekonomi Kelantan, berbanding 29.1% di Selangor, sekali gus menunjukkan perbezaan ketara dari segi struktur perindustrian kedua-dua negeri. Kerajaan negeri bersama-sama agensi persekutuan perlu mengenal pasti industri yang sesuai dengan sumber tempatan, termasuk pemprosesan makanan, produk pertanian, industri halal, logistik dan pembuatan komponen terpilih. Pendekatan ini dapat membantu mewujudkan rangkaian aktiviti ekonomi yang melibatkan pembekal, pengusaha kecil dan pekerja tempatan. Dengan pengembangan industri yang sesuai, Kelantan berpotensi meningkatkan produktiviti serta mengurangkan keperluan penduduk untuk berhijrah ke negeri yang mempunyai peluang pekerjaan lebih luas. Selain menarik pelaburan baharu, kerajaan perlu memastikan pelaburan yang diluluskan benar-benar dilaksanakan dan menghasilkan manfaat ekonomi kepada penduduk Kelantan. Data ECERDC menunjukkan bahawa Kelantan merekodkan pelaburan terealisasi kira-kira RM1.1 bilion pada separuh pertama tahun 2025, yang memberikan asas untuk memperluas aktiviti ekonomi negeri. Walau bagaimanapun, nilai pelaburan sahaja tidak dapat membuktikan bahawa pendapatan isi rumah atau taraf hidup penduduk telah meningkat secara langsung. Oleh itu, pemantauan projek perlu meliputi bilangan pekerjaan yang diwujudkan, kadar pengambilan pekerja tempatan, tahap gaji dan peluang peningkatan kemahiran. Pendekatan tersebut membolehkan kerajaan menilai sama ada pelaburan menghasilkan manfaat yang berkekalan atau sekadar meningkatkan nilai aktiviti ekonomi tanpa kesan yang meluas kepada masyarakat. Kerajaan juga boleh menyediakan insentif bersasar kepada pelabur yang membangunkan operasi di kawasan ekonomi yang kurang maju di Kelantan. Insentif tersebut boleh merangkumi kemudahan tapak industri, bantuan latihan pekerja, sokongan penggunaan teknologi dan pemudahan urusan kelulusan perniagaan. Pemberian insentif perlu disertai syarat yang jelas, seperti komitmen pengambilan pekerja tempatan dan kerjasama dengan perusahaan kecil dan sederhana. Langkah ini dapat menggalakkan pelabur membina hubungan perniagaan dengan pembekal tempatan dan mengurangkan kebocoran manfaat ekonomi ke luar negeri. Pelaksanaan insentif yang telus juga penting supaya sumber awam digunakan untuk projek yang memberikan pulangan ekonomi dan sosial yang munasabah. Di samping industri pembuatan, sektor perkhidmatan bernilai tambah tinggi wajar dikembangkan bagi menyediakan pilihan pekerjaan yang lebih pelbagai kepada penduduk Kelantan. Antara bidang yang berpotensi ialah perkhidmatan digital, sokongan teknologi maklumat, perdagangan elektronik, perkhidmatan profesional dan logistik. Kerajaan boleh menyediakan ruang kerja bersama, kemudahan internet yang stabil serta program bimbingan perniagaan bagi membantu perusahaan tempatan memasuki pasaran digital. Institusi pendidikan dan latihan pula perlu bekerjasama dengan majikan untuk memastikan kemahiran yang ditawarkan sepadan dengan keperluan pekerjaan sebenar. Jika peluang ini berkembang secara konsisten, penduduk Kelantan dapat memperoleh pekerjaan yang lebih produktif tanpa semestinya berpindah ke Selangor atau pusat ekonomi lain. Akhir sekali, pembangunan pelaburan perlu dilaksanakan secara seimbang antara kawasan bandar dengan luar bandar supaya manfaatnya tidak tertumpu di Kota Bharu sahaja. Kawasan yang mempunyai potensi pertanian, pemprosesan hasil tani,
WARTA WILAYAH SELANGOR × KELANTAN | 2015–2025 DOKUMEN BERASASKAN HURAIAN ASAL HALAMAN 14 6.2 Memperkukuh Infrastruktur, Pengangkutan dan Kesalinghubungan Wilayah Pembangunan infrastruktur perlu diberi keutamaan bagi memastikan Kelantan mempunyai kemudahan yang mencukupi untuk menarik pelaburan dan memperluas akses penduduk kepada peluang ekonomi. Kemudahan jalan raya, bekalan air, elektrik, internet dan pengangkutan awam memainkan peranan penting dalam menentukan kos operasi perniagaan serta kelancaran pergerakan barangan dan pekerja. Pelaksanaan projek seperti Lebuhraya Kota Bharu–Kuala Krai, Lebuhraya Lingkaran Tengah Utama dan Jambatan Palekbang–Kota Bharu perlu diselaraskan dengan kawasan industri serta pusat aktiviti ekonomi setempat. Menurut ECERDC, Jambatan Palekbang–Kota Bharu berpotensi memperbaik hubungan antara Kota Bharu dengan Tumpat dan membuka koridor pelaburan baharu di bahagian utara Kelantan. Oleh itu, projek infrastruktur perlu dinilai berdasarkan keupayaannya mengurangkan kos perjalanan, meningkatkan akses pasaran dan menyokong kegiatan ekonomi penduduk, bukan hanya berdasarkan kemajuan fizikal pembinaannya. Selain jalan raya, jaringan pengangkutan dan logistik perlu diperkukuh bagi menghubungkan kawasan pengeluaran dengan pusat pemprosesan, gudang dan pasaran pengguna. Pengusaha pertanian dan perusahaan kecil di Kelantan memerlukan sistem pengangkutan yang cekap supaya hasil keluaran dapat dihantar dalam keadaan baik dan pada kos yang munasabah. Sebagai contoh, kemudahan di Tok Bali boleh diperkukuh untuk menyokong aktiviti perikanan, industri marin dan logistik, manakala kawasan Rantau Panjang berpotensi memanfaatkan perdagangan sempadan serta pelancongan. Pelaburan dalam kemudahan ini perlu disertai sistem pengurusan yang cekap, termasuk kemudahan penyimpanan, pengendalian produk dan akses kepada perkhidmatan pengangkutan komersial. Kesannya, pengusaha tempatan berpeluang memperluas pasaran dan meningkatkan pendapatan tanpa menanggung kos logistik yang berlebihan. Akses kepada internet berkelajuan tinggi juga perlu diperluas, khususnya di kawasan luar bandar yang mempunyai potensi untuk menjalankan perniagaan digital. Kemudahan digital membolehkan usahawan memasarkan produk melalui platform perdagangan elektronik, mengurus tempahan dan berhubung dengan pelanggan di luar kawasan tempat tinggal mereka. Kerajaan boleh bekerjasama dengan penyedia telekomunikasi untuk mengenal pasti kawasan yang masih menghadapi masalah liputan atau mutu perkhidmatan internet. Pada masa yang sama, latihan penggunaan teknologi perlu disediakan supaya penduduk bukan sahaja mempunyai akses kepada internet, tetapi juga mampu menggunakannya untuk meningkatkan produktiviti dan pendapatan. Langkah ini dapat mengurangkan halangan geografi yang selama ini menyukarkan sesetengah perniagaan luar bandar untuk bersaing dengan syarikat di pusat ekonomi yang lebih maju. Pembangunan infrastruktur juga perlu diselaraskan dengan perancangan guna tanah dan keperluan penduduk setempat. Kawasan perindustrian yang baharu perlu mempunyai akses kepada perumahan pekerja, pengangkutan awam, kemudahan kesihatan dan perkhidmatan pendidikan. Tanpa perancangan bersepadu, pembangunan ekonomi boleh meningkatkan kesesakan, kos perjalanan dan tekanan terhadap kemudahan awam di kawasan tertentu. Kerajaan negeri dan pihak berkuasa tempatan perlu melibatkan komuniti dalam proses mengenal pasti keutamaan infrastruktur supaya projek yang dilaksanakan benar-benar memenuhi keperluan masyarakat. Penyelarasan tersebut dapat memastikan manfaat pembangunan dinikmati oleh penduduk dan tidak hanya tertumpu kepada pemilik modal atau kawasan komersial tertentu. Akhir sekali, keberkesanan pembangunan infrastruktur perlu diukur melalui petunjuk yang jelas dan boleh dibandingkan dari semasa ke semasa. Antara petunjuk yang boleh digunakan ialah pengurangan masa perjalanan, perubahan kos penghantaran, peningkatan bilangan perniagaan yang beroperasi dan pertambahan jumlah penduduk yang mendapat akses kepada kemudahan digital. Penilaian juga perlu mengambil kira sama ada projek infrastruktur berjaya meningkatkan peluang pekerjaan dan menggalakkan pertumbuhan ekonomi di kawasan yang kurang membangun. Sekiranya sesuatu projek tidak menghasilkan kesan ekonomi seperti yang dirancang, tindakan pembetulan perlu dibuat melalui penambahbaikan akses, penyelenggaraan atau penyelarasan dengan program pembangunan lain. Pendekatan berasaskan hasil ini dapat membantu kerajaan memastikan perbelanjaan infrastruktur menyumbang secara langsung kepada usaha mengurangkan ketaksamarataan wilayah. 6.3 Meningkatkan Kemahiran Tenaga Kerja dan Daya Saing Perusahaan Tempatan Peningkatan kemahiran tenaga kerja merupakan strategi penting untuk memastikan penduduk Kelantan dapat mengambil bahagian dalam peluang pekerjaan yang diwujudkan melalui pelaburan baharu. Pertumbuhan sektor pembuatan, teknologi, logistik dan perkhidmatan moden memerlukan pekerja yang mempunyai kemahiran teknikal, di
WARTA WILAYAH SELANGOR × KELANTAN | 2015–2025 DOKUMEN BERASASKAN HURAIAN ASAL HALAMAN 15 pensijilan produk dan pengembangan saluran pemasaran. Perusahaan yang menghasilkan makanan, produk pertanian, kraf dan barangan tempatan boleh dibimbing untuk memenuhi standard kualiti yang diperlukan oleh pasar raya, hotel dan pembeli komersial. Sokongan ini perlu disertai akses kepada pembiayaan yang sesuai supaya perusahaan mampu membeli peralatan, memperluas operasi dan menambah pekerja. Apabila lebih banyak perusahaan tempatan berjaya berkembang, manfaat ekonomi dapat disalurkan kepada komuniti melalui peluang pekerjaan, pendapatan perniagaan dan permintaan terhadap pembekal setempat. Kerajaan juga boleh memperkukuh hubungan antara perusahaan kecil dan sederhana dengan syarikat besar yang beroperasi di Kelantan atau negeri lain. Syarikat besar boleh digalakkan untuk mendapatkan bahan mentah, perkhidmatan sokongan dan komponen tertentu daripada pembekal tempatan yang memenuhi standard ditetapkan. Pendekatan ini memberi peluang kepada perusahaan kecil untuk memasuki rantaian bekalan yang lebih luas dan mempelajari amalan pengurusan yang lebih cekap. Bagi melaksanakan usaha tersebut, agensi pembangunan boleh menyediakan program pemadanan perniagaan, bimbingan teknikal dan maklumat mengenai syarat pembekalan. Hubungan perniagaan yang berterusan dapat membantu perusahaan tempatan meningkatkan jualan, memperbaiki kualiti produk dan mengurangkan kebergantungan terhadap pasaran setempat yang terhad. Dalam jangka panjang, pembangunan kemahiran dan perusahaan perlu dilaksanakan secara bersepadu agar peningkatan pelaburan menghasilkan peluang ekonomi yang boleh dimanfaatkan oleh penduduk Kelantan. Program latihan tidak seharusnya dirancang secara berasingan daripada usaha menarik pelabur, manakala bantuan perniagaan perlu disesuaikan dengan permintaan pasaran. Pendekatan ini selaras dengan penekanan Rancangan Malaysia Ketiga Belas terhadap peningkatan keupayaan perusahaan mikro, kecil dan sederhana serta pengukuhan daya saing ekonomi. Penilaian prestasi perlu merangkumi perubahan produktiviti, kadar kelangsungan perusahaan, pertumbuhan jualan dan peningkatan pendapatan pekerja. Melalui penyelarasan tersebut, pembangunan modal insan dan perusahaan tempatan dapat menyumbang kepada pengurangan jurang pendapatan antara Kelantan dengan Selangor secara lebih mampan. 6.4 Mempertingkat Penyelarasan dan Pemantauan Dasar Pembangunan Seimbang Penyelarasan antara kerajaan Persekutuan, kerajaan negeri dan pihak berkuasa tempatan perlu dipertingkat supaya pelaksanaan dasar pembangunan wilayah lebih tersusun. Setiap pihak mempunyai tanggungjawab yang berbeza dalam bidang pelaburan, infrastruktur, pendidikan, perumahan dan pembangunan perusahaan. Sekiranya perancangan dilakukan secara berasingan, projek yang dilaksanakan mungkin tidak saling melengkapi atau tidak memenuhi keperluan sebenar sesuatu kawasan. Oleh itu, satu mekanisme penyelarasan yang melibatkan agensi berkaitan perlu menetapkan keutamaan projek, pembahagian tanggungjawab dan jadual pelaksanaan yang jelas. Penyelarasan ini dapat mengurangkan pertindihan program serta memastikan sumber kewangan dan tenaga kerja digunakan untuk mencapai matlamat pembangunan yang sama. Setiap program pembangunan juga perlu mempunyai sasaran yang boleh diukur dan berkaitan secara langsung dengan pengurangan ketaksamarataan wilayah. Sasaran tersebut boleh meliputi peningkatan pendapatan isi rumah, pengurangan kadar kemiskinan, pertambahan pekerjaan formal dan peningkatan bilangan perusahaan tempatan yang berkembang. Kerajaan perlu menetapkan garis dasar sebelum sesuatu program dilaksanakan supaya perubahan yang berlaku dapat dibandingkan dengan keadaan asal. Sebagai contoh, penilaian projek pelaburan di Kelantan perlu melihat bukan sahaja jumlah modal yang direalisasikan, tetapi juga jumlah pekerjaan tempatan yang diwujudkan dan kadar pekerja yang menerima gaji bersesuaian. Kaedah ini membolehkan penilaian dibuat berdasarkan hasil yang dinikmati penduduk, bukannya semata-mata berdasarkan jumlah peruntukan atau bilangan projek yang diumumkan. Pengumpulan dan penerbitan data yang konsisten juga penting untuk meningkatkan ketelusan dasar pembangunan wilayah. Maklumat berkaitan KDNK, pendapatan isi rumah, kemiskinan, gaji, pelaburan dan guna tenaga perlu dianalisis menggunakan definisi serta tempoh perbandingan yang sesuai. Data daripada Jabatan Perangkaan Malaysia dan agensi pembangunan wilayah boleh digunakan untuk mengenal pasti sektor atau kumpulan penduduk yang masih ketinggalan. Kerajaan juga perlu menjelaskan perbezaan antara pelaburan yang diumumkan, pelaburan komited dan pelaburan yang benar-benar direalisasikan supaya pencapaian dasar tidak ditafsir secara berlebihan. Dengan data yang lebih jelas, pembuat dasar dapat mengenal pasti kelemahan pelaksanaan dan menyalurkan bantuan kepada kawasan yang paling memerlukan. Selain pemantauan oleh agensi kerajaan, penglibatan masyarakat dan sektor swast
WARTA WILAYAH SELANGOR × KELANTAN | 2015–2025 DOKUMEN BERASASKAN HURAIAN ASAL HALAMAN 16 7.0 Kesimpulan Kesimpulannya, analisis perbandingan antara Negeri Selangor dengan Negeri Kelantan bagi tempoh 2015–2025 menunjukkan bahawa ketaksamarataan wilayah di Malaysia masih menjadi cabaran dalam usaha mencapai pembangunan ekonomi yang seimbang. Selangor mempunyai kelebihan dari segi saiz ekonomi, pendapatan isi rumah, peluang pekerjaan dan kepelbagaian aktiviti perindustrian, manakala Kelantan masih berhadapan dengan cabaran seperti pendapatan penduduk yang lebih rendah, kadar kemiskinan yang lebih tinggi dan sumbangan sektor pembuatan yang terhad. Walaupun pelaksanaan dasar pembangunan wilayah, pelaburan melalui ECERDC serta projek infrastruktur berpotensi merangsang pertumbuhan ekonomi Kelantan, keberkesanannya perlu dinilai berdasarkan manfaat sebenar yang diterima oleh penduduk, termasuk peningkatan pendapatan dan pewujudan pekerjaan berkualiti. Oleh itu, kerajaan perlu memperkukuh pelaburan bernilai tambah tinggi, meningkatkan kemahiran tenaga kerja, memperluas akses infrastruktur dan menyelaraskan pelaksanaan dasar berdasarkan keperluan setiap wilayah. Usaha ini juga perlu disokong oleh pemantauan yang telus serta penggunaan data yang konsisten bagi memastikan kemajuan dapat diukur secara berterusan. Secara keseluruhannya, pembangunan seimbang bukan bermaksud semua negeri perlu mempunyai struktur ekonomi yang sama, sebaliknya setiap negeri perlu diberikan peluang dan sokongan yang bersesuaian untuk mengembangkan potensinya, mengurangkan jurang sosioekonomi dan meningkatkan kesejahteraan rakyat secara inklusif dan mampan.
WARTA WILAYAH SELANGOR × KELANTAN | 2015–2025 Rujukan Artikel jurnal terpilih • Gaya APA edisi ke-7 Asadullah, M. N., Joseph, J., & Chin, J. (2023). The political economy of poverty reduction in Malaysia. Progress in Development Studies, 23(2), 127–151. https://doi.org/10.1177/14649934231151486 Qiu, Y., He, N., Yan, C., & Rao, Q. (2023). Whether the digital divide widens the income gap between China’s regions? PLOS ONE, 18(2), Article e0273334. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0273334 Rongen, G., Ahmad, Z. A., Lanjouw, P., & Simler, K. (2024). Regional and ethnic inequalities in Malaysian poverty dynamics. The Journal of Economic Inequality, 22, 101–130. https://doi.org/10.1007/s10888-023-09582-w Zakaria, S., Che Sulaiman, N. F., & Abd Malik, S. M. (2024). Examining the pattern of household monthly income and expenditures by state in Malaysia. ECONOMICS, 12(3), 175–187. https://doi.org/10.2478/eoik-2024-0042 Fokus rujukan Ketaksamarataan wilayah, kemiskinan, pendapatan isi rumah dan jurang digital. Rujukan disusun mengikut abjad nama keluarga penulis; semua artikel diterbitkan pada 2022 atau selepasnya. WARTA WILAYAH • RUJUKAN HALAMAN 17